મહાભારત · અધ્યાય 13.146

શૂદ્રાણામિહ શુશ્રૂષા નિત્યમેવાનુવર્ણિતા ।
કૈઃ કારણૈઃ કતિવિધા શુશ્રૂષા સમુદાહૃતા ॥

કે ચ શુશ્રૂષયા લોકા વિહિતા ભરતર્ષભ ।
શુદ્રાણાં ભરતશ્રેષ્ઠ બ્રૂહિ મે ધર્મલક્ષણમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
શૂદ્રાણામનુકમ્પાર્થં યદુક્તં બ્રહ્મવાદિના ॥

વૃદ્ધઃ પરાશરઃ પ્રાહ ધર્મં શુભ્રમનામયમ્ ।
અનુગ્રહાર્થં વર્ણાનાં શૌચાચારસમન્વિતમ્ ॥

ધર્મોપદેશમકિલં યથાવદનુપૂર્વશઃ ।
શિષ્યાનધ્યાપયામાસ શાસ્ત્રમર્થવદર્થવિત્ ॥

ક્ષાન્તેન્દ્રિયેણ માનેન શુચિનાઽચાપલેન વૈ ।
અદુર્બલેન ધીરેણ શાન્તેનોત્તરવાદિના ॥

અલુબ્ધેનાનૃશંસેન ઋજુના બ્રહ્મવાદિના ।
ચારિત્રતત્પરેણૈવ સર્વભૂતહિતાત્મના ॥

અરયઃ ષડ્વિજેતવ્યા નિત્યં સ્વં દેહમાશ્રિતાઃ ।
કામક્રોધૌ ચ લોભશ્ચ માનમોહૌ મદસ્તથા ॥

વિધિના ધૃતિમાસ્થાય શુશ્રૂષુરનહન્કૃતઃ ।
વર્ણત્રયસ્યાનુમતો યથાશક્તિ યથાબલમ્ ॥

કર્મણા મનસા વાચા ચક્ષુષા ચ ચતુર્વિધમ્ ।
આસ્થાય નિયમં ધીમાઞ્શાન્તો દાન્તો જિતેન્દ્રિયઃ ॥

રક્ષોયક્ષજનદ્વેષી શેષાન્નકૃતભોજનઃ ।
વર્ણત્રયાન્મધુ યથા ભ્રમરો ધર્મમાચરેત્ ॥

યદિ શૂદ્રસ્તપઃ કુર્યાદ્વેદદૃષ્ટેન કર્મણા ॥
ઇહ ચાસ્ય પરિક્લેશઃ પ્રેત્ય ચાસ્યાસુભાગતિઃ ॥

અધર્મ્યમયશસ્યં ચ તપઃ શૂદ્રે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
અમાર્ગેણ તપસ્તપ્ત્વા મ્લેચ્છેષુ ફલમશ્નુતે ॥

અન્યથા વર્તમાનો હિ ન શૂદ્રો ધર્મમર્હતિ । અમાર્ગેણિ પ્રયાતાનાં પ્રત્યક્ષાદુપલભ્યતે ।
ચાતુર્વર્ણ્યવ્યપેતાનાં જાતિમૂર્તિપરિગ્રહઃ ॥

તથા તે હિ શકાશ્ચીનાઃ કામ્ભોજાઃ પારદાસ્તથા ।
શબરાઃ પપ્લવાશ્ચૈવ તુષારયવનાસ્તથા ॥

દાર્વાશ્ચ દરદાશ્ચૈવ ઉજ્જિહાનાસ્તથેતરાઃ ।
વેણાશ્ચ કઙ્કણાશ્ચૈવ સિમ્હલા મદ્રકાસ્તથા ॥

કિષ્કિન્ધકાઃ પુલિન્દાશ્ચ કહ્વાશ્ચાન્ધ્રાઃ સનીરગાઃ ।
ગન્ધિકા દ્રમિડાશ્ચૈવ બર્બરાશ્ચૂચુકાસ્તથા ॥

