Mahabharata · Chapter 13.167
prabhavaścāpyayastāta varṇitaste'nupūrvaśaḥ /
tathā'dhyātmādhebhūtaṃ ca tathaivātrādhidaivatam //
nikhilena tu vakṣyāmi daivatāni ha dehinām /
yānyāśriteṣu deheṣu yāni pṛcchasi śaṅkara //
vācyagnistvatha jihvāyāṃ somaḥ prāṇe tu mārutaḥ /
rūpe cāpyatha nakṣatraṃ jihvāyāṃ cāpa eva tu //
nābhyāṃ samudraśca vibhurnakharoma tathaiva ca /
vanaspativanauṣadhyastvaṅgeṣu marutastathā //
saṃvatsarāḥ parvasu ca ākāśe daivamānuṣe /
udāne vidyudabhavadvyāne parjanya eva ca //
stanayoreva cākāśaṃ bale cendrastathaiva ca /
manaso'pyatha ceśānastvapāne rudra eva ca //
gandharvāpsaraso vyāne satye mitraśca śaṅkara /
prajñāyāṃ varuṇaścaiva cakṣuṣyāditya eva ca //
śarīre pṛthivī caiva pādayorviṣṇureva ca /
pāyau mitrastathopasthe prajāpatirarindama //
mūrdhni caiva diśaḥ prāhurbuddhau brahmā pratiṣṭhitaḥ /
budhyamāno'tmaniṣṭhaḥ syādadhiṣṭhātā tu śaṅkaraḥ //
abuddhaścābhavattasmādbudhyamānānna saṃśayaḥ /
ābhyāmanyaḥ paro buddho vedavādeṣu śaṅkara //
yadāśritāni deheṣu daivatāni pṛthakpṛthak /
yo'gnaye jāyate nityamātmayājī samāhitaḥ //
ya evamanupaśyeta daivatāni samāhitaḥ / sotra yogī bhavatyeva ya evamanupaśyati /
sa sarvajñayājibhyo hyātmayājī viśiṣyate //
mukhe juhoti yo nityaṃ kṛtsnaṃ viśvamidaṃ jagat /
sotmavitprocyate tajjñairmahādeva mahātmabhiḥ //
sarvebhyaḥ paramebhyo vai daivatebhyo hyātmayājinā /
gantavyaṃ paramākāṅkṣanparameva ca cintayan //
yathā sankramate dehāddehī tripurasūdana /
tathāsya sthānamākhyāsye pṛthaktveneha śaṅkara //
pādābhyāṃ vaiṣṇavaṃ sthānamāpnoti viniyojanāt /
pāyunā mitramāpnoti upasthena prajāpatim //
nābhyā ca vāruṇaṃ sthānaṃ stanābhyāṃ tu bhavo labhet bāhubhyāṃ vāsavaṃ sthānaṃ śrotrābhyāmāpnuyāddiśaḥ /
ādityaṃ cakṣuṣā sthānaṃ mūrdhnā brahmaṇa eva ca //
atha mūrdhasu yaḥ prāṇāndhārayeta samāhitaḥ /
buddhyā mānamavāpnoti dravyāvasthaṃ ca saṃśayaḥ //
avyaktātparamaṃ śuddhamaprameyamanāmayam /
tamāhuḥ paramaṃ nityaṃ yadyadāpnoti buddhimān //
budhyamānāprabuddhābhyāṃ sa buddha iti paṭhyate /
budhyamānamabuddhaśca nityamevānupaśyati //
vikārapuruṣastveṣa budhyamāna iti smṛtaḥ /
pañcaviṃśatitatvaṃ tatprocyate tatra saṃśayaḥ //
sa eṣa prakṛtisthatvāttasthurityupadiśyate /
mahānātmā mahādeva mahānatrādhitiṣṭhati //
adhiṣṭhānādadhiṣṭhātā procyate śāstradarśanāt /
eṣa cetayate deva mohajālamabuddhimān //
avyaktasyaiva sādharmyametadāhurmanīṣiṇaḥ /
sohaṃ sohamato nityādajñānāditi manyate //
yadi budhyati caivāyaṃ manyeyamiti bhāsvaraḥ /
na prabuddho na varteta pānīyaṃ matsyako yathā //
devatā nikhilenaitāḥ proktāstribhuvaneśvara /
