મહાભારત · અધ્યાય 13.213

દેવદેવ મહાદેવ સર્વદેવનમસ્કૃત ।
યાનિ ધર્મરહસ્યાનિ શ્રોતુમિચ્છામિ તાન્યહમ્ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

રહસ્યં શ્રૂયતાં દેવિ માનુષાણાં સુખાવહમ્ ।
નપુંસકેષુ વન્ધ્યાસુ વિયોનૌ પૃથિવીતલે ॥

ઉત્સર્ગો રેતસસ્તેષુ ન કાર્યો ધર્મકાઙ્ક્ષિભિઃ ।
એતેષુ બીજં પ્રક્ષિપ્તં ન ચ રોહતિ વૈ પ્રિયે ॥

યત્ર વા તત્ર વા બીજં ધર્માર્થીં નોત્સૃજેત્પુનઃ ।
નરો બીજવિનાશેન લિપ્યતે બ્રહ્મહત્યયા ॥

અહિંસા પરમો ધર્મ અહિંસા પરમં સુખમ્ ।
અહિંસા ધર્મશાસ્ત્રેષુ સર્વેષુ પરમં પદમ્ ॥

દેવતાતિથિશુશ્રૂષા સતતં ધર્મશીલતા ।
વેદાધ્યયનયજ્ઞાશ્ચ તપો દાનં દમસ્તથા ॥

આચાર્યગુરુશુશ્રૂષા તીર્થાભિગમનં તથા ।
અહિંસાયા વરારોહે કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્ ॥

એતત્તે પરમં ગુહ્યમાખ્યાતં પરમાર્ચિતમ્ ॥
ઉમોવાચ ।

યદ્યધર્મસ્તુ હિંસાયાં કિમર્થમમરોત્તમ ।
યજ્ઞેષુ પશુબન્ધેષુ હન્યન્તે પશવો દ્વિજૈઃ ॥

કથં ચ ભગવન્ભૂયો હિંસમાના નરાધિપાઃ ।
સ્વર્ગં સુદુર્ગમં યાન્તિ તદા સ્મ રિપુસૂદન ॥

યસ્યૈવ ગોસહસ્રાણિ વિંશતિઃ સ્વાદિકાનિ તુ ।
અહન્યહનિ હન્યન્તે દ્વિજાનાં માંસકારણાત્ ॥

સમાંસં તુ સ દત્ત્વાઽન્નં રન્તિદેવો નરાધિપઃ ।
કથં સ્વર્ગમનુપ્રાપ્તઃ પરં કૌતૂહલં હિ મે ॥

કિન્તુ ધર્મં ન શૃણ્વન્તિ ન શ્રદ્દધતિ વા શ્રુતમ્ ।
મૃયાં વૈ વિનિર્ગત્ય મૃગાન્હન્તિ નરાધિપાઃ ॥

એતત્સર્વં વિશેષેણ વિસ્તરેણ વૃષધ્વજ ।
શ્રોતુમિચ્છામિ સર્વજ્ઞ તત્ત્વમદ્ય મમોચ્યતામ્ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ।

બહુમાન્યમિદં દેવિ નાસ્તિ કશ્ચિદહિંસકઃ ।
શ્રૂયતાં કારણં ચાત્ર યથાઽનેકવિધં ભવેત્ ॥

દૃશ્યતે ચાપિ લોકેઽસ્મિન્ન હિ કશ્ચિદહિંસકઃ ।
ધરણીસંશ્રિતા દેવિ સુસૂક્ષ્માંશ્ચૈવ મધ્યમાન્ ॥

સઞ્ચરંશ્ચરણાભ્યાં ચ હન્તિ જીવાનનેકશઃ । અજ્ઞાનાજ્જ્ઞાનતો વાઽપિ યો જીવઃ શયનાસનાત્ ।
ઉપાવિશઞ્શયાનશ્ચ હન્તિ જીવાનનેકશઃ ॥

શિરોવસ્ત્રેષુ યે જીવા નરણાં સ્વેદસમ્ભવાઃ ।
તાંશ્ચ હિંસન્તિ સતતં દંશાંશ્ચ મશકાનપિ ॥

