Mahabharata · Chapter 13.2

pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada /
śrutaṃ me mahadākhyānamidaṃ matimatāṃvara //

bhūyastu śrotumicchāmi dharmārthasahitaṃ nṛpa /
kathyamānaṃ tvayā kiñcittanme vyākhyātumarhasi //

kena mṛtyurgṛhasthena dharmamāśritya nirjitaḥ /
ityetaddharmamācakṣva tattvenāpi ca pārthiva //
bhīṣma uvāca /

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
yathā mṛtyargṛhasthena dharmamāśritya nirjitaḥ //

manoḥ prajāpate rājannikṣvākurabhavatsutaḥ /
tasya putraśataṃ jajñe nṛpateḥ sūryavarcasaḥ //

daśamastasya putrastu daśāśvo nāma bhārata /
māhiṣmatyāmabhūdrājā dharmātmā satyavikramaḥ //

daśāśvasya sutastvāsīdrājā paramadhārmikaḥ /
satye tapasi dāne ca yasya nityaṃ rataṃ manaḥ //

madirāśva iti khyātaḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ /
dhanurvede ca vede ca nirato yo'bhavatsadā //

madirāśvasya putrastu dyutimānnāma pārthivaḥ /
mahābhāgo mahātejā mahāsatvo mahābalaḥ //

putro dyutimatastvāsīdrājā paramadhārmikaḥ / sarvalokeṣu vikhyātaḥ suvīro nāma nāmataḥ /
dharmātmā kośavāṃścāpi devarāja ivāparaḥ //

suvīrasya tu putro'bhūtsarvasaṅgrāmadurjayaḥ /
durjayo nāma vikhyātaḥ sarvaśastrabhṛtāṃvara //

durjayasyendravapuṣaḥ putro'gnisadṛśadyutiḥ /
duryodhano nāma mahānrājā rājarṣisattamaḥ //

tasyendrasamavīryasya saṅgrāmeṣvanivartinaḥ /
viṣaye vāsavastasya samyageva pravarṣati //

ratnairdhanaiśca paśubhiḥ sasyaiścāpi pṛthagvidhaiḥ /
nagaraṃ viṣayaścāsya pratipūrṇastadā'bhavat //

na tasya viṣaye cābhūtkṛpaṇo nāpi durgataḥ /
vyādhito vā kṛśo vā'pari tasminnābhūnnaraḥ kvacit //

sudakṣiṇo madhuravāganasūyurjitendriyaḥ /
dharmātmā cānṛśaṃsaśca vikrānto'thāvikatthanaḥ //

yajvā ca dānto medhāvī brahmaṇyaḥ satyasaṅgaraḥ /
na cāvamantā dātā ca vedavedāṅgapāragaḥ //

taṃ narmadā devanadī puṇyā śītajalā śivā /
cakame puruṣavyāghraṃ svena bhāvena bhārata //

tasyāṃ jajñe tadā nadyāṃ kanyā rājīvalocanā /
nāmnā sudarśanā rājanrūpeṇa ca sudarśanā //

tādṛgrūpā na nārīṣu bhūtapūrvā yudhiṣṭhira /
duryodhanasutā yādṛgabhavadvaravarṇinī //

tāmagniścakame sākṣādrājakanyāṃ sudarśanām /
svarūpaṃ dīptimatkṛtvā śaradarkasamadyuti //

sā cāgniśaraṇe rājñaḥ śuśrūṣākṛtaniścayā /
niyuktā pitṛsandeśādārirādhayiṣuḥ śikhim //

tasyā manoharaṃ rūpaṃ dṛṣṭvā devo hutāśanaḥ /
manmathena samādiṣṭaḥ patnītve yatate mithaḥ //

bhaja māmanavadyāṅgi kāmātkamalalocane /
rambhoru mṛgaśāvākṣi pūrṇacandranibhānane //

tavedaṃ padmapatrākṣaṃ mukhaṃ dṛṣṭvā manoharam /
bhrūlatālalitaṃ kāntamanaṅgo bādhate hi mām //

lalāṭaṃ candrarekhābhaṃ śiroruhavibhūṣitam /
dṛṣṭvā te patralekhāntamanaṅgo bādhate bhṛśam //

bālātapena tulitaṃ sasvedapulakodgamam / bimbādharoṣṭhavadanaṃ vibuddhamiva paṅkajam /
atīva cāruvibhrāntaṃ madamāvahate mama //

dantaprakāśaniyatā vāṇī tava surakṣitā /
tāmrapallavasankāśā jihveyaṃ me manoharā //

samāḥ snigdhāḥ sujātāśca sahitāśca dvijāstava /
dvijapriye prasīdasva bhaja māṃ subhagā hyasi //

manojñaṃ sukṛtāpāṅgaṃ mukhaṃ tava manoharam /
stanau te saṃhatau bhīru hārābharaṇabhūṣitau //

pakvabilvapratīkāśau karkaśau saṅgamakṣamau /
gambhīranābhisubhage bhaja māṃ varavarṇini //
bhīṣma uvāca /

saivamuktā virahite pāvakena mahātmanā /
īṣadākampahṛdayā vrīḍitā vākyamabravīt //

nalu nāma kulīnānāṃ kanyakānāṃ viśeṣataḥ /
mātā pitā prabhavataḥ pradāne bāndhavāśca ye //

pāṇigrahaṇamantraiśca hute caiva vibhāvasau / satāṃ madhye niviṣṭāyāḥ kanyāyāḥ śaraṇaṃ patiḥ

sā'haṃ nātmavaśā deva pitaraṃ varayasva me /

atha nāticirādrājā kālādduryodhanastadā / yajñasambhāranipuṇānmantrīnāhūya coktavān /
yajñaṃ yakṣye'hamiti vai sambhārānsambhriyantu me //

tataḥ samāhite tasya yajñe brāhmaṇasattamaiḥ /
viprarūpī hutavaho nṛpaṃ kanyāmayācata //

na tu rājā pradānāya tasmai bhāvamakalpayat / daridraścāsavarṇaśca mamāyamiti pārthivaḥ /
iti tasmai na vai kanyāṃ ditsāṃ cakre narādhipaḥ //

atha dīkṣāmupetasya yajñe tasya mahātmanaḥ /
āhito havanārthāya vedyāmagniḥ praṇaśyata //

tataḥ sa bhīto nṛpatirbhṛśaṃ pravyathitendriyaḥ / mantriṇo brāhmaṇāṃścaiva papraccha kimidaṃ bhavet /
yajñe samiddho bhagavānnaṣṭo me havyavāhanaḥ //

sammantrakuśalaistaistairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ /
ṛtvigbhirmantrakuśalairyajyatāṃ vā hutāśanaḥ //

atha ṛksāmayajuṣāṃ brāhmaṇairvedapāragaiḥ /
vedatatvārthakuśalaistataḥ somapuraskaraiḥ //

guhyaiśca nāmabhiḥ sarvairāhūto havyavāhanaḥ /
svarūpaṃ dīptimatkṛtvā śaradarkasamadyutiḥ //

tato mahātmā tānāha dahano brāhmaṇarṣabhān /
varayāmyātmano'rthāya duryodhanasutāmiti //

tataste kalyamutthāya tasmai rājñe nyavedayan /
brāhmaṇā vismitāḥ sarve yaduktaṃ citrabhānunā //

tataḥ sa rājā tacchrutvā vacanaṃ brahmavādinām /
avāpya paramaṃ harṣaṃ tatheti prāha buddhimān //

ayācata ca taṃ śulkaṃ bhagavantaṃ vibhāvasum /
nityaṃ sānnidhyamiha te citrabhāno bhavediti //

tamāha bhagavānagnirevamastviti pārthivam /
tataḥ sānnidhyamadyāpi māhiṣmatyāṃ vibhāvasoḥ //
dṛṣṭaṃ hi sahadevena diśaṃ vijayatā ca tat /

tatastāṃ samalaṅkṛtya kanyāmahatavāsasam /
dadau duryodhano rājā pāvakāya mahātmane //

pratijagrāha cāgnistu rājakanyāṃ sudarśanām /
vidhinā vedadṛṣṭena vasordhārāmivādhvare //

tasyā rūpeṇa śīlena kulena vapuṣā śriyā /
abhavatprītimānagnirgarbhaṃ cāsyāṃ samādadhe //

tasyāḥ samabhavatputro nāmnā'gneyaḥ sudarśanaḥ //

sudarśanastu rūpeṇa pūrṇendusadṛśopamaḥ /
śiśurevādhyagātsarvaṃ paraṃ brahma sanātanam //

athaughavānnāma nṛpo nṛgasyāsītpitāmahaḥ /
tasyāpyoghavatī kanyā putraścaugharatho'bhavat //

tāmoghavāndadau tasmai svayamoghavatīṃ sutām /
sudarśanāya viduṣe bhāryārthe devarūpiṇīm //

sa gṛhasthāśramaratastayā saha sudarśanaḥ /
kurukṣetre'vasadrājannoghavatyā samanvitaḥ //

gṛhasthaścāvajeṣyāmi mṛtyumityeva sa prabho /
pratijñāmakaroddhīmāndīptatejā viśāmpate //

tāmevaughavatīṃ rājansa pāvakasuto'bravīt /
atitheḥ pratikūlaṃ te na kartavyaṃ kathañcana //

yenayena ca tuṣyeta nityameva tvayā'tithiḥ /
apyātmanaḥ pradānena na te kāryā vicāraṇā //

etadvrataṃ mama sadā hṛdi samparivartate /
gṛhasthānāṃ ca suśroṇi nātithervidyate param //

pramāṇaṃ yadi vāmoru vacaste mama śobhane /
idaṃ vacanamavyagrā hṛdi tvaṃ dhārayeḥ sadā //

niṣkrānte mayi kalyāṇi tathā sannihite'naghe /
nātithiste'vamantavyaḥ pramāṇaṃ yadyahaṃ tava //

tamabravīdoghavatī tathā mūrdhni kṛtāñjaliḥ /
na me tvadvacanātkiñcinna kartavyaṃ kathañcana //

jigīṣamāṇastu gṛhe tadā mṛtyuḥ sudarśanam /
pṛṣṭhato'nvagamadrājanrandhrānveṣī tadā sadā //

idhmārthaṃ tu gate tasminnagriputre sudarśane /
atidhirbrāhmaṇaḥ śrīmāṃstāmāhaughavatīṃ tadā //

ātithyaṃ kṛtamicchāmi tvayā'dya varavarṇini /
pramāṇaṃ yadi dharmaste gṛhasthāśramasammataḥ //

ityuktā tena vipreṇi rājaputrī yaśasvinī /
vidhinā pratijagrāha vedoktena viśāmpate //

āsanaṃ caiva pādyaṃ ca tasmai dattvā dvijātaye /
provācaughavatī vipraṃ kenārthaḥ kiṃ dadāmi te //

tāmabravīttato vipro rājaputrīṃ sudarśanām /
tvayā mamārthaḥ kalyāṇi nirviśaṅkaitadācara //

yadi pramāṇaṃ dharmaste gṛhasthāśramasammataḥ /
pradānenātmano rājñi kartumarhasi me priyam //

sa tayā chandyamāno'nyairīpsitairnṛpakanyayā /
nānyamātmapradānātsa tasyā vavre paraṃ dvijaḥ //

sā tu rājasutā smṛtvā bharturvacanamāditaḥ /
tatheti lajjamānā sā tamuvāca dvijarṣabham //

tato vihasya viprarṣiḥ sā caivopaviveśa ha /
saṃsmṛtya bharturvacanaṃ gṛhasthāśramakāṅkṣiṇaḥ //

athedhmānsamupādāya sa pāvakirupāgamat /
mṛtyunā raudrabhāvena nityaṃ bandhurivānvitaḥ //

tatastvāśramamāgamya sa pāvakasutastadā /
tāṃ vyājahāraughavatīṃ kvāsi yāteti cāsakṛt //

tasmai prativacaḥ sā tu bhartre na pradadau tadā /
karābhyāṃ tena vipreṇa spṛṣṭā bhartṛvratā satī //

ucchiṣṭā'smīti manvānā lajjitā bhartureva ca /
tūṣṇīmbhūtā'bhavatsādhvī viprakopācca śaṅkitā //

atha tāṃ kinviti punaḥ provāca sa sudarśanaḥ /
kva sā sādhvī kva sāyātā garīya kimato mama //

pativratā satyaśīlā nityaṃ caivārjave ratā /
kathaṃ na pratyudetyadya smayamānā yathāpuram //

uṭajasthastu taṃ vipraḥ pratyuvāca sudarśanam /
atithiṃ viddhi samprāptaṃ brāhmaṇaṃ pāvake ca mām //

anayā chandyamāno'haṃ bhāryayā tava sattama /
taistairatithisatkārairbrahmanneṣā vṛtā mayā //

ātmapradānavidhinā māmarcati śubhānanā /
anūrūpaṃ yadatrānyattadbhavānkartumarhati //

kūṭamudgarahastastu mṛtyustaṃ vai samanvagāt /
hīnapratijñamatraivaṃ vadhiṣyāmīti cintayan //

sudarśanastu manasā karmaṇā cakṣuṣā girā /
tyakterṣyastyaktamanyuśca smayamāno'bravīdidam //

surataṃ te'stu viprāgrya prītirhi paramā mama /
gṛhasthasya hi dharmo'gryaḥ samprāptātithipūjanam //

atithiḥ pūjito yasya gṛhasthasya tu gacchati /
nānyastasmātparo dharma iti prāhurmanīṣiṇaḥ //

prāṇāśca mama dārāśca yaccānyadvidyate vasu /
atithibhyo mayā deyamiti me vratamāhitam //

niḥsandigdhaṃ yathā vākyametanme samudāhṛtam /
tenāhaṃ vipra satyena svayamātmānamālabhe //

pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam /
buddhirātmā manaḥ kālo diśaścaiva guṇā daśa //

nityameva hi paśyanti dehināṃ dehasaṃśritāḥ /
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cāpi karma karmavatāṃvara //

yathaiṣā nānṛtā vāṇī mayā'dya samudīritā /
tena satyena māṃ devāḥ pālayantu dahantu vā //

tato nādaḥ samabhavaddikṣu sarvāsu bhārata /
asakṛtsatyamityevaṃ naitanmithyeti sarvataḥ //

uṭajāttu tatastasmānniścakrāma sa vai dvijaḥ /
vapuṣā dyāṃ ca bhūmiṃ ca vyāpya vāyurivodyataḥ //

svareṇa vipraḥ śaikṣeṇa trīṃllokānanunādayan /
uvāca cainaṃ dharmajñaṃ pūrvamāmantrya nāmataḥ //

dharmo'hamasmi bhadraṃ te jijñāsārthaṃ tavānagha /
prāptaḥ satyaṃ ca te jñātvā prītirme paramā tvayi //

vijitaśca tvayā mṛtyuryo'yaṃ tvāmanugacchati /
randhrānveṣī tava sadā tvayā dhṛtyā vaśīkṛtaḥ //

na cāsti śaktistrailokye kasya citpuruṣottama /
pativratāmimāṃ sādhvīṃ tavodvīkṣitumapyuta //

rakṣitā tvadguṇaireṣā pātivratyaguṇaistathā /
adhṛṣyā yadiyaṃ brūyāttathā tannānyathā bhavet //

eṣā hi tapasā svena saṃyuktā brahmavādinī /
pāvanārthaṃ ca lokasya saricchreṣṭhā bhaviṣyati //

ardhenaughavatī nāma tvāmardhenānuyāsyati / śarīreṇa mahābhāgā yogo hyasyā vaśe sthitaḥ /
anayā saha lokāṃśca gantā'si tapasārjitān //

yatra nāvṛttimabhyeti śāśvatāṃstānanuttamān /
anena caiva dehena lokāṃstvamabhipatsyase //

nirjitaśca tvayā mṛtyuraiśvaryaṃ ca tavottamam / pañcabhūtānyatikrāntaḥ svavīryācca manojavaḥ /

gṛhasthadharmeṇānena kāmakrodhau ca te jitau // sneho rāgaśca tandrī ca moho drohaśca kevalaḥ /
tava śuśrūṣayā rājanrājaputryā ca nirjitāḥ //
bhīṣma uvāca /

śuklānāṃ tu sahasreṇa vājināṃ rathamuttamam /
yuktaṃ pragṛhya bhagavānvāsavopyājagāma tam //

mṛtyurātmā ca lokāśca jitā bhūtāni pañca ca / buddhiḥ kālo mado mohaḥ kāmakrodhau tathaiva ca

tasmādgṛhāśramasthasya nānyaddaivatamasti vai /
ṛte'tithiṃ naravyāghra manasaitadvicāraya //

atithiḥ pūjito yaddhi dhyāyate manasā śubham /
na tatkratuśatenāpi tulyamāhurmanīpiṇa //

sudattaṃ sukṛtaṃ vā'pi kampayedapyanarcitaḥ //

pātraṃ tvatithimāsādya śīlāḍhyaṃ yo na pūjayet /
sa dattvā tuṣkṛtaṃ tasmai puṇyamādāya gacchati //

etatte kathitaṃ putra mayā'khyānamanuttamam /
yathā hi vijito mṛtyurgṛhasthena purā'bhavat //

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyamidamākhyānamuttamam /
bubhūṣatā'bhimantavyaṃ sarvaduścaritāpaham //

idaṃ yaḥ kathayedvidvānahanyahani bhārata /
sudarśanasya caritaṃ puṇyām̐llokānavāpnuyāt //