Mahabharata · Chapter 13.1

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam /
devīṃ sarasvatīṃ caivatato jayamudīrayet //
vaiśampāyana uvāca /
śaratalpe mahātmānaṃ śayānamaparājitam / yudhiṣṭhira upāgamya praṇipatyedamabravīt //

śamo bahuvidhākāraḥ sūkṣma uktaḥ pitāmaha /
na ca me hṛdaye śāntirasti śrutvedamīdṛśam //

asminnarthe bahuvidhā śāntiruktā pitāmaha /
svakṛtātkā nu śānti syācchamādbahuvidhādapi //

śarācitaṃ śarīraṃ hi tīvravraṇamudīkṣya te /
śamaṃ nopalabhe vīra duṣkṛtānyeva cintayan //

rudhireṇāvasiktāṅgaṃ prasravantaṃ yathācalam /
tvāṃ dṛṣṭvā puruṣavyāghra sīde varṣāsvivāmbujam //

ataḥ kaṣṭataraṃ kinnu matkṛte yatpitāmahaḥ /
imāmavasthāṃ gamitaḥ pratyamitrai raṇājire //

tathā cānye nṛpatayaḥ sahaputrāḥ sabāndhavāḥ /
matkṛte nidhanaṃ prāptāḥ kinnu kaṣṭataraṃ tataḥ //

vayaṃ hi dhārtarāṣṭrāśca kāmamanyuvaśaṃ gatāḥ /
kṛtvedaṃ ninditaṃ karma prāpsyāmaḥ kāṃ gatiṃ nṛpa //

idaṃ tu dhārtarāṣṭrāsya śreyo manye janādhipa /
imāmavasthāṃ samprāptaṃ yadasau tvāṃ na paśyati //

so'hamārtikaro rājansuhṛdvadhakarastathā /
na śāntimadhigacchāmi paśyaṃstvāṃ duḥkhitaṃ kṣitau //

duryodhano hi samare sahasainyaḥ sahānujaḥ /
nihataḥ kṣatradharme'smindusatmā kulapāṃsanaḥ //

na sa paśyati duṣṭātmā tvāmadya patitaṃ kṣitau /
ataḥ śreyo mṛtaṃ manye neha jīvitamātmanaḥ //

ahaṃ hi samare vīra gamitaḥ śatrubhiḥ kṣayam / abhaviṣyaṃ yadi purā saha bhrātṛbhiracyuta /
na tvāmevaṃ suduḥkhārtamadrākṣaṃ sāyakārditam //

nūnaṃ hi pāpakarmāṇo dhātrā sṛṣṭāḥ sma he nṛpa //

anyasminnapi loke vai yathā mucyema kilbiṣāt /
tathā praśādhi māṃ rājanmama cedicchasi priyam //
bhīṣma uvāca /

paratantraṃ kathaṃ hetumātmānamanu paśyasi /
karmaṇāṃ hi mahābhāga sūkṣmaṃ hyetadatīndriyam //

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
saṃvādaṃ mṛtyugautamyoḥ kālalubdhakapannagaiḥ //

gautamī nāma kā'pyāsītsthavirā śamasaṃyutā /
sarpeṇa daṣṭaṃ svaṃ putramapaśyadgatacetanam //

atha taṃ snāyupāśena baddhvā sarpamamarṣitaḥ /
lubdhako'rjunako nāma nāma gautamyāḥ samupānayat //

tāṃ cābravīdayaṃ te sa putrahā pannagādhamaḥ /
brahi kṣipraṃ mahābhāge vadhyatāṃ kena hetunā //

agnau prakṣipyatāmeṣa cchidyatāṃ khaṇḍaśopi vā /
na hyaṃ bālahā pāpaściraṃ jīvitumarhati //
gautamyuvāca /

visṛjainamabuddhistvamavadhyo'rjunaka tvayā / ko hyātmānaṃ guruṃ kuryātprāptavye sati cintayan

