Mahabharata · Chapter 13.146

śūdrāṇāmiha śuśrūṣā nityamevānuvarṇitā /
kaiḥ kāraṇaiḥ katividhā śuśrūṣā samudāhṛtā //

ke ca śuśrūṣayā lokā vihitā bharatarṣabha /
śudrāṇāṃ bharataśreṣṭha brūhi me dharmalakṣaṇam //
bhīṣma uvāca /

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
śūdrāṇāmanukampārthaṃ yaduktaṃ brahmavādinā //

vṛddhaḥ parāśaraḥ prāha dharmaṃ śubhramanāmayam /
anugrahārthaṃ varṇānāṃ śaucācārasamanvitam //

dharmopadeśamakilaṃ yathāvadanupūrvaśaḥ /
śiṣyānadhyāpayāmāsa śāstramarthavadarthavit //

kṣāntendriyeṇa mānena śucinā'cāpalena vai /
adurbalena dhīreṇa śāntenottaravādinā //

alubdhenānṛśaṃsena ṛjunā brahmavādinā /
cāritratatpareṇaiva sarvabhūtahitātmanā //

arayaḥ ṣaḍvijetavyā nityaṃ svaṃ dehamāśritāḥ /
kāmakrodhau ca lobhaśca mānamohau madastathā //

vidhinā dhṛtimāsthāya śuśrūṣuranahankṛtaḥ /
varṇatrayasyānumato yathāśakti yathābalam //

karmaṇā manasā vācā cakṣuṣā ca caturvidham /
āsthāya niyamaṃ dhīmāñśānto dānto jitendriyaḥ //

rakṣoyakṣajanadveṣī śeṣānnakṛtabhojanaḥ /
varṇatrayānmadhu yathā bhramaro dharmamācaret //

yadi śūdrastapaḥ kuryādvedadṛṣṭena karmaṇā //
iha cāsya parikleśaḥ pretya cāsyāsubhāgatiḥ //

adharmyamayaśasyaṃ ca tapaḥ śūdre pratiṣṭhitam /
amārgeṇa tapastaptvā mleccheṣu phalamaśnute //

anyathā vartamāno hi na śūdro dharmamarhati / amārgeṇi prayātānāṃ pratyakṣādupalabhyate /
cāturvarṇyavyapetānāṃ jātimūrtiparigrahaḥ //

tathā te hi śakāścīnāḥ kāmbhojāḥ pāradāstathā /
śabarāḥ paplavāścaiva tuṣārayavanāstathā //

dārvāśca daradāścaiva ujjihānāstathetarāḥ /
veṇāśca kaṅkaṇāścaiva simhalā madrakāstathā //

kiṣkindhakāḥ pulindāśca kahvāścāndhrāḥ sanīragāḥ /
gandhikā dramiḍāścaiva barbarāścūcukāstathā //

kirātāḥ pārvateyāśca kolāścolāḥ sakāṣakāḥ /
ārūkāścaiva dohāśca yāścānyāmlecchajātayaḥ //

vikṛtā vikṛtācārā dṛśyante krūrabuddhayaḥ /
amārgeṇāśritā dharmaṃ tato jātyantaraṃ gatāḥ //

amārgopārjitasyaitattapaso viditaṃ phalam /
na naśyati kṛtaṃ karma śubhaṃ vā yadi vā'śubham //

atrāpyete vasu prāpya vikarma tapasārjitam /
pāṣaṇḍānarcayiṣyanti dharmakāmā vṛthā śramāḥ //

evaṃ caturṇāṃ varṇānāmāśramāṇāṃ ca pārthiva /
viparītaṃ vartamānā mlecchā jāyantyabuddhayaḥ //

adhyāyadhanino viprāḥ kṣatriyāṇāṃ balaṃ dhanam /
vaṇikkṛṣiśca vaiśyānāṃ śūdrāṇāṃ paricārikā //

vyucchedāttasya dharmasya nirayāyopapadyate / tato mlecchā bhavantyete nirghṛṇā dharmavarjitāḥ /
punaśca nirayaṃ teṣāṃ tiryagyoniśca śāśvatī //

ye tu satyathamāsthāya varṇāśramakṛtaṃ purā /
sarvānvimārgānutsṛjya svadharmavidhimāśritāḥ //

sarvabhūtadayāvanto daivatadvijapūjakāḥ /
śāstradṛṣṭena vidhinā śraddhayā jitamanyavaḥ //

teṣāṃ vidhiṃ pravakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ /
upādānavidhaiṃ kṛtsnaṃ śuśrūṣādhigamaṃ tathā //

śiṣṭopanayanaṃ caiva mantrāṇi vividhāni ca /
tathā śiṣyaparīkṣāṃ ca śāstraprāmāṇyadarśanāt //

pravakṣyāmi yathātatvaṃ yathāvadanupūrvaśaḥ /
śaucakṛtyasya śaucārthānsarvāneva viśeṣataḥ //

mahāśaucaprabhṛtayo dṛṣṭāstatvārthadarśibhiḥ /
tatrāpi śūdro bhikṣūṇāmidaṃ śeṣa ca kalpayet //

bhikṣubhiḥ sukṛtaprajñaiḥ kevalaṃ darmamāśritaiḥ / samyadgarśanasampannairgatādhvani hitārthibhiḥ /
avakāśamimaṃ medhyaṃ nirmitaṃ tāmavīrudham //

nirjanaṃ saṃvṛtaṃ buddhvā niyatātmā jitendriyaḥ /
sajalaṃ bhājanaṃ sthāpya mṛttikāṃ ca parīkṣitām //

