Mahabharata · Chapter 13.149

evaṃ prayatitavyaṃ hi śuśrūṣārthamatandritaiḥ /
sarvābhirūpasevābhistuṣyanti yatayo yathā //

nāparādhyeta bhikṣostu na cainamavadhīrayet /
uttaraṃ ca na sandadyātkruddhaṃ caiva prasādayet //

śreya evābhidhātavyaṃ kartavyaṃ ca prahṛṣṭavat /
tūṣṇīmbhāvena vai tatra na kruddhamabhisaṃvadet //

nādadīta parasvāni na gṛhṇīyādayācitam /
labdhālabdhena jīveta tathaiva paritoṣayet //

kopinaṃ tu na yāceta jñānavidveṣakāritaḥ /
sthāvareṣu dayāṃ kuryājjaṅgameṣu cu prāṇiṣu //

yathā'tmani tathā'nyeṣu samāṃ dṛṣṭiṃ nipātayet / sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani /
sampaśyamāno vicaranbrahmabhūyāya kalpate //

hiṃsā vā yadi vā'hiṃsāṃ na kuryādātmakāraṇāt /
yatretaro bhavennityaṃ doṣaṃ tatra na kārayet //

evaṃ sa mucyate doṣātparānāśritya vartayan /
ātmāśrayeṇa doṣeṇa lipyate hyalpabuddhimān //

jarāyujāṇḍajāścaiva udbhijjāḥ svedajāśva ye /
avadhyāḥ sarva etaite budhaiḥ samanuvarṇitāḥ //

niścayārthaṃ vibuddhānāṃ prāyaścittaṃ vidhīyate / hiṃsā yathā'nyā vihitā tathā doṣa prayojayet /
tathopadiṣṭaṃ guruṇā śiṣyasya carato vidhim //

na hi lobhaḥ prabhavati hiṃsā vā'pi tadātmikā /
śāstradarśanametaddhi vihitaṃ viśvayoninā //

yadyetadevaṃ manyeta śūdro hyapi ca buddhimān /
kṛtaṃ kṛtavatāṃ gacchetkiṃ punaryo niṣevate //

na śūdraḥ patate kaścinna ca saṃskāramarhati /
nāsyādhikāro dharme'sti na dharmātpratiṣedhanam //

anugrahārtaṃ manunā sarvavarṇeṣu varṇitam /

yadāpavādastu bhavetstrīkṛtaḥ paricārake / abhrāvakāśaśayanaṃ tasya saṃvatsaraṃ smṛtam /
tena tasya bhavecchāntistato bhūyopyupāvrajet //

savarṇāyā bhavedetaddhīnāyāstvardhamarhati / varṣatrayaṃ tu vaiśyāyāḥ kṣatriyāyāstu ṣaṭ samāḥ /
brāhmaṇyā tu sametasya samā dvādaśa kīrtitāḥ /

kaṭāgninā vā dagdhavyastasminneva kṣaṇe bhavet /
śiśnāvapātanādvā'pi viśuddhiṃ samavāpnuyāt //

anasthibandhamekaṃ tu yadi prāṇairviyojayet /
upoṣyaikāhamādadyātprāṇāyāmāṃstu dvādaśa //

triḥ snānamudake kṛtvā tasmātpāpātpramucyate /
asthibandheṣu dviguṇaṃ prāyaścittaṃ vidhīyate //

anena vidhinā vā'pi sthāvareṣu na saṃśayaḥ /
kāyena padbhyāṃ hastābhyāmaparādhāttu mucyate //

aduṣṭaṃ kṣapayedyastu sarvavarṇeṣu yaścaret /
tasyāpyaṣṭaguṇaṃ vidyātprāyaścittaṃ tadeva tu //

caturguṇaṃ karmakṛte dviguṇaṃ vākpradūṣite /
kṛtvā tu mānasaṃ pāpaṃ tathaivaikaguṇaṃ smṛtam //

tasmādetāni sarvāṇi viditvā na samācaret /
sarvabhūtahitārthaṃ hi kuśalāni samācaret //

evaṃ samāhitamanāḥ sevate yadi yattamān /
tadgatistatsamācārastanmanāstatparāyaṇaḥ //

nābhinandeta maraṇaṃ nābhinandeta jīvitam /
kālameva pratīkṣeta nirveśaṃ bhṛtako yathā //

evaṃ pravartamānastu vinītaḥ prayatātmavān /
nirṇayaṃ puṇyapāpābhyāmacireṇopagacchati //