મહાભારત · અધ્યાય 13.149

એવં પ્રયતિતવ્યં હિ શુશ્રૂષાર્થમતન્દ્રિતૈઃ ।
સર્વાભિરૂપસેવાભિસ્તુષ્યન્તિ યતયો યથા ॥

નાપરાધ્યેત ભિક્ષોસ્તુ ન ચૈનમવધીરયેત્ ।
ઉત્તરં ચ ન સન્દદ્યાત્ક્રુદ્ધં ચૈવ પ્રસાદયેત્ ॥

શ્રેય એવાભિધાતવ્યં કર્તવ્યં ચ પ્રહૃષ્ટવત્ ।
તૂષ્ણીમ્ભાવેન વૈ તત્ર ન ક્રુદ્ધમભિસંવદેત્ ॥

નાદદીત પરસ્વાનિ ન ગૃહ્ણીયાદયાચિતમ્ ।
લબ્ધાલબ્ધેન જીવેત તથૈવ પરિતોષયેત્ ॥

કોપિનં તુ ન યાચેત જ્ઞાનવિદ્વેષકારિતઃ ।
સ્થાવરેષુ દયાં કુર્યાજ્જઙ્ગમેષુ ચુ પ્રાણિષુ ॥

યથાઽત્મનિ તથાઽન્યેષુ સમાં દૃષ્ટિં નિપાતયેત્ । સર્વભૂતેષુ ચાત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ ।
સમ્પશ્યમાનો વિચરન્બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ॥

હિંસા વા યદિ વાઽહિંસાં ન કુર્યાદાત્મકારણાત્ ।
યત્રેતરો ભવેન્નિત્યં દોષં તત્ર ન કારયેત્ ॥

એવં સ મુચ્યતે દોષાત્પરાનાશ્રિત્ય વર્તયન્ ।
આત્માશ્રયેણ દોષેણ લિપ્યતે હ્યલ્પબુદ્ધિમાન્ ॥

જરાયુજાણ્ડજાશ્ચૈવ ઉદ્ભિજ્જાઃ સ્વેદજાશ્વ યે ।
અવધ્યાઃ સર્વ એતૈતે બુધૈઃ સમનુવર્ણિતાઃ ॥

નિશ્ચયાર્થં વિબુદ્ધાનાં પ્રાયશ્ચિત્તં વિધીયતે । હિંસા યથાઽન્યા વિહિતા તથા દોષ પ્રયોજયેત્ ।
તથોપદિષ્ટં ગુરુણા શિષ્યસ્ય ચરતો વિધિમ્ ॥

ન હિ લોભઃ પ્રભવતિ હિંસા વાઽપિ તદાત્મિકા ।
શાસ્ત્રદર્શનમેતદ્ધિ વિહિતં વિશ્વયોનિના ॥

યદ્યેતદેવં મન્યેત શૂદ્રો હ્યપિ ચ બુદ્ધિમાન્ ।
કૃતં કૃતવતાં ગચ્છેત્કિં પુનર્યો નિષેવતે ॥

ન શૂદ્રઃ પતતે કશ્ચિન્ન ચ સંસ્કારમર્હતિ ।
નાસ્યાધિકારો ધર્મેઽસ્તિ ન ધર્માત્પ્રતિષેધનમ્ ॥

અનુગ્રહાર્તં મનુના સર્વવર્ણેષુ વર્ણિતમ્ ।

યદાપવાદસ્તુ ભવેત્સ્ત્રીકૃતઃ પરિચારકે । અભ્રાવકાશશયનં તસ્ય સંવત્સરં સ્મૃતમ્ ।
તેન તસ્ય ભવેચ્છાન્તિસ્તતો ભૂયોપ્યુપાવ્રજેત્ ॥

સવર્ણાયા ભવેદેતદ્ધીનાયાસ્ત્વર્ધમર્હતિ । વર્ષત્રયં તુ વૈશ્યાયાઃ ક્ષત્રિયાયાસ્તુ ષટ્ સમાઃ ।
બ્રાહ્મણ્યા તુ સમેતસ્ય સમા દ્વાદશ કીર્તિતાઃ ।

કટાગ્નિના વા દગ્ધવ્યસ્તસ્મિન્નેવ ક્ષણે ભવેત્ ।
શિશ્નાવપાતનાદ્વાઽપિ વિશુદ્ધિં સમવાપ્નુયાત્ ॥

અનસ્થિબન્ધમેકં તુ યદિ પ્રાણૈર્વિયોજયેત્ ।
ઉપોષ્યૈકાહમાદદ્યાત્પ્રાણાયામાંસ્તુ દ્વાદશ ॥

ત્રિઃ સ્નાનમુદકે કૃત્વા તસ્માત્પાપાત્પ્રમુચ્યતે ।
અસ્થિબન્ધેષુ દ્વિગુણં પ્રાયશ્ચિત્તં વિધીયતે ॥

અનેન વિધિના વાઽપિ સ્થાવરેષુ ન સંશયઃ ।
કાયેન પદ્ભ્યાં હસ્તાભ્યામપરાધાત્તુ મુચ્યતે ॥

અદુષ્ટં ક્ષપયેદ્યસ્તુ સર્વવર્ણેષુ યશ્ચરેત્ ।
તસ્યાપ્યષ્ટગુણં વિદ્યાત્પ્રાયશ્ચિત્તં તદેવ તુ ॥

ચતુર્ગુણં કર્મકૃતે દ્વિગુણં વાક્પ્રદૂષિતે ।
કૃત્વા તુ માનસં પાપં તથૈવૈકગુણં સ્મૃતમ્ ॥

તસ્માદેતાનિ સર્વાણિ વિદિત્વા ન સમાચરેત્ ।
સર્વભૂતહિતાર્થં હિ કુશલાનિ સમાચરેત્ ॥

એવં સમાહિતમનાઃ સેવતે યદિ યત્તમાન્ ।
તદ્ગતિસ્તત્સમાચારસ્તન્મનાસ્તત્પરાયણઃ ॥

નાભિનન્દેત મરણં નાભિનન્દેત જીવિતમ્ ।
કાલમેવ પ્રતીક્ષેત નિર્વેશં ભૃતકો યથા ॥

એવં પ્રવર્તમાનસ્તુ વિનીતઃ પ્રયતાત્મવાન્ ।
નિર્ણયં પુણ્યપાપાભ્યામચિરેણોપગચ્છતિ ॥