Mahabharata · Chapter 12.91

kālavarṣī ca parjanyo dharmacārī ca pārthivaḥ /
sampadyadeṣā bhavati sā bibharti sukhaṃ prajāḥ //

yo na jānāti nirhartuṃ vastrāṇāṃ rajako malam /
ratnāni vā śodhayituṃ yathā nāsti tathaiva saḥ //

evametaddvijendrāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ viśāṃ tathā /
śūdraścaturtho varṇānāṃ nānākarmasvavasthitaḥ //

karma śūdre kṛṣirvaiśye daṇḍanītiśca rājani /
brahmacaryaṃ tapo mantrāḥ satyaṃ cāpi dvijātiṣu //

teṣāṃ yaḥ kṣatriyo veda pātrāṇāmiva śodhanam /
śīladoṣānvinirhartuṃ sa pitā sa prajāpatiḥ //

kṛtaṃ tretā dvāparaśca kaliśca bharatarṣabha /
rājavṛttāni sarvāṇi rājaiva yugamucyate //

cāturvarṇyaṃ tathā vedāścāturāśramyameva ca /
sarvametatpramuhyeta yadā rājā pramādyati //

agnitretā trayī vidyā yajñāśca sahadakṣiṇāḥ /
sarva eva pramuhyante yadā rājā pramādyati //

rājaiva kartā bhūtānāṃ rājaiva ca vināśakaḥ /
dharmātmā yaḥ sa kartā syādadharmātmā vināśakaḥ //

rājño bhāryāśca putrāśca bāndhavāḥ suhṛdastathā /
sametya sarve śocanti yadā rājā pramādyati //

hastino'śvāśca gāvaścāpyuṣṭrāśvataragardabhāḥ /
adharmavṛtte nṛpatau sarve sīdanti jantavaḥ //

[durbalārthaṃ balaṃ sṛṣṭaṃ dhātrā māndhātarucyate /
abalaṃ tu mahadbhūtaṃ yasminsarvaṃ pratiṣṭhitam //

yaśca bhūtaṃ sambhajate ye ca bhūtāstadanvayāḥ / adharmasthe hi nṛpatau sarve śocanti pārthiva // ]

durbalasya ca yaccakṣurmunerāśīviṣasya ca /
aviṣahyatamaṃ manye mā sma durbalamāsadaḥ //

durbalāṃstāta manyethā nityamevāvimāni tān /
mā tvāṃ durbalacakṣūṃṣi pradaheyuḥ sabāndhavam //

na hi durbaladagdhasya kule kiñcitprarohati /
āmūlaṃ nirdahantyeva mā sma durbalamāsada //

abalaṃ vai balācchreyo yaccātibalavadbalam /
balasyābaladagdhasya na kiñcitavaśiṣyate //

vimānito hataḥ kliṣṭastrātāraṃ cenna vindante /
amānuṣakṛtastatra daṇḍo hanti narādhipam //

mā sma tāta balasthastvaṃ bhuñjīthā durbalaṃ janam /
mā tvāṃ durbalacakṣūṃṣi dahantvagnirivāśayam //

yāni mithyābhiśastānāṃ patantyaśrūṇi rodatām /
tāni putrānpaśūnghnanti teṣāṃ mithyābhiśaṃsināṃ //

yadi nātmani putreṣu na cetpautreṣu napnṛṣu /
na hi pāpaṃ kṛtaṃ karma sadyaḥ phalati gauriba //

yatrābalo vadhyamānastrātāraṃ nādhigacchati /
mahāndaivakṛtastatra daṇḍaḥ patati dāruṇaḥ //

yuktā yadā jānapadā bhikṣante brāhmaṇā iva /
abhīkṣṇaṃ bhikṣurūpeṇa rājānaṃ ghnanti tādṛśāḥ //

rājño yadā janapade bahavo rājapūruṣāḥ /
anayenopavartante tadrājñaḥ kilbiṣaṃ mahat //

yadā yuktyā nayedarthānkāmādarthavaśena vā /
kṛpaṇaṃ yācamānānāṃ tadrājño vaiśasaṃ mahat //

mahānvṛkṣo jāyate vardhate ca taṃ caiva bhūtāni samāśrayanti /
yadā vṛkṣaśchidyate dahyate ca tadāśrayā aniketā bhavanti //

yadā rāṣṭre dharmamagryaṃ caranti saṃskāraṃ kā rājaguṇaṃ bruvāṇāḥ /
taiścādharmaścarito dharmamohā ttūpa jahyātsukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca //

yatra pāpā jñāyamānāścaranti sabhāṃ kalirvindate tatra rājñaḥ /
yatra rājā śāsti narānna śaktyā na tadrājyaṃ vardhate bhūmipasya //

yaścāmātyānmānayitvā yathā hi mantre ca yuddhe ca nṛpo'nuyuñjyāt /
bibardhate tasya rāṣṭraṃ nṛpasya bhuṅkte mahīṃ cāpyakhilāṃ cirāya //

atrāpi sukṛtaṃ karma vācaṃ caiva subhāṣitām /
samīkṣya pūjayanrājā dharmaṃ prāpnotyanuttamam //

saṃvibhajya yadā bhuṅkte nacānyānavamanyate /
nihanti balinaṃ dṛptaṃ sa rājño dharma ucyate //

trāyate hi yadā sarvaṃ vācā kāyena karmaṇā /
putrasyāpi na mṛṣyecca sa rājño dharma ucyate //

saṃvibhajya yadā bhuṅkte nṛpatirdurbalānnarān /
tadā bhavanti balinaḥ sa rājño dharma ucyate //

yadā rakṣati rāṣṭrāṇi yadā dasyūnapohati /
yadā jayati sangrāme sa rājño dharma ucyate //

pāpamācarato yatra karmaṇā vyāhṛtena vā /
priyasyāpi na mṛṣyeta sa rājño dharma ucyate //

