Mahabharata · Chapter 13.165

pitāmahena kathitā dānadharmāśritāḥ kathāḥ /
mayā śrutā ṛṣīṇāṃ tu sannidhau keśavasya ca //

punaḥ kautūhalamabhūttāmevādhyātmikīṃ prati /
kathāḥ kathaya rājendra tvadanyaḥ ka udāharet //

eṣa yādavadāyādastathānujñātumarhati /
jñāte tu yasmiñjñātavyaṃ jñātaṃ bhavati bhārata //

paścācchroṣyāmahe rājñāṃ śrāvyāndharmānpitāmaha /
kautūhalamṛṣīṇāṃ tu cchetumarhasi sāmpratam //
bhīṣma uvāca /

ata ūrdhvaṃ mahārāja sāṅkhyayogobhayaśāstrādhi- gatayāthātmyadarśanasampannayorācāryayoḥ saṃvādamanuvyākhyāsyāmaḥ //

tadyathā bhagavantaṃ sanatkumāramāsīnamaṅguṣṭhaparva- mātraṃ mahati vimānavare yojanasahasramaṇḍale taruṇa-
bhāskarapratīkāśe śayanīye mahati baddhāsanamanu- dhyāyantamamṛtamanāvartakaramamūrtamakṣayajamathopadi- ṣṭamupasasarpa bhagavantamācāryaṃ bhagavānācāryo rudraḥ //

taṃ provāca svāgataṃ maheśvara brahmasuta etadāsa- namāstāṃ bhagavān //

ityukte cāsīno bhagavānanantarūpo rudrastaṃ provāca bhagavānapi dhyānamāvartayati / ityukte cāha
bhagavānsanatkumārastatheti //

tathetyuktaśca provāca bhagavāñśaṅkarastadā /
parāvarajñaṃ sarvasya trailokyasya mahāmunim //

kiṃ vā dhyānena draṣṭavyaṃ yadbhavānanupaśyati /
yacca dhyātvā na śocanti yatayastatvadarśinaḥ //

kathaya tvamimaṃ devaṃ dehināṃ yatisattama /
yacca tatpuruṣaṃ śuddhamityuktaṃ yogasāṅkhyayoḥ //

kimadhyātmādhibhūtaṃ ca tathā cāpyadhidaivatam /
kālasaṅkhyā ca kā deva draṣṭavyā tasya brahmaṇaḥ //

saṅkhyā saṅkhyādanasyaiva yā proktā paramarṣibhiḥ /
śāstradṛṣṭena mārgeṇa yathāvadyatisattama //

yacca tatpuruṣaṃ śuddhaṃ prabuddhamajaraṃ dhruvam /
budhyamānāprabuddhābhyāṃ vidyāvedyaṃ tathaiva ca //

vimokṣaṃ trividhaṃ caiva brūhi mokṣavidāṃvara /
parisāṅkhyaṃ ca sāṅkhyānāṃ dhyānaṃ yogeṣu cārthavat //

ekatvadarśanaṃ caiva tathā nānātvadarśanam /
ariṣṭāni ca tatvena tathaivotkramaṇāni ca //

daivatāni ca sarvāṇi nikhilenānupūrvaśaḥ / yānyāśritāni deheṣu dehināṃ yatisattama /
sarvametadyathātatvamākhyāhi munisattama //

śreṣṭho bhavānhi sarveṣāṃ brahmajñānāmaninditaḥ / caturthastvaṃ trayāṇāṃ tu ye gatāḥi paramāṃ gatim /
jñānena ca prākṛtena nirmukto mṛtyubandhanāt //

vayaṃ tu vaikṛtaṃ mārgamāśritā vai kṣaraṃ sadā /
paramutsṛjya panthānamamṛtākṣarameva tu //

nyūne pathi nimagnāstu aiśvarye'ṣṭaguṇe tathā /
mahimānaṃ pragṛhyemaṃ vicarāmo yathāsukham //

na caitatsukhamatyantaṃ nyūnametadanantaram /
mūrtimatparametatsyādidamevaṃ susattama //

punaḥ punaśca patanaṃ mūrtimatyupadiśyate /
na punarmṛtyumityanyaṃ nirmuktānāṃ tu mūrtitaḥ //

mṛtyudoṣāstvanantā vai utpadyante kṛtātmanām /
martyeṣu nākapṛṣṭheṣu nirayeṣu mahāmune //

tatra mañjanti puruṣāḥ sukhaduḥkhena veṣṭitāḥ //

sukhaduḥkhavyapetaṃ ca yadāhuramṛtaṃ padam /
tadahaṃ śrotumicchāmi yathāvacchrutidarśanāt //
sanatkumāra uvāca /

yaduktaṃ bhavatā vākyaṃ tatvasañjñeti dehinām /
caturviṃśatimevātra kecidāhurmanīṣiṇaḥ //

kecidāhustrayoviṃśaṃ yathāśrutinidarśanāt / vayaṃ tu pañcaviṃśaṃ vai tadadhiṣṭhānasañjñitam /
tatvaṃ samadhimanyāmaḥ sarvatantrapralāpanāt //

avyayaścaiva vai vyaktāvubhāvapi pinākadhṛk /
saha caiva vinā caiva tāvanyonyaṃ pratiṣṭhitau //

hiraṇmayīṃ praviśyaiṣa mūrtiṃ mūrtimatāṃvara /
cakāra puruṣastāta vikārapuruṣāvubhau //

avyaktādeka evaiṣa mahānātmā prasūyate /
ahaṅkāreṇa lokāṃśca vyāpya cāhankṛtena vai //

pinā sarvaṃ tadavyaktādabhaphimanyasva śūladhṛk /
bhūtasargamahaṅkārāttṛtīyaṃ viddhi vai kramāt //

ahaṅkārācca bhūteṣu caturthaṃ viddi vaikṛtam /
ahaṅkārācca jātāni yugapadvibudheśvara //

saviśeṣāṇi bhūtāni pañca prāhurmanīṣiṇaḥ /
caturviṃśāttu vai proktātpañcaviṃśo'dhitiṣṭhati //

ete sargā mayā proktāścatvāraḥ prākṛtāstviha /
ahaṅkārācca jātāni yugapadvibudheśvara //

aṅkārācca bhūteṣu vividhārthaṃ vyajāyata /
indriyairyugapatsarvaiḥ so nityaśca samīkṣate //

maruttvaṃ satvasargaśca tuṣṭiḥ siddhistathaiva ca /
vaikṛtāni pravakṣyāmi śṛṇu tāni mahāmate //

eṣā tatvacaturviṃśanmayā śāstrānumānataḥ /
varṇitā tava deveśa pañcaviṃśatsamanvitā //

pañcamo'nugrahaścaiva navaite prākṛtaiḥ saha /
aindrepyahamadhopyanyanmamātmani ca bhāsvaraḥ //

yacca dehamayaṃ kiñcittriṣu lokeṣu vidyate /
sarvatraivābhimantavyaṃ tvayā tripurasūdana //

anyathā ye'nupaśyanti te na paśyanti brahmaja /
etadavyaktaviṣayaṃ pañcaviṃśasamanvitam //

anena kāraṇenaiva tatvamāhurmanīṣiṇaḥ /
vikāramātrametaṃ tu tatvamācakṣate param //

nistatvaścaiṣa deveśa boddhavyaṃ tu na buddhyate / yadi buddhyetparaṃ buddhaṃ buddhyamānaḥ surarṣabhaḥ /
prabuddho hyabhimanyeta yoyaṃ nāhamiti prabho //