parīkṣya bhūmiṃ mūtrārthī tata āsīta vāgyataḥ /
udaṅmukho divā kuryādrātrau ceddakṣiṇāmukhaḥ //

antarhitāyāṃ bhūmau tu antarhitaśirāstathā /
asamāpte tathā śauce na vācaṃ kiñcidīrayet //

kṛtakṛtyastathā'camya gacchannodīrayedvacaḥ /
śaucārthamupaviṣṭastu mṛdgājanapuraskṛtaḥ //

sthāpyaṃ kamaṇḍaluṃ gṛhyi pārśvorubhyāmathāntare /
śaucaṃ kuryācchanairvīro buddhipūrvamasaṅkaram //

pāṇinā śuddhamudakaṃ saṅgṛhya vidhipūrvakam /
vipruṣaśca yatā na syuryathā corū na saṃspṛśet //

apāne mṛttikāstisraḥ pradeyāstvanupūrvaśaḥ / hastābhyāṃ ca tathā vipro hastaṃ hastena saṃspṛśet

apāne nava deyāḥ syuriti vṛddhānuśāsanam /
mṛttikā dīyamānā hi śodhayeddeśamañjasā //

tasmātpāṇitale deyā mṛttikāstu punaḥ punaḥ /
bṛddhipūrvaṃ prayatnena yathā naiva spṛśetsphijau //

yathā ghāto hi na bhavetkledajaḥ paridhānake /
tathā gudaṃ pramārjeta śaucārthaṃ tu punaḥpunaḥ //

pratipādaṃ tatastyaktvā śaucamutthāya kārayet / savye dvādaśa deyāḥ syustisrastisraḥ punaḥ punaḥ /
deyā kūrparake haste pṛṣṭhe bandhe punaḥ panaḥ /

tathaivādarśake dadyāccatasrastūbhayorapi /
ubhayorhastayorevaṃ saptasapta pradāpayet //

tato'nyāṃ mṛttikāṃ gṛhya kāryaṃ śaucaṃ punastayoḥ / hastayorevametaddhi mahāśauca vidhīyate /
tato'nyathā na kurvīta vidhireṣa sanātanaḥ //

upasthe mūtraśaucaṃ syādata ūrdhvaṃ vidhīyate /
ato'nyathā tu yaḥ suryātprāyaścittīyate tu saḥ //

malopahatacelasya dviguṇaṃ tu vidhīyate /
sahapādamathorubhyāṃ hastaśaucamasaṃśayam //

avadhīrayamāṇasya sandeha upajāyate /
yathāyathā viśuddhyeta tattathā tadupakrame //

sakardamaṃ tu varṣāsu gṛhamāviśya saṅkaṭam /
hastayormṛttikāstisraḥ pādayoḥ ṣaṭ pradāpayet //

kāmaṃ dattvā gude dadyāttisraḥ padbhyāṃ tathaiva ca /
hastaśaucaṃ prakartavyaṃ mūtraśaucavidhestathā //

mūtraśauce tathā hastau pādābhyāṃ cānupūrvaśaḥ /
naiṣṭhike sthānaśauce tu mahāśaucaṃ vidhīyate //

kṣārauṣarābhyāṃ vastrasya kuryācchaucaṃ mṛdā saha /
lepagandhāpanayanamamedhyasya vidhīyate //

snānaśāṭyāṃ mṛdastisro hastābhyāṃ cānupūrvaśaḥ /
śaucaṃ prayatnataḥ kṛtvā kampamānaḥ samuddharet //

deyāścatasrastisro vā dve vā'pyekāṃ tathā'padi /
kālamāsādya deśaṃ ca śaucasya gurulāghavam //

vidhinā'nena śaucaṃ tu nityaṃ kuryādatandritaḥ /
aviprekṣannasambhrāntaḥ pādau prakṣālya tatparaḥ //

aprakṣālitapādastu pāṇimāmaṇibandhanāt /
adhastādupariṣṭācca tataḥ pāṇimupaspṛśet //

manogatāstu niśśabdā niśśabdaṃ trirapaḥ pibet /
dvirmukhaṃ parimṛjyācca khāni copaspṛśedbudhaḥ //

ṛgvedaṃ tena prīṇāti prathamaṃ yaḥ pibedapaḥ /
dvitīyaṃ tu yajurvedaṃ tṛtīyaṃ sāma eva ca //

mṛjyate prathamaṃ tena atharvā prītimāpnuyāt /
dvitīyenetihāsaṃ ca purāṇasmṛtidevatāḥ //

yaccakṣuṣi samādhatte tenādityaṃ tu prīṇayet /
prīṇāti vāyuṃ ghrāṇaṃ ca diśaścāpyatha śrotrayoḥ //

brahmāṇaṃ tena prīṇāti yanmūrdhani samāpayet /
samutkṣipati cāpordhvamākāśaṃ tena prīṇayet //

prīṇāti viṣṇuḥ padbhyāṃ tu salilaṃ vai samādadhat // prāṅmukhodaṅmukho vā'pi antarjānurupaspṛśet /

sarvatra vidhirityeṣa bhojanādiṣu nityaśaḥ // anneṣu dantalagneṣu ucchiṣṭaḥ punarācamet /

vidhireṣa samuddiṣṭaḥ śauce cābhyukṣaṇaṃ smṛtam // śūdrasyaiva vidhirdṛṣṭo gṛhānniṣkramatastataḥ /

nityaṃ tvaluptaśaucena vartitavyaṃ kṛtātmanā /
yaśaskāmena bhikṣubhyaḥ śudreṇātmahitārthinā //