મહાભારત · અધ્યાય 13.166

તત્વસઙ્ખ્યા શ્રુતા ચૈષા યેષાં બ્રહ્મવિદાંવર । સર્ગસઙ્ખ્યા મયા પ્રોક્તા નવાનામાનુપૂર્વ્યશઃ ।
પ્રવક્ષ્યામિ તુ તેઽધ્યાત્મમધિભૂતાધિદૈવતમ્ ॥

નૈતદ્યુક્તૈર્વેદવિદ્ભિર્ગૃહસ્થૈ- ર્માન્યૈરેભિસ્તપસા વાભિપન્નૈઃ ।
યત્નેન દૃષ્ટં પરમાત્મતત્વં તત્વેન પ્રાપ્યં તુ યથોક્તમેતત્ । પરં પરેભ્યસ્ત્વમૃતાર્થતત્વં સ્વભાવસત્વસ્થમનીશમીશમ્ ॥

કૈવલ્યતાં પ્રાપ્ય મહાસુરોત્તમ તવૈતદાખ્યામિ મુનીન્દ્રવૃત્ત્યા ।
રહસ્યમેવાન્યદવાપ્ય દિવ્યં પવિત્રપૂતસ્તવ મૃત્યુજાલમ્ ॥

પૃથ્વીમિમાં યદ્યપિ રત્નપૂર્ણાં દદ્યાન્ન દેયં ત્વપરીક્ષિતાય ।
નાશ્રદ્દધાનાય ન ચાન્યબુદ્ધે- ર્નાજ્ઞાનયુક્તાય ન વિસ્મિતાય ॥

સ્વાધ્યાયયુક્તાય ગુણાન્વિતાય પ્રદેયમેતન્નિયતેન્દ્રિયાય ॥

સન્ક્ષેપં ચાપ્યથૈતેષાં તત્વાનાં વૃષભધ્વજ ।
અનુલોમાનુજાતાનાં પ્રતિલોમપ્રમીયતમ્ ॥

પ્રવક્ષ્યામિ તમધ્યાત્મં સાધિભૂતાધિદૈવતમ્ ।
યથાંશુજાલમર્કસ્ય તથૈતત્પ્રવદન્તિ વૈ ॥

સન્ક્ષીણે બ્રહ્મદિવસે જગજ્જલધિમાવિશેત્ ।
પ્રલીયતે જલે ભૂમિર્જલમગ્નૌ પ્રલીયતે ॥

લીયતેઽગ્નિસ્તથા વાયૌ વાયુરાકાશ એવ તુ ।
મનસિ પ્રલીયતે ખં તુ મનોઽહન્કાર એવ ચ ॥

અહઙ્કારસ્તથા તસ્મિન્મહતિ પ્રવિલીયતે ।
મહાનવ્યક્ત ઇત્યાહુસ્તદેકત્વં પ્રચક્ષતે ॥

અવ્યક્તસ્ય મહાદેવ પ્રલયં વિદ્ધિ બ્રહ્મ્ણિ ।
એવમસ્યાસકૃત્ક્રીડામાહુસ્તત્વવિદો જનાઃ ॥

અધ્યાત્મમધિભૂતં ચ તથૈવાપ્યધિદૈવતમ્ ।
યથાવદુદિતં શાસ્ત્રં યોગે તુ સુમહાત્મભિઃ ॥

તથૈવ ચેહ સાઙ્ખ્યે તુ પરિસંખ્યાત્મચિન્તકૈઃ ।
પ્રપઞ્ચિતાર્થમેતાવન્મહાદેવ મહાત્મભિઃ ॥

બ્રહ્મેતિ વિદ્યાદધ્યાત્મં પુરુષં ચાધિદૈવતમ્ ।
પ્રભવં સર્વભૂતાનાં રક્ષણં તત્ર કર્મ ચ ॥

અધ્યાત્મં પ્રાણમિત્યાહુઃ ક્રતુમપ્યધિદૈવતમ્ ।
રથં ચ યજ્ઞવાહોઽત્ર કર્માહઙ્કારમેવ ચ ॥

અધ્યાત્મં તુ મનો વિદ્યાચ્ચન્દ્રમાશ્ચાધિદૈવતમ્ ।
દૈવં ચ પ્રભવશ્ચૈવ કર્મ વ્યાહૃતયસ્તથા ॥

વિદ્યાત્તુ શ્રોત્રમધ્યાત્મમાકાશમધિદૈવતમ્ ।
સર્વભાવાભિધાનાર્થં શબ્દઃ કર્મ સદા સ્મૃતં ॥

ત્વગધ્યાત્મમથો વિદ્યાદ્વાયુરત્રાધિદૈવતમ્ ।
સન્નિપાતય વિજ્ઞાનં સર્વકર્મ ચ તત્ર હ ॥

અધ્યાત્મં ચક્ષુરિત્યાહુર્ભાસ્કરોઽત્રાધિદૈવતમ્ ।
જ્ઞાપતં સર્વવર્ણાનાં રૂપં કર્મ સદા સ્મૃતમ્ ॥