કિરાતાઃ પાર્વતેયાશ્ચ કોલાશ્ચોલાઃ સકાષકાઃ ।
આરૂકાશ્ચૈવ દોહાશ્ચ યાશ્ચાન્યામ્લેચ્છજાતયઃ ॥

વિકૃતા વિકૃતાચારા દૃશ્યન્તે ક્રૂરબુદ્ધયઃ ।
અમાર્ગેણાશ્રિતા ધર્મં તતો જાત્યન્તરં ગતાઃ ॥

અમાર્ગોપાર્જિતસ્યૈતત્તપસો વિદિતં ફલમ્ ।
ન નશ્યતિ કૃતં કર્મ શુભં વા યદિ વાઽશુભમ્ ॥

અત્રાપ્યેતે વસુ પ્રાપ્ય વિકર્મ તપસાર્જિતમ્ ।
પાષણ્ડાનર્ચયિષ્યન્તિ ધર્મકામા વૃથા શ્રમાઃ ॥

એવં ચતુર્ણાં વર્ણાનામાશ્રમાણાં ચ પાર્થિવ ।
વિપરીતં વર્તમાના મ્લેચ્છા જાયન્ત્યબુદ્ધયઃ ॥

અધ્યાયધનિનો વિપ્રાઃ ક્ષત્રિયાણાં બલં ધનમ્ ।
વણિક્કૃષિશ્ચ વૈશ્યાનાં શૂદ્રાણાં પરિચારિકા ॥

વ્યુચ્છેદાત્તસ્ય ધર્મસ્ય નિરયાયોપપદ્યતે । તતો મ્લેચ્છા ભવન્ત્યેતે નિર્ઘૃણા ધર્મવર્જિતાઃ ।
પુનશ્ચ નિરયં તેષાં તિર્યગ્યોનિશ્ચ શાશ્વતી ॥

યે તુ સત્યથમાસ્થાય વર્ણાશ્રમકૃતં પુરા ।
સર્વાન્વિમાર્ગાનુત્સૃજ્ય સ્વધર્મવિધિમાશ્રિતાઃ ॥

સર્વભૂતદયાવન્તો દૈવતદ્વિજપૂજકાઃ ।
શાસ્ત્રદૃષ્ટેન વિધિના શ્રદ્ધયા જિતમન્યવઃ ॥

તેષાં વિધિં પ્રવક્ષ્યામિ યથાવદનુપૂર્વશઃ ।
ઉપાદાનવિધૈં કૃત્સ્નં શુશ્રૂષાધિગમં તથા ॥

શિષ્ટોપનયનં ચૈવ મન્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ।
તથા શિષ્યપરીક્ષાં ચ શાસ્ત્રપ્રામાણ્યદર્શનાત્ ॥

પ્રવક્ષ્યામિ યથાતત્વં યથાવદનુપૂર્વશઃ ।
શૌચકૃત્યસ્ય શૌચાર્થાન્સર્વાનેવ વિશેષતઃ ॥

મહાશૌચપ્રભૃતયો દૃષ્ટાસ્તત્વાર્થદર્શિભિઃ ।
તત્રાપિ શૂદ્રો ભિક્ષૂણામિદં શેષ ચ કલ્પયેત્ ॥

ભિક્ષુભિઃ સુકૃતપ્રજ્ઞૈઃ કેવલં દર્મમાશ્રિતૈઃ । સમ્યદ્ગર્શનસમ્પન્નૈર્ગતાધ્વનિ હિતાર્થિભિઃ ।
અવકાશમિમં મેધ્યં નિર્મિતં તામવીરુધમ્ ॥

નિર્જનં સંવૃતં બુદ્ધ્વા નિયતાત્મા જિતેન્દ્રિયઃ ।
સજલં ભાજનં સ્થાપ્ય મૃત્તિકાં ચ પરીક્ષિતામ્ ॥

પરીક્ષ્ય ભૂમિં મૂત્રાર્થી તત આસીત વાગ્યતઃ ।
ઉદઙ્મુખો દિવા કુર્યાદ્રાત્રૌ ચેદ્દક્ષિણામુખઃ ॥