જલે જીવાસ્તથાઽકાશે પૃથિવી જીવમાલિની ।
એવં જીવાકુલે લોકે કોસૌ સ્યાદ્યસ્ત્વહિંસકઃ ॥

સ્થૂલમધ્યમસૂક્ષ્મૈશ્ચ સ્વેદવારિમહીરુહૈઃ ।
દૃશ્યરૂપૈરદૃશ્યૈશ્ચ નાનારૂપૈશ્ચ ભામિનિ ॥

જીવૈસ્તતમિદં સર્વમાકાશં પૃથિવી તથા ।
અન્યોન્યં તે ચ હિંસન્તિ દુર્બલાન્બલવત્તરાઃ ॥

મત્સ્યા મત્સ્યાન્ગ્રસન્તીહ ખગાશ્ચૈવ ખગાંસ્તથા ।
સરીસૃપૈશ્ચ જીવન્તિ કપોતાદ્યા વિહઙ્ગમાઃ ॥

ભૂચરાઃ ખેચરાશ્ચાન્યે ક્રવ્યાદા માંસગૃદ્ધિનઃ ।
સમૃદ્ધાઃ પરમાંસૈસ્તુ ભક્ષેરંસ્તેઽપિ ચાપરૈઃ ॥

સત્વૈઃ સત્વાનિ જીવન્તિ શતશોથ સહસ્રશઃ ।
અપીડયિત્વા નૈવાન્યં જીવા જીવન્તિ સુન્દરિ ॥

સ્થૂલકાયસ્ય સત્વસ્ય ખરસ્ય મહિષસ્ય ચ । જીવસ્યૈકસ્ય માંસેન પયસા રુધિરેણ વા ।
તૃપ્યન્તે બહવો જીવાઃ ક્રવ્યાદા માંસજીવિનઃ ॥

એકો જીવસહસ્રાણિ સદા ખાદતિ માનવઃ ।
અન્નાદ્યસ્ય ચ ભોગેન દાન્યસઞ્જ્ઞાનિ યાનિ તુ ॥

માંસધાન્યૈઃ સબીજૈશ્ચ ભોજનં પરિવર્જયેત્ ॥

ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં વા સપ્તરાત્રં તથાઽપિ વા ।
ધાન્યાનિ યો ન હિંસેતાહિંસકઃ પરિકીર્તિતઃ ॥

નાશ્નાતિ યાવતો જીવસ્તાવત્પુણ્યેન યુજ્યતે ।
આહારસ્ય વિયોગેન શરીરં પરિતપ્યતે ॥

તપ્યમાને શરીરે તુ શરીરે ચેન્દ્રિયાણિ તુ ।
વશે તિષ્ઠન્તિ સુશ્રોણિ નૃપાણામિવ કિન્કરાઃ ॥

નિરુણદ્ધીન્દ્રિયાણ્યેવ સ સુખી સ વિચક્ષણઃ । ઇન્દ્રિયાણાં નિરોધેન દાનેન ચ દમેન ચ ।
નરઃ સર્વમવાપ્નોતિ મનસા યદ્યધિચ્છતિ ॥

એવં મૂલમર્હિસાયા ઉપવાસઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥

આહારં કુરુતે યસ્તુ ભૂમિમાક્રમતે ચ યઃ ।
સર્વે તે હિંસકા દેવિ યથા ધર્મેષુ દૃશ્યતે ॥

યથૈવાહિંસકો દેવિ તત્વતો જ્ઞાયતે નરઃ ।
તથા તે સમ્પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૂયતાં ધર્મચારિણિ ॥

ફલાનિ મૂલપર્ણાનિ ભસ્મ વા યોપિ ભક્ષયેત્ ।
અલેખ્યમિવ નિશ્ચેષ્ટં તં મન્યેઽહમહિંસકમ્ ॥

આરમ્ભા હિંસયા યુક્તા ધૂમેનાગ્નિરિવાવૃતાઃ ।
તસ્માદ્યસ્તુ નિરાહારસ્તં મન્યેઽહમહિંસકમ્ ॥