yogakṛtyaṃ tu tāvanme tvaṃ nibodhānupūrvaśaḥ //
śūnyāgāreṣvaraṇyeṣu sāgare vā guhāsu vā /
viṣṭambhayitvā trīndaṇḍānavāpto hyadvayo bhavet //
prāṅmukhodaṅmukho vāpi tathā paścānmukhopi vā /
dakṣiṇāvadano vāpi baddhvā vidhivadāsanam //
svastikenopasaṃviṣṭaḥ kāyamunnāmya bhāsvaram /
yathopadiṣṭaṃ guruṇā tathā tadbrahma dhārayet //
laghvāhāro yato dāntastrikālaparivarjakaḥ /
mūtrotsargapurīṣābhyāmāhāre ca samāhitaḥ //
śeṣakālaṃ tu yuñjīta manasā susamāhitaḥ /
indriyāṇīndriyārthebhyo manasā vinivartayet //
manastathaiva saṅgṛhya buddhyā buddhimatāṃ vara /
vidhāvamānaṃ dhairyeṇa visphurantamitastataḥ //
nirudhya sarvasaṅkalpāṃstato vai sthiratāṃ vrajet /
ekāgrastadvijānīyātsarvaṃ guhyatamaṃ param //
nivātastha ivālolo yathā dīpo'tidīpyate /
ūrdhvameva na tiryakca tathaivābhrānti te manaḥ //
hṛdisthastiṣṭhate yosau tasyaivābhimukho yadā /
mano bhavati deveśa pāṣāṇamiva niścalam //
sa nirjane vinirghoṣe saghoṣe cā'vasañjane /
yukto yo na vikampeta yogī yogavidhiḥ śrutaḥ //
tataḥ paśyati tadbrahma jvaladātmani saṃsthitam /
vidyudambudhare yadvattadvadekamanāśrayam //
tamasyagādhe tiṣṭhantaṃ nistamaskamacetanam /
cetayānamacetaṃ ca dīpyamānaṃ svatejasā //
aṅgaṣṭhaparvamātraṃ tannaiśreyasamaninditam /
mahadbhūtamanantaṃ ca svatantraṃ vigatajvaram //
jyotiṣāṃ jyotiṣaṃ devaṃ viṣṇumatyantanirmalam /
nārāyaṇamaṇīyāṃsamīśvarāṇāmadhīśvaram //
viśvataḥ paramaṃ nityaṃ viśvaṃ nārāyaṇaṃ prabhum /
avijñāya nimajjanti lokāḥ saṃsārasāgare //
yaṃ dṛṣṭvā yatayastāta na śocanti gatajvarāḥ /
janmamṛtyubhayānmuktāstīrṇāḥ saṃsārasāgaram //
aṇimā laghimā bhūmā prāptiḥ prākamyameva ca / īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca yatra kāmāvasāyitā /
etadaṣṭuguṇaṃ yogaṃ yogānāmamitaṃ smṛtam //
dṛṣṭvātmānaṃ nirātmānamaprameyaṃ sanātanam / te viśanti śarīrāṇi yogenānena bhāsvaram /
daityadevamanuṣyāṇāṃ balena balavattamāḥ //
etattatvamanādyantaṃ yadbhavānanupṛcchati /
nityaṃ vayamupāsyāmo yogadharmaṃ sanātanam //
yogadharmānna dharmosti garīyānsurasattama /
etaddharma hi dharmāṇāmapunarbhavasaṃskṛtam //
tatvataḥ paramastīsti kecidāhurmanīṣiṇaḥ /
kecidāhuḥ paraṃ nāsti ye jñānaphalamāśritāḥ //
jñānasthaḥ puruṣastveṣa vikṛtaḥ svena varṇitaḥ /
ye dhyānenānupaśyanti nityaṃ yogaparāyaṇāḥ //
tameva puruṣaṃ devaṃ kecideva maheśvara /
nityamanyatamāḥ prāhurjñānaṃ paramakaṃ smṛtam //
jñānameva vinirmuktāḥ sāṃkhyā gacchanti kevalam /
cintādhyātmani cānyatra yogāḥ paramabuddhayaḥ //
uktametāvadetatte yogadarśanamuttamam / sāṅkhyajñānaṃ pravakṣyāmi parisaṃkhyāvidarśanam //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0