અન્તર્હિતાયાં ભૂમૌ તુ અન્તર્હિતશિરાસ્તથા ।
અસમાપ્તે તથા શૌચે ન વાચં કિઞ્ચિદીરયેત્ ॥

કૃતકૃત્યસ્તથાઽચમ્ય ગચ્છન્નોદીરયેદ્વચઃ ।
શૌચાર્થમુપવિષ્ટસ્તુ મૃદ્ગાજનપુરસ્કૃતઃ ॥

સ્થાપ્યં કમણ્ડલું ગૃહ્યિ પાર્શ્વોરુભ્યામથાન્તરે ।
શૌચં કુર્યાચ્છનૈર્વીરો બુદ્ધિપૂર્વમસઙ્કરમ્ ॥

પાણિના શુદ્ધમુદકં સઙ્ગૃહ્ય વિધિપૂર્વકમ્ ।
વિપ્રુષશ્ચ યતા ન સ્યુર્યથા ચોરૂ ન સંસ્પૃશેત્ ॥

અપાને મૃત્તિકાસ્તિસ્રઃ પ્રદેયાસ્ત્વનુપૂર્વશઃ । હસ્તાભ્યાં ચ તથા વિપ્રો હસ્તં હસ્તેન સંસ્પૃશેત્

અપાને નવ દેયાઃ સ્યુરિતિ વૃદ્ધાનુશાસનમ્ ।
મૃત્તિકા દીયમાના હિ શોધયેદ્દેશમઞ્જસા ॥

તસ્માત્પાણિતલે દેયા મૃત્તિકાસ્તુ પુનઃ પુનઃ ।
બૃદ્ધિપૂર્વં પ્રયત્નેન યથા નૈવ સ્પૃશેત્સ્ફિજૌ ॥

યથા ઘાતો હિ ન ભવેત્ક્લેદજઃ પરિધાનકે ।
તથા ગુદં પ્રમાર્જેત શૌચાર્થં તુ પુનઃપુનઃ ॥

પ્રતિપાદં તતસ્ત્યક્ત્વા શૌચમુત્થાય કારયેત્ । સવ્યે દ્વાદશ દેયાઃ સ્યુસ્તિસ્રસ્તિસ્રઃ પુનઃ પુનઃ ।
દેયા કૂર્પરકે હસ્તે પૃષ્ઠે બન્ધે પુનઃ પનઃ ।

તથૈવાદર્શકે દદ્યાચ્ચતસ્રસ્તૂભયોરપિ ।
ઉભયોર્હસ્તયોરેવં સપ્તસપ્ત પ્રદાપયેત્ ॥

તતોઽન્યાં મૃત્તિકાં ગૃહ્ય કાર્યં શૌચં પુનસ્તયોઃ । હસ્તયોરેવમેતદ્ધિ મહાશૌચ વિધીયતે ।
તતોઽન્યથા ન કુર્વીત વિધિરેષ સનાતનઃ ॥

ઉપસ્થે મૂત્રશૌચં સ્યાદત ઊર્ધ્વં વિધીયતે ।
અતોઽન્યથા તુ યઃ સુર્યાત્પ્રાયશ્ચિત્તીયતે તુ સઃ ॥

મલોપહતચેલસ્ય દ્વિગુણં તુ વિધીયતે ।
સહપાદમથોરુભ્યાં હસ્તશૌચમસંશયમ્ ॥

અવધીરયમાણસ્ય સન્દેહ ઉપજાયતે ।
યથાયથા વિશુદ્ધ્યેત તત્તથા તદુપક્રમે ॥

સકર્દમં તુ વર્ષાસુ ગૃહમાવિશ્ય સઙ્કટમ્ ।
હસ્તયોર્મૃત્તિકાસ્તિસ્રઃ પાદયોઃ ષટ્ પ્રદાપયેત્ ॥