યસ્તુ સર્વં સમુત્સૃજ્ય દીક્ષિત્વા નિયતઃ શુચિઃ ।
કૃત્વા મણ્ડલમર્યાદાં સઙ્કલ્પં કુરુતે નરઃ ॥

યાવજ્જીવમનાશિત્વા કાલકાઙ્ક્ષી દૃઢવ્રતઃ ।
ધ્યાનેન તપસા યુક્તસ્તં મન્યેઽહમહિંસકમ્ ॥

અન્યથા હિ ન પશ્યામિ નરો યઃ સ્યાદહિંસકઃ ।
બહુ ચિન્ત્યમિદં દેવિ નાસ્તિ કશ્ચિદહિંસકઃ ॥

યતો યતો મહાભાગે હિંસા સ્યાન્મહતી તતઃ ।
નિવૃત્તો મધુમાંસાભ્યાં હિંસા ત્વલ્પતરા ભવેત્ ॥

નિવૃત્તિઃ પરમો ધર્મો નિવૃત્તિઃ પરમં સુખમ્ ।
મનસા વિનિવૃત્તાનાં ધર્મસ્ય નિચયો મહાન્ ॥

મનઃપૂર્વાગમા ધર્મા અધર્માશ્ચ ન સંશયઃ ।
મનસા બધ્યતે ચાપિ મુચ્યતે ચાપિ માનવઃ ॥

નિગૃહીતે ભવેત્સ્વર્ગો વિસૃષ્ટે નરકો ધ્રુવઃ ।
ઘાતકઃ શસ્ત્રમુદ્યમ્ય મનસા ચિન્તયેદ્યદિ ॥

આયુઃક્ષયં ગતેઽન્યેષાં મૃતે તુ પ્રહરામ્યહમ્ ।
ઇતિ યો ઘાતકો હન્યાન્ન સ પાપેન લિપ્યતે ॥

વિધિના નિહતાઃ પૂર્વં નિમિત્તં સ તુ ઘાતકઃ ।
વિધિર્હિ બલવાન્દેવિ દુસ્ત્યજં વૈ પુરાકૃતમ્ ॥

જીવાઃ પુરાકૃતેનૈવ તિર્યગ્યોનિસરીસૃપાઃ ।
નાનાયોનિષુ જાયન્તે સ્વકર્મપરિવેષ્ટિતાઃ ॥

નાનાવિધવિચિત્રાઙ્ગા નાનાશૌર્યપરાક્રમાઃ ।
નાનાભૂમિપ્રદેશેષુ નાનાહારશ્ચ જન્તવઃ ॥

જાયમાનસ્ય જીવસ્ય મૃત્યુઃ પૂર્વં પ્રજાયતે ।
સુખં વા યદિ વા દુઃખં યથાપૂર્વં કૃતં તુ વા ॥

પ્રાપ્નુવન્તિ નરા મૃત્યું યદા યત્ર ચ યેન ચ ।
નાતિક્રાન્તું હિ શક્યઃ સ્યાન્નિદેશઃ પૂર્વકર્મણઃ ॥

અપ્રમત્તઃ પ્રમત્તેષુ વિધિર્જાગર્તિ જન્તુષુ ।
ન હિ તસ્ય પ્રિયઃ કશ્ચિન્ન દ્વેષ્યો ન ચ મધ્યમઃ ॥

સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ કાલઃ કાલં નિરીક્ષતે ।
ગતાયુષો હ્યાક્ષિપતે જીવઃ સર્વસ્ય દેહિનઃ ॥

યથા યેન ચ મર્તવ્યં નાન્યથા મ્રિયતે હિ સઃ ।
દૃશ્યતે ન ચ લોકેઽસ્મિન્ભૂતો ભવ્યો દ્વિધા પુનઃ ॥

વિજ્ઞાનૈર્વિક્રમૈર્વાઽપિ નાનામન્ત્રૌષધૈરપિ ।
યો હિ વઞ્ચયિતું શક્તો વિધેસ્તુ નિયતાં ગતિમ્ ॥

એષ તેઽભિહિતો દેવિ જીવહિંસાવિધિક્રમઃ ॥