જિહ્વેતિ વિદ્યાદધ્યાત્મમાપશ્ચાત્રાધિદૈવતમ્ ॥

પાયુરધ્યાત્મમિત્યાહુર્યથાવદ્યતિસત્તમાઃ ।
વિસર્ગમધિભૂતં ચ મિત્રં ચાપ્યધિદૈવતમ્ ॥

ઉપસ્થોઽધ્યાત્મમિત્યાહુર્દેવદેવ પિનાકધૃક્ ।
અનુભાવોઽધિભૂતં તુ દૈવતં ચ પ્રજાપતિઃ ॥

પાદાવધ્યાત્મમિત્યાહુસ્ત્રિશૂલાઙ્ક મનીષિણઃ ।
ગન્તવ્યમધિભૂતં તુ વિષ્ણુસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ॥

વાગધ્યાત્મં તથૈવાહુઃ પિનાકિંસ્તત્વદર્શિનઃ ।
વક્તવ્યમધિભૂતં તુ વહ્નિસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ॥

એતદધ્યાત્મમતુલં સાધિભૂતાધિદૈવતમ્ ।
મયા તુ વર્ણિતં સમ્યગ્દેહિનામમરર્ષભ ॥

એતત્કીટપતઙ્ગે ચ શ્વપાકે શુનિ હસ્તિનિ ।
પુત્રિકાદંશમશકે બ્રાહ્મણે ગવિ પાર્થિવે ॥

સર્વમેવ હિ દ્રષ્ટવ્યમન્યથા મા વિચિન્તય ।
અતોઽન્યથા યે પશ્યન્તિ ન સમ્યક્તેષુ દર્શનમ્ ॥

દેવદાનવગન્ધર્વયક્ષરાક્ષસકિન્નરાઃ ।
યન્ન જાનન્તિ કો હ્યેષ કુતો વા ભગવાનિતિ ॥

ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ યત્તત્સદસતઃ પરમ્ ।
અનાદિમધ્યપર્યન્તં કૂટસ્થમચલં ધ્રુવમ્ ॥

યોગેશ્વરં પદ્મનાભં વિષ્ણું જિષ્ણું જગત્પતિમ્ ।
અનાદિનિધં દેવં દેવદેવં સનાતનમ્ ॥

અપમેયમવિજ્ઞેયં હરિં નારાયણં પ્રભુમ્ ।
કૃતાઞ્જલિઃ શુચિર્ભૂત્વા પ્રણમ્ય પ્રયતોઽર્ચયેત્ ॥

અનાદ્યન્તં પરં બ્રહ્મ ન દેવા ઋષયો વિદુઃ ।
એકોયં વેદ ભગવાંસ્ત્રાતા નારાયણો હરિઃ ॥

નારાયણાદૃષિગણાસ્તતઃ સિદ્ધા મહોરગાઃ ।
દેવા દેવર્ષયશ્ચૈવ યં વિદુર્દુઃખભેષજમ્ ॥

યમાહુર્વિજિતક્લેશં યસ્મિંશ્ચ વિહિતાઃ પ્રજાઃ ।
યસ્મિઁલ્લોકાઃ સ્ફુરન્તીમે જાલે શકુનયો યથા ॥

સપ્તર્ષયો મનઃ સપ્ત સાઙ્ખ્યાસ્તુ મુનિદર્શનાત્ ।
સપ્તર્ષયશ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ ॥

શ્રોત્રયોશ્ચ દિશઃ પ્રાહુર્મનસિ ત્વથ ચન્દ્રમાઃ ॥

મનઃ ષષ્ઠં બુદ્ધિઃ સપ્તમી હ્યાત્મનિ સ્થાપિતાનિ શરીરેષુ નાત્મનિ તસ્ય હિ કારણાનિ ભન્તિ સર્વા-
ણ્યપિ સર્વકર્મસુ વા વિષયેષુવા યુઞ્જન્તિ યથાત્મ- નિ સ્વાનિ કર્માણિ પ્રવૃત્તાનિ સપ્તસ્વપિ ॥

વિષયાણાં વ્યાપકત્વાનિ તાન્યેવ સ્વપતો ભૂત- ગ્રામસ્યાજમાત્માનં દેવલોકસ્થાનસમ્મિતં દેહાન્તર-
ગામિનં મુમુક્ષું વાનુપ્રતિશન્તિ સૂક્ષ્માણિ પ્રલીયન્તે ॥

મોક્ષકાલે તમેકં ન કશ્ચિદ્વેત્તિ સ્વપરમ્ ।
એવં પ્રવિષ્ટેષુ ભૂતેષુ કો જાગર્તીત્યુચ્યતે ॥

નિદ્રાપ્રસુપ્તેષુ વાઽત્ર જાગ્રત્સ્વપ્નશીલોત્રસદનૌ ચ દેવદ્યોતનો ભગવાંશ્ચાત્ર ક્ષત્રેજ્ઞો બુદ્ધિર્વાઽભિસુપ્ત-
સ્યાપિ સ્વપ્નદર્શનાનિ પશ્યન્તિ ॥

અપ્રતિબુદ્ધેષુ લોકેષુ સ એવ પ્રતિબુધ્યતે । સ એષ પ્રાજ્ઞઃ । અથ તૈજસઃ કાયાગ્નિઃ સ હિ સુપ્તસ્યાત્મા વા ॥

અવિદુષો વાઽપ્રતિબુધ્યમાનસ્યાન્નં પચતીત્યન્તે વૈ તિષ્ઠતિ એતદાત્માનમધિકૃત્યાનુજ્ઞાતમિતિ ॥