કામં દત્ત્વા ગુદે દદ્યાત્તિસ્રઃ પદ્ભ્યાં તથૈવ ચ ।
હસ્તશૌચં પ્રકર્તવ્યં મૂત્રશૌચવિધેસ્તથા ॥

મૂત્રશૌચે તથા હસ્તૌ પાદાભ્યાં ચાનુપૂર્વશઃ ।
નૈષ્ઠિકે સ્થાનશૌચે તુ મહાશૌચં વિધીયતે ॥

ક્ષારૌષરાભ્યાં વસ્ત્રસ્ય કુર્યાચ્છૌચં મૃદા સહ ।
લેપગન્ધાપનયનમમેધ્યસ્ય વિધીયતે ॥

સ્નાનશાટ્યાં મૃદસ્તિસ્રો હસ્તાભ્યાં ચાનુપૂર્વશઃ ।
શૌચં પ્રયત્નતઃ કૃત્વા કમ્પમાનઃ સમુદ્ધરેત્ ॥

દેયાશ્ચતસ્રસ્તિસ્રો વા દ્વે વાઽપ્યેકાં તથાઽપદિ ।
કાલમાસાદ્ય દેશં ચ શૌચસ્ય ગુરુલાઘવમ્ ॥

વિધિનાઽનેન શૌચં તુ નિત્યં કુર્યાદતન્દ્રિતઃ ।
અવિપ્રેક્ષન્નસમ્ભ્રાન્તઃ પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય તત્પરઃ ॥

અપ્રક્ષાલિતપાદસ્તુ પાણિમામણિબન્ધનાત્ ।
અધસ્તાદુપરિષ્ટાચ્ચ તતઃ પાણિમુપસ્પૃશેત્ ॥

મનોગતાસ્તુ નિશ્શબ્દા નિશ્શબ્દં ત્રિરપઃ પિબેત્ ।
દ્વિર્મુખં પરિમૃજ્યાચ્ચ ખાનિ ચોપસ્પૃશેદ્બુધઃ ॥

ઋગ્વેદં તેન પ્રીણાતિ પ્રથમં યઃ પિબેદપઃ ।
દ્વિતીયં તુ યજુર્વેદં તૃતીયં સામ એવ ચ ॥

મૃજ્યતે પ્રથમં તેન અથર્વા પ્રીતિમાપ્નુયાત્ ।
દ્વિતીયેનેતિહાસં ચ પુરાણસ્મૃતિદેવતાઃ ॥

યચ્ચક્ષુષિ સમાધત્તે તેનાદિત્યં તુ પ્રીણયેત્ ।
પ્રીણાતિ વાયું ઘ્રાણં ચ દિશશ્ચાપ્યથ શ્રોત્રયોઃ ॥

બ્રહ્માણં તેન પ્રીણાતિ યન્મૂર્ધનિ સમાપયેત્ ।
સમુત્ક્ષિપતિ ચાપોર્ધ્વમાકાશં તેન પ્રીણયેત્ ॥

પ્રીણાતિ વિષ્ણુઃ પદ્ભ્યાં તુ સલિલં વૈ સમાદધત્ ॥ પ્રાઙ્મુખોદઙ્મુખો વાઽપિ અન્તર્જાનુરુપસ્પૃશેત્ ।

સર્વત્ર વિધિરિત્યેષ ભોજનાદિષુ નિત્યશઃ ॥ અન્નેષુ દન્તલગ્નેષુ ઉચ્છિષ્ટઃ પુનરાચમેત્ ।

વિધિરેષ સમુદ્દિષ્ટઃ શૌચે ચાભ્યુક્ષણં સ્મૃતમ્ ॥ શૂદ્રસ્યૈવ વિધિર્દૃષ્ટો ગૃહાન્નિષ્ક્રમતસ્તતઃ ।

નિત્યં ત્વલુપ્તશૌચેન વર્તિતવ્યં કૃતાત્મના ।
યશસ્કામેન ભિક્ષુભ્યઃ શુદ્રેણાત્મહિતાર્થિના ॥