Mahabharata · Chapter 13.166

tatvasaṅkhyā śrutā caiṣā yeṣāṃ brahmavidāṃvara / sargasaṅkhyā mayā proktā navānāmānupūrvyaśaḥ /
pravakṣyāmi tu te'dhyātmamadhibhūtādhidaivatam //

naitadyuktairvedavidbhirgṛhasthai- rmānyairebhistapasā vābhipannaiḥ /
yatnena dṛṣṭaṃ paramātmatatvaṃ tatvena prāpyaṃ tu yathoktametat / paraṃ parebhyastvamṛtārthatatvaṃ svabhāvasatvasthamanīśamīśam //

kaivalyatāṃ prāpya mahāsurottama tavaitadākhyāmi munīndravṛttyā /
rahasyamevānyadavāpya divyaṃ pavitrapūtastava mṛtyujālam //

pṛthvīmimāṃ yadyapi ratnapūrṇāṃ dadyānna deyaṃ tvaparīkṣitāya /
nāśraddadhānāya na cānyabuddhe- rnājñānayuktāya na vismitāya //

svādhyāyayuktāya guṇānvitāya pradeyametanniyatendriyāya //

sankṣepaṃ cāpyathaiteṣāṃ tatvānāṃ vṛṣabhadhvaja /
anulomānujātānāṃ pratilomapramīyatam //

pravakṣyāmi tamadhyātmaṃ sādhibhūtādhidaivatam /
yathāṃśujālamarkasya tathaitatpravadanti vai //

sankṣīṇe brahmadivase jagajjaladhimāviśet /
pralīyate jale bhūmirjalamagnau pralīyate //

līyate'gnistathā vāyau vāyurākāśa eva tu /
manasi pralīyate khaṃ tu mano'hankāra eva ca //

ahaṅkārastathā tasminmahati pravilīyate /
mahānavyakta ityāhustadekatvaṃ pracakṣate //

avyaktasya mahādeva pralayaṃ viddhi brahmṇi /
evamasyāsakṛtkrīḍāmāhustatvavido janāḥ //

adhyātmamadhibhūtaṃ ca tathaivāpyadhidaivatam /
yathāvaduditaṃ śāstraṃ yoge tu sumahātmabhiḥ //

tathaiva ceha sāṅkhye tu parisaṃkhyātmacintakaiḥ /
prapañcitārthametāvanmahādeva mahātmabhiḥ //

brahmeti vidyādadhyātmaṃ puruṣaṃ cādhidaivatam /
prabhavaṃ sarvabhūtānāṃ rakṣaṇaṃ tatra karma ca //

adhyātmaṃ prāṇamityāhuḥ kratumapyadhidaivatam /
rathaṃ ca yajñavāho'tra karmāhaṅkārameva ca //

adhyātmaṃ tu mano vidyāccandramāścādhidaivatam /
daivaṃ ca prabhavaścaiva karma vyāhṛtayastathā //

vidyāttu śrotramadhyātmamākāśamadhidaivatam /
sarvabhāvābhidhānārthaṃ śabdaḥ karma sadā smṛtaṃ //

tvagadhyātmamatho vidyādvāyuratrādhidaivatam /
sannipātaya vijñānaṃ sarvakarma ca tatra ha //

adhyātmaṃ cakṣurityāhurbhāskaro'trādhidaivatam /
jñāpataṃ sarvavarṇānāṃ rūpaṃ karma sadā smṛtam //

jihveti vidyādadhyātmamāpaścātrādhidaivatam //

pāyuradhyātmamityāhuryathāvadyatisattamāḥ /
visargamadhibhūtaṃ ca mitraṃ cāpyadhidaivatam //

upastho'dhyātmamityāhurdevadeva pinākadhṛk /
anubhāvo'dhibhūtaṃ tu daivataṃ ca prajāpatiḥ //

pādāvadhyātmamityāhustriśūlāṅka manīṣiṇaḥ /
gantavyamadhibhūtaṃ tu viṣṇustatrādhidaivatam //

vāgadhyātmaṃ tathaivāhuḥ pinākiṃstatvadarśinaḥ /
vaktavyamadhibhūtaṃ tu vahnistatrādhidaivatam //

etadadhyātmamatulaṃ sādhibhūtādhidaivatam /
mayā tu varṇitaṃ samyagdehināmamararṣabha //

etatkīṭapataṅge ca śvapāke śuni hastini /
putrikādaṃśamaśake brāhmaṇe gavi pārthive //

sarvameva hi draṣṭavyamanyathā mā vicintaya /
ato'nyathā ye paśyanti na samyakteṣu darśanam //

devadānavagandharvayakṣarākṣasakinnarāḥ /
yanna jānanti ko hyeṣa kuto vā bhagavāniti //

omityekākṣaraṃ brahma yattatsadasataḥ param /
anādimadhyaparyantaṃ kūṭasthamacalaṃ dhruvam //

yogeśvaraṃ padmanābhaṃ viṣṇuṃ jiṣṇuṃ jagatpatim /
anādinidhaṃ devaṃ devadevaṃ sanātanam //

apameyamavijñeyaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum /
kṛtāñjaliḥ śucirbhūtvā praṇamya prayato'rcayet //

anādyantaṃ paraṃ brahma na devā ṛṣayo viduḥ /
ekoyaṃ veda bhagavāṃstrātā nārāyaṇo hariḥ //

nārāyaṇādṛṣigaṇāstataḥ siddhā mahoragāḥ /
devā devarṣayaścaiva yaṃ vidurduḥkhabheṣajam //

yamāhurvijitakleśaṃ yasmiṃśca vihitāḥ prajāḥ /
yasmim̐llokāḥ sphurantīme jāle śakunayo yathā //

saptarṣayo manaḥ sapta sāṅkhyāstu munidarśanāt /
saptarṣayaścendriyāṇi pañca buddhīndriyāṇi ca //

śrotrayośca diśaḥ prāhurmanasi tvatha candramāḥ //

manaḥ ṣaṣṭhaṃ buddhiḥ saptamī hyātmani sthāpitāni śarīreṣu nātmani tasya hi kāraṇāni bhanti sarvā-
ṇyapi sarvakarmasu vā viṣayeṣuvā yuñjanti yathātma- ni svāni karmāṇi pravṛttāni saptasvapi //

viṣayāṇāṃ vyāpakatvāni tānyeva svapato bhūta- grāmasyājamātmānaṃ devalokasthānasammitaṃ dehāntara-
gāminaṃ mumukṣuṃ vānupratiśanti sūkṣmāṇi pralīyante //

mokṣakāle tamekaṃ na kaścidvetti svaparam /
evaṃ praviṣṭeṣu bhūteṣu ko jāgartītyucyate //

nidrāprasupteṣu vā'tra jāgratsvapnaśīlotrasadanau ca devadyotano bhagavāṃścātra kṣatrejño buddhirvā'bhisupta-
syāpi svapnadarśanāni paśyanti //

apratibuddheṣu lokeṣu sa eva pratibudhyate / sa eṣa prājñaḥ / atha taijasaḥ kāyāgniḥ sa hi suptasyātmā vā //

aviduṣo vā'pratibudhyamānasyānnaṃ pacatītyante vai tiṣṭhati etadātmānamadhikṛtyānujñātamiti //