plavante dharmalaghavo loke'mbhasi yathā plavāḥ /
majjanti pāpaguravaḥ śastraṃ skannamivodake //

nāsyāmṛtatvaṃ bhavitaivaṃ hate'smi- ñjīvatyasminko'tyayaḥ syādayaṃ te /
asyotsarge prāṇayuktasya janto- rmṛtyuṃ loke ko na gacchedanante //
lubdhaka uvāca /

jānāmyahaṃ neha guṇāguṇajñāḥ sadāyuktā guravo vai bhavanti /
svargasya te sūpadeśā bhavanti tasmātkṣudraṃ sarpamenaṃ haniṣye //

śamamīpsantaḥ kālayogaṃ tyajanti sadyaḥ śucaṃ tvarthavidastyajanti /
śriyaḥ kṣayaḥ śocatāṃ nityaśo hi tasmācchucaṃ muñca hate bhujaṅge //
gautamyuvāca /

na caivārtirvidyate'smadvidhānāṃ dharmātmānaḥ sarvadā sañjanā hi /
nityāyasto bālajano na cāhaṃ dharmopaiti prabhavāmyasya nāham //

na brāhmaṇānāṃ kopo'sti kutaḥ kopācca yātanā /
mārdavātkṣamyatāṃ sādho mucyatāmeṣa pannagaḥ //
lubdhaka uvāca /

hatvā lābhaḥ śreya evāvyayaḥ syā- tsadyolābhaḥsyādbalibhyaḥ praśastaḥ /
kālāllābho yastu sadyo bhaveta śreyolābhaḥ kutsite tvīdṛśi syāt //
gautamyuvāca /

kā'rthaprāptirgṛhya śatruṃ nihatya kā kāmāptiḥ prāpya śatruṃ na muktvā /
kasmātsaumyāhaṃ na kṣame no bhujaṅge mokṣārthaṃ vā kasya hetorna kuryām //
lubdhaka uvāca /

asmādekādbahavo rakṣitavyā naiko bahubhyo gautami rakṣitavyaḥ /
kṛtāgasaṃ dharmahetostyajanti sarīsṛpaṃ pāpamimaṃ tyaja tvam //
gautamyuvāya

nāsminhate pannage putrako me samprāpsyate lubdhaka jīvitaṃ vai /
guṇaṃ cānyaṃ nāsya vadhe prapaśye tasmātsarpaṃ lubdhaka muñca jīvam //
lubdhaka uvāca /

vṛtraṃ hatvā devarāṭ śreṣṭhabhāgvai yajñaṃ hatvā bhāgamavāpa caiva /
śūlī devo devavṛttaṃ cara tvaṃ kṣipraṃ sarpaṃ jahi mā bhūtte viśaṅkā //
bhīṣma uvāca /

asakṛtprocyamānā'pi gautamī bhujagaṃ prati /
lubdhakena mahābhāgā sā pāpe nākaronmatim //

īṣaducchvasamānastu kṛcchrātsaṃstabhya pannagaḥ /
utsasarja giraṃ mandāṃ mānuṣīṃ pāśapīḍitaḥ //
sarpa uvāca /

ko nvarjunaka doṣo'tra vidyate mama bāliśa /
asvatantraṃ hi māṃ mṛtyurvivaśaṃ yadacūcudat //

tasyāyaṃ vacanāddaṣṭo na kopena na kāmyayā / tasya tatkilbiṣaṃ lubdha vidyate yadi kiñcana /
lubdhaka uvāca /

yadyanyavaśagenedaṃ kṛtaṃ te pannagāśubham /
kāraṇaṃ vai tvamapyatra tasmāttvamapi kilbiṣī //

mṛtpātrasya kriyāyāṃ hi daṇḍacakrādayo yathā /
kāraṇatve prakalpyante tathā tvamapi pannaga //

kilbiṣī cāpi me vadhyaḥ kilbiṣī cāsi pannaga /
ātmānaṃ kāraṇaṃ hyatra tvamākhyāsi bhujaṅgama //
sarpa uvāca /

sarva ete hyasvavaśā daṇḍacakrādayo yathā /
tathāhamapi tasmānme naiṣa doṣo matastava //

athavā matametatte tepyanyo'nyaprayojakāḥ /
kāryakāraṇasandeho bhavatyanyonyacodanāt //

evaṃ sati na doṣo me nāsmi vadhyo na kilbiṣī /
kilbiṣaṃ samavāye syānmanyase yadi kilbiṣam //
lubdhaka uvāca /

kāraṇaṃ yadi syādvai na kartā syāstvamapyuta /
vināśe kāraṇaṃ tvaṃ ca tasmādvadhyo'si me mataḥ //

asatyapi kṛte kārye neha pannaga lipyate /
tasmānnātraiva hetuḥ syādvadhyaḥ kiṃ bahu bhāṣase //
sarpa uvāca /

kāryābhāve kriyā na syātsatyasatyapi kāraṇe /
tasmātsame'sminhetau me vācyo heturviśeṣataḥ //

yadyahaṃ kāraṇatvena mato lubdhaka tattvataḥ /
anyaḥ prayoktāsyādatra kinnu jantuvināśane //
lubdhaka uvāca /

vadhyastvaṃ mama durbuddhe bālaghātī nṛśaṃsakṛt /
bhāṣase kiṃ bahu punarvadhyaḥ sanpannagādhama //
sarpa uvāca /

yathā havīṃṣi juhvānā makhe vai lubdhakartvijaḥ /
na phalaṃ prāpnuvantyatra phalayoge tathā hyaham //
bhīṣma uvāca /

tathā bruvati tasmiṃstu pannage mṛtyucodite /
ājagāma tato mṛtyuḥ pannagaṃ cābravīdidam //

pracodito'haṃ kālena pannaga tvāmacūcudam /
vināśaheturnāsya tvamahaṃ na prāṇinaḥ śiśoḥ //

yathā vāyurjaladharānvikarṣati tatastataḥ /
tadvajjaladavatsarpa kālasyāhaṃ vaśānugaḥ //

sātvikā rājasāścaiva tāmasā ye ca kecana /
bhāvāḥ kālātmakāḥ sarve pravartanteha jantuṣu //

jaṅgamāḥ sthāvarāścaiva divi vā yadi vā bhuvi /
sarve kālātmakāḥ sarpa kālātmakamidaṃ jagat //

pravṛttayaśca loke yā tathaiva ca nivṛttayaḥ /
tāsāṃ vikṛtayo yāśca sarvaṃ kālātmakaṃ smṛtam //

ādityaścandramā viṣṇurāpo vāyuḥ śatakratuḥ /
agniḥ khaṃ pṛthivī mitraḥ parjanyo vasavo'ditiḥ //

saritaḥ sāgarāścaiva bhāvābhāvau ca pannaga /
sarve kālena sṛjyante hriyante ca punaḥpunaḥ //

evaṃ jñātvā kathaṃ māṃ sadoṣaṃ sarpa manyase /
atha caivaṃ gate doṣe mayi tvamapi doṣavān //
sarpa uvāca /

nirdoṣaṃ doṣavantaṃ vā na tvāṃ mṛtyo bravīmyaham /
tvayā'haṃ codita iti bravīmyetāvadeva tu //

yadi kāle tu doṣo'sti yadi tatrāpi neṣyate /
doṣo naiva parīkṣyo me na hyatrādhikṛtā vayam //

nirmokṣastvasya doṣasya mayā kāryo yathā tathā /
mṛtyorapi na doṣaḥ syāditi me'tra prayojanam //
bhīṣma uvāca /

sarpo'thārjunakaṃ prāha śrutaṃ te mṛtyubhāṣitam / nānāgasaṃ māṃ pāśena santāpayitumarhasi /
lubdhaka uvāca /

mṛtyoḥ śrutaṃ me vacanaṃ tava caiva bhujaṅgama /
naiva tāvadadoṣatvaṃ bhavati tvayi pannaga //

mṛtyustvaṃ caiva heturhi bālasyāsya vināśane /
ubhayaṃ kāraṇaṃ manye na kāraṇamakāraṇam //

dhiṅbhṛtyuṃ ca durātmānaṃ krūraṃ duḥkhakaraṃ satām /
tvāṃ caivāhaṃ vadhiṣyāmi parapāpasya kāraṇam //
mṛtyuruvāca /

vivaśau kālavaśagāvāvāṃ nirdiṣṭakāriṇau /
nāvāṃ doṣeṇa gantavyau yadi samyakprapaśyasi //
lubdhaka uvāca /

yuvāmubhau kālavaśau yadi me mṛtyupannagau /
harṣakrodhau yathā syātāmetadicchāmi veditum //
mṛtyuruvāca /

yā kācideva ceṣṭā syānsarvā kālapracoditā /
pūrvamevaitaduktaṃ hi mayā lubdhaka tatvataḥ //

tasmādubhau kālavaśāvāvāṃ nirdiṣṭakāriṇau /
nāvāṃ dopeṇa gantavyau tvayā lubdhaka karhicit //
bhīṣma uvāca /

athopagamya kālastu tasmindharmārthasaṃśaye /
abravītpannagaṃ mṛtyuṃ lubdhaṃ cārjunakaṃ tathā //

na hyahaṃ nāpyayaṃ mṛtyurnāyaṃ lubdhaka pannagaḥ /
kilbiṣī jantumaraṇe na vayaṃ hi prayojakāḥ //

akarodyadayaṃ karma tanno'rjunaka codakam /
vināśaheturnānyo'sya vadhyate'yaṃ svakarmaṇā //

yadanena kṛtaṃ karma tenāyaṃ nidhanaṃ gataḥ /
vināśahetuḥ karmāsya sarve karmavaśā vayam //

karmadāyādavām̐llokaḥ karmasambandhalakṣaṇaḥ /
karmāṇi codayantīha yathānyonyaṃ tathāvayam //

yathā mṛtpiṇḍataḥ kartā kurute yadyadicchati /
evamātmakṛtaṃ karma mānavaḥ pratipadyate //

yathā cchāyātapau nityaṃ susambaddhau nirantaram /
tathā karma ca kartā ca sambaddhāvātmakarmabhiḥ //

evaṃ nāhaṃ na vai mṛtyurna sarpo na tathā bhava n /
na ceyaṃ brāhmaṇī vṛddhā śiśurevātra kāraṇam //

tasmiṃstathā bruvāṇe tu brāhmaṇī gautamī nṛpa /
svakarmapratyayām̐llokānmatvā'rjunakamabravīt //

naiva kālo na bhujago na mṛtyuriha kāraṇam /
svakarmabhirayaṃ bālaḥ kālena nidhaṃ gataḥ //

mayā ca tatkṛtaṃ karma yenāyaṃ me mṛtaḥ sutaḥ /
yātu kālastathā mṛtyurmuñcārjunaka pannagam //
bhīṣma uvāca /

tato yathāgataṃ jagmurmṛtyuḥ kālo'tha pannagaḥ /
abhūdviśoko'rjunako viśokā caiva gautamī //

etacchrutvā śamaṃ gaccha mā bhūḥ śokaparo nṛpa /
svakarmapratyayām̐llokāṃstrīnviddhi samitiñjaya //

naiva tvayā kṛtaṃ karma nāpi duryodhanena vai /
kālenaitatkṛtaṃ viddhi nihatā yena pārthivāḥ //
vaiśampāyana uvāca /

ityetadvacanaṃ śrutvā babhūva vigatajvaraḥ /
yudhiṣṭharo mahātejāḥ papracchedaṃ ca dharmavit //