મહાભારત · અધ્યાય 13.1

નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ।
દેવીં સરસ્વતીં ચૈવતતો જયમુદીરયેત્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
શરતલ્પે મહાત્માનં શયાનમપરાજિતમ્ । યુધિષ્ઠિર ઉપાગમ્ય પ્રણિપત્યેદમબ્રવીત્ ॥

શમો બહુવિધાકારઃ સૂક્ષ્મ ઉક્તઃ પિતામહ ।
ન ચ મે હૃદયે શાન્તિરસ્તિ શ્રુત્વેદમીદૃશમ્ ॥

અસ્મિન્નર્થે બહુવિધા શાન્તિરુક્તા પિતામહ ।
સ્વકૃતાત્કા નુ શાન્તિ સ્યાચ્છમાદ્બહુવિધાદપિ ॥

શરાચિતં શરીરં હિ તીવ્રવ્રણમુદીક્ષ્ય તે ।
શમં નોપલભે વીર દુષ્કૃતાન્યેવ ચિન્તયન્ ॥

રુધિરેણાવસિક્તાઙ્ગં પ્રસ્રવન્તં યથાચલમ્ ।
ત્વાં દૃષ્ટ્વા પુરુષવ્યાઘ્ર સીદે વર્ષાસ્વિવામ્બુજમ્ ॥

અતઃ કષ્ટતરં કિન્નુ મત્કૃતે યત્પિતામહઃ ।
ઇમામવસ્થાં ગમિતઃ પ્રત્યમિત્રૈ રણાજિરે ॥

તથા ચાન્યે નૃપતયઃ સહપુત્રાઃ સબાન્ધવાઃ ।
મત્કૃતે નિધનં પ્રાપ્તાઃ કિન્નુ કષ્ટતરં તતઃ ॥

વયં હિ ધાર્તરાષ્ટ્રાશ્ચ કામમન્યુવશં ગતાઃ ।
કૃત્વેદં નિન્દિતં કર્મ પ્રાપ્સ્યામઃ કાં ગતિં નૃપ ॥

ઇદં તુ ધાર્તરાષ્ટ્રાસ્ય શ્રેયો મન્યે જનાધિપ ।
ઇમામવસ્થાં સમ્પ્રાપ્તં યદસૌ ત્વાં ન પશ્યતિ ॥

સોઽહમાર્તિકરો રાજન્સુહૃદ્વધકરસ્તથા ।
ન શાન્તિમધિગચ્છામિ પશ્યંસ્ત્વાં દુઃખિતં ક્ષિતૌ ॥

દુર્યોધનો હિ સમરે સહસૈન્યઃ સહાનુજઃ ।
નિહતઃ ક્ષત્રધર્મેઽસ્મિન્દુસત્મા કુલપાંસનઃ ॥

ન સ પશ્યતિ દુષ્ટાત્મા ત્વામદ્ય પતિતં ક્ષિતૌ ।
અતઃ શ્રેયો મૃતં મન્યે નેહ જીવિતમાત્મનઃ ॥

અહં હિ સમરે વીર ગમિતઃ શત્રુભિઃ ક્ષયમ્ । અભવિષ્યં યદિ પુરા સહ ભ્રાતૃભિરચ્યુત ।
ન ત્વામેવં સુદુઃખાર્તમદ્રાક્ષં સાયકાર્દિતમ્ ॥

નૂનં હિ પાપકર્માણો ધાત્રા સૃષ્ટાઃ સ્મ હે નૃપ ॥

અન્યસ્મિન્નપિ લોકે વૈ યથા મુચ્યેમ કિલ્બિષાત્ ।
તથા પ્રશાધિ માં રાજન્મમ ચેદિચ્છસિ પ્રિયમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

પરતન્ત્રં કથં હેતુમાત્માનમનુ પશ્યસિ ।
કર્મણાં હિ મહાભાગ સૂક્ષ્મં હ્યેતદતીન્દ્રિયમ્ ॥

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
સંવાદં મૃત્યુગૌતમ્યોઃ કાલલુબ્ધકપન્નગૈઃ ॥

ગૌતમી નામ કાઽપ્યાસીત્સ્થવિરા શમસંયુતા ।
સર્પેણ દષ્ટં સ્વં પુત્રમપશ્યદ્ગતચેતનમ્ ॥

અથ તં સ્નાયુપાશેન બદ્ધ્વા સર્પમમર્ષિતઃ ।
લુબ્ધકોઽર્જુનકો નામ નામ ગૌતમ્યાઃ સમુપાનયત્ ॥

તાં ચાબ્રવીદયં તે સ પુત્રહા પન્નગાધમઃ ।
બ્રહિ ક્ષિપ્રં મહાભાગે વધ્યતાં કેન હેતુના ॥

અગ્નૌ પ્રક્ષિપ્યતામેષ ચ્છિદ્યતાં ખણ્ડશોપિ વા ।
ન હ્યં બાલહા પાપશ્ચિરં જીવિતુમર્હતિ ॥
ગૌતમ્યુવાચ ।

વિસૃજૈનમબુદ્ધિસ્ત્વમવધ્યોઽર્જુનક ત્વયા । કો હ્યાત્માનં ગુરું કુર્યાત્પ્રાપ્તવ્યે સતિ ચિન્તયન્

પ્લવન્તે ધર્મલઘવો લોકેઽમ્ભસિ યથા પ્લવાઃ ।
મજ્જન્તિ પાપગુરવઃ શસ્ત્રં સ્કન્નમિવોદકે ॥

નાસ્યામૃતત્વં ભવિતૈવં હતેઽસ્મિ- ઞ્જીવત્યસ્મિન્કોઽત્યયઃ સ્યાદયં તે ।
અસ્યોત્સર્ગે પ્રાણયુક્તસ્ય જન્તો- ર્મૃત્યું લોકે કો ન ગચ્છેદનન્તે ॥
લુબ્ધક ઉવાચ ।

જાનામ્યહં નેહ ગુણાગુણજ્ઞાઃ સદાયુક્તા ગુરવો વૈ ભવન્તિ ।
સ્વર્ગસ્ય તે સૂપદેશા ભવન્તિ તસ્માત્ક્ષુદ્રં સર્પમેનં હનિષ્યે ॥

શમમીપ્સન્તઃ કાલયોગં ત્યજન્તિ સદ્યઃ શુચં ત્વર્થવિદસ્ત્યજન્તિ ।
શ્રિયઃ ક્ષયઃ શોચતાં નિત્યશો હિ તસ્માચ્છુચં મુઞ્ચ હતે ભુજઙ્ગે ॥
ગૌતમ્યુવાચ ।

ન ચૈવાર્તિર્વિદ્યતેઽસ્મદ્વિધાનાં ધર્માત્માનઃ સર્વદા સઞ્જના હિ ।
નિત્યાયસ્તો બાલજનો ન ચાહં ધર્મોપૈતિ પ્રભવામ્યસ્ય નાહમ્ ॥

ન બ્રાહ્મણાનાં કોપોઽસ્તિ કુતઃ કોપાચ્ચ યાતના ।
માર્દવાત્ક્ષમ્યતાં સાધો મુચ્યતામેષ પન્નગઃ ॥
લુબ્ધક ઉવાચ ।

હત્વા લાભઃ શ્રેય એવાવ્યયઃ સ્યા- ત્સદ્યોલાભઃસ્યાદ્બલિભ્યઃ પ્રશસ્તઃ ।
કાલાલ્લાભો યસ્તુ સદ્યો ભવેત શ્રેયોલાભઃ કુત્સિતે ત્વીદૃશિ સ્યાત્ ॥
ગૌતમ્યુવાચ ।

કાઽર્થપ્રાપ્તિર્ગૃહ્ય શત્રું નિહત્ય કા કામાપ્તિઃ પ્રાપ્ય શત્રું ન મુક્ત્વા ।
કસ્માત્સૌમ્યાહં ન ક્ષમે નો ભુજઙ્ગે મોક્ષાર્થં વા કસ્ય હેતોર્ન કુર્યામ્ ॥
લુબ્ધક ઉવાચ ।

અસ્માદેકાદ્બહવો રક્ષિતવ્યા નૈકો બહુભ્યો ગૌતમિ રક્ષિતવ્યઃ ।
કૃતાગસં ધર્મહેતોસ્ત્યજન્તિ સરીસૃપં પાપમિમં ત્યજ ત્વમ્ ॥
ગૌતમ્યુવાય

નાસ્મિન્હતે પન્નગે પુત્રકો મે સમ્પ્રાપ્સ્યતે લુબ્ધક જીવિતં વૈ ।
ગુણં ચાન્યં નાસ્ય વધે પ્રપશ્યે તસ્માત્સર્પં લુબ્ધક મુઞ્ચ જીવમ્ ॥
લુબ્ધક ઉવાચ ।

વૃત્રં હત્વા દેવરાટ્ શ્રેષ્ઠભાગ્વૈ યજ્ઞં હત્વા ભાગમવાપ ચૈવ ।
શૂલી દેવો દેવવૃત્તં ચર ત્વં ક્ષિપ્રં સર્પં જહિ મા ભૂત્તે વિશઙ્કા ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અસકૃત્પ્રોચ્યમાનાઽપિ ગૌતમી ભુજગં પ્રતિ ।
લુબ્ધકેન મહાભાગા સા પાપે નાકરોન્મતિમ્ ॥

ઈષદુચ્છ્વસમાનસ્તુ કૃચ્છ્રાત્સંસ્તભ્ય પન્નગઃ ।
ઉત્સસર્જ ગિરં મન્દાં માનુષીં પાશપીડિતઃ ॥
સર્પ ઉવાચ ।

કો ન્વર્જુનક દોષોઽત્ર વિદ્યતે મમ બાલિશ ।
અસ્વતન્ત્રં હિ માં મૃત્યુર્વિવશં યદચૂચુદત્ ॥

તસ્યાયં વચનાદ્દષ્ટો ન કોપેન ન કામ્યયા । તસ્ય તત્કિલ્બિષં લુબ્ધ વિદ્યતે યદિ કિઞ્ચન ।
લુબ્ધક ઉવાચ ।

યદ્યન્યવશગેનેદં કૃતં તે પન્નગાશુભમ્ ।
કારણં વૈ ત્વમપ્યત્ર તસ્માત્ત્વમપિ કિલ્બિષી ॥

મૃત્પાત્રસ્ય ક્રિયાયાં હિ દણ્ડચક્રાદયો યથા ।
કારણત્વે પ્રકલ્પ્યન્તે તથા ત્વમપિ પન્નગ ॥

કિલ્બિષી ચાપિ મે વધ્યઃ કિલ્બિષી ચાસિ પન્નગ ।
આત્માનં કારણં હ્યત્ર ત્વમાખ્યાસિ ભુજઙ્ગમ ॥
સર્પ ઉવાચ ।

સર્વ એતે હ્યસ્વવશા દણ્ડચક્રાદયો યથા ।
તથાહમપિ તસ્માન્મે નૈષ દોષો મતસ્તવ ॥

અથવા મતમેતત્તે તેપ્યન્યોઽન્યપ્રયોજકાઃ ।
કાર્યકારણસન્દેહો ભવત્યન્યોન્યચોદનાત્ ॥

એવં સતિ ન દોષો મે નાસ્મિ વધ્યો ન કિલ્બિષી ।
કિલ્બિષં સમવાયે સ્યાન્મન્યસે યદિ કિલ્બિષમ્ ॥
લુબ્ધક ઉવાચ ।

કારણં યદિ સ્યાદ્વૈ ન કર્તા સ્યાસ્ત્વમપ્યુત ।
વિનાશે કારણં ત્વં ચ તસ્માદ્વધ્યોઽસિ મે મતઃ ॥

અસત્યપિ કૃતે કાર્યે નેહ પન્નગ લિપ્યતે ।
તસ્માન્નાત્રૈવ હેતુઃ સ્યાદ્વધ્યઃ કિં બહુ ભાષસે ॥
સર્પ ઉવાચ ।

કાર્યાભાવે ક્રિયા ન સ્યાત્સત્યસત્યપિ કારણે ।
તસ્માત્સમેઽસ્મિન્હેતૌ મે વાચ્યો હેતુર્વિશેષતઃ ॥

યદ્યહં કારણત્વેન મતો લુબ્ધક તત્ત્વતઃ ।
અન્યઃ પ્રયોક્તાસ્યાદત્ર કિન્નુ જન્તુવિનાશને ॥
લુબ્ધક ઉવાચ ।

વધ્યસ્ત્વં મમ દુર્બુદ્ધે બાલઘાતી નૃશંસકૃત્ ।
ભાષસે કિં બહુ પુનર્વધ્યઃ સન્પન્નગાધમ ॥
સર્પ ઉવાચ ।

યથા હવીંષિ જુહ્વાના મખે વૈ લુબ્ધકર્ત્વિજઃ ।
ન ફલં પ્રાપ્નુવન્ત્યત્ર ફલયોગે તથા હ્યહમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તથા બ્રુવતિ તસ્મિંસ્તુ પન્નગે મૃત્યુચોદિતે ।
આજગામ તતો મૃત્યુઃ પન્નગં ચાબ્રવીદિદમ્ ॥

પ્રચોદિતોઽહં કાલેન પન્નગ ત્વામચૂચુદમ્ ।
વિનાશહેતુર્નાસ્ય ત્વમહં ન પ્રાણિનઃ શિશોઃ ॥

યથા વાયુર્જલધરાન્વિકર્ષતિ તતસ્તતઃ ।
તદ્વજ્જલદવત્સર્પ કાલસ્યાહં વશાનુગઃ ॥

સાત્વિકા રાજસાશ્ચૈવ તામસા યે ચ કેચન ।
ભાવાઃ કાલાત્મકાઃ સર્વે પ્રવર્તન્તેહ જન્તુષુ ॥

જઙ્ગમાઃ સ્થાવરાશ્ચૈવ દિવિ વા યદિ વા ભુવિ ।
સર્વે કાલાત્મકાઃ સર્પ કાલાત્મકમિદં જગત્ ॥

પ્રવૃત્તયશ્ચ લોકે યા તથૈવ ચ નિવૃત્તયઃ ।
તાસાં વિકૃતયો યાશ્ચ સર્વં કાલાત્મકં સ્મૃતમ્ ॥

આદિત્યશ્ચન્દ્રમા વિષ્ણુરાપો વાયુઃ શતક્રતુઃ ।
અગ્નિઃ ખં પૃથિવી મિત્રઃ પર્જન્યો વસવોઽદિતિઃ ॥

સરિતઃ સાગરાશ્ચૈવ ભાવાભાવૌ ચ પન્નગ ।
સર્વે કાલેન સૃજ્યન્તે હ્રિયન્તે ચ પુનઃપુનઃ ॥

એવં જ્ઞાત્વા કથં માં સદોષં સર્પ મન્યસે ।
અથ ચૈવં ગતે દોષે મયિ ત્વમપિ દોષવાન્ ॥
સર્પ ઉવાચ ।

નિર્દોષં દોષવન્તં વા ન ત્વાં મૃત્યો બ્રવીમ્યહમ્ ।
ત્વયાઽહં ચોદિત ઇતિ બ્રવીમ્યેતાવદેવ તુ ॥

યદિ કાલે તુ દોષોઽસ્તિ યદિ તત્રાપિ નેષ્યતે ।
દોષો નૈવ પરીક્ષ્યો મે ન હ્યત્રાધિકૃતા વયમ્ ॥

નિર્મોક્ષસ્ત્વસ્ય દોષસ્ય મયા કાર્યો યથા તથા ।
મૃત્યોરપિ ન દોષઃ સ્યાદિતિ મેઽત્ર પ્રયોજનમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

સર્પોઽથાર્જુનકં પ્રાહ શ્રુતં તે મૃત્યુભાષિતમ્ । નાનાગસં માં પાશેન સન્તાપયિતુમર્હસિ ।
લુબ્ધક ઉવાચ ।

મૃત્યોઃ શ્રુતં મે વચનં તવ ચૈવ ભુજઙ્ગમ ।
નૈવ તાવદદોષત્વં ભવતિ ત્વયિ પન્નગ ॥

મૃત્યુસ્ત્વં ચૈવ હેતુર્હિ બાલસ્યાસ્ય વિનાશને ।
ઉભયં કારણં મન્યે ન કારણમકારણમ્ ॥

ધિઙ્ભૃત્યું ચ દુરાત્માનં ક્રૂરં દુઃખકરં સતામ્ ।
ત્વાં ચૈવાહં વધિષ્યામિ પરપાપસ્ય કારણમ્ ॥
મૃત્યુરુવાચ ।

વિવશૌ કાલવશગાવાવાં નિર્દિષ્ટકારિણૌ ।
નાવાં દોષેણ ગન્તવ્યૌ યદિ સમ્યક્પ્રપશ્યસિ ॥
લુબ્ધક ઉવાચ ।

યુવામુભૌ કાલવશૌ યદિ મે મૃત્યુપન્નગૌ ।
હર્ષક્રોધૌ યથા સ્યાતામેતદિચ્છામિ વેદિતુમ્ ॥
મૃત્યુરુવાચ ।

યા કાચિદેવ ચેષ્ટા સ્યાન્સર્વા કાલપ્રચોદિતા ।
પૂર્વમેવૈતદુક્તં હિ મયા લુબ્ધક તત્વતઃ ॥

તસ્માદુભૌ કાલવશાવાવાં નિર્દિષ્ટકારિણૌ ।
નાવાં દોપેણ ગન્તવ્યૌ ત્વયા લુબ્ધક કર્હિચિત્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અથોપગમ્ય કાલસ્તુ તસ્મિન્ધર્માર્થસંશયે ।
અબ્રવીત્પન્નગં મૃત્યું લુબ્ધં ચાર્જુનકં તથા ॥

ન હ્યહં નાપ્યયં મૃત્યુર્નાયં લુબ્ધક પન્નગઃ ।
કિલ્બિષી જન્તુમરણે ન વયં હિ પ્રયોજકાઃ ॥

અકરોદ્યદયં કર્મ તન્નોઽર્જુનક ચોદકમ્ ।
વિનાશહેતુર્નાન્યોઽસ્ય વધ્યતેઽયં સ્વકર્મણા ॥

યદનેન કૃતં કર્મ તેનાયં નિધનં ગતઃ ।
વિનાશહેતુઃ કર્માસ્ય સર્વે કર્મવશા વયમ્ ॥

કર્મદાયાદવાઁલ્લોકઃ કર્મસમ્બન્ધલક્ષણઃ ।
કર્માણિ ચોદયન્તીહ યથાન્યોન્યં તથાવયમ્ ॥

યથા મૃત્પિણ્ડતઃ કર્તા કુરુતે યદ્યદિચ્છતિ ।
એવમાત્મકૃતં કર્મ માનવઃ પ્રતિપદ્યતે ॥

યથા ચ્છાયાતપૌ નિત્યં સુસમ્બદ્ધૌ નિરન્તરમ્ ।
તથા કર્મ ચ કર્તા ચ સમ્બદ્ધાવાત્મકર્મભિઃ ॥

એવં નાહં ન વૈ મૃત્યુર્ન સર્પો ન તથા ભવ ન્ ।
ન ચેયં બ્રાહ્મણી વૃદ્ધા શિશુરેવાત્ર કારણમ્ ॥

તસ્મિંસ્તથા બ્રુવાણે તુ બ્રાહ્મણી ગૌતમી નૃપ ।
સ્વકર્મપ્રત્યયાઁલ્લોકાન્મત્વાઽર્જુનકમબ્રવીત્ ॥

નૈવ કાલો ન ભુજગો ન મૃત્યુરિહ કારણમ્ ।
સ્વકર્મભિરયં બાલઃ કાલેન નિધં ગતઃ ॥

મયા ચ તત્કૃતં કર્મ યેનાયં મે મૃતઃ સુતઃ ।
યાતુ કાલસ્તથા મૃત્યુર્મુઞ્ચાર્જુનક પન્નગમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તતો યથાગતં જગ્મુર્મૃત્યુઃ કાલોઽથ પન્નગઃ ।
અભૂદ્વિશોકોઽર્જુનકો વિશોકા ચૈવ ગૌતમી ॥

એતચ્છ્રુત્વા શમં ગચ્છ મા ભૂઃ શોકપરો નૃપ ।
સ્વકર્મપ્રત્યયાઁલ્લોકાંસ્ત્રીન્વિદ્ધિ સમિતિઞ્જય ॥

નૈવ ત્વયા કૃતં કર્મ નાપિ દુર્યોધનેન વૈ ।
કાલેનૈતત્કૃતં વિદ્ધિ નિહતા યેન પાર્થિવાઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યેતદ્વચનં શ્રુત્વા બભૂવ વિગતજ્વરઃ ।
યુધિષ્ઠરો મહાતેજાઃ પપ્રચ્છેદં ચ ધર્મવિત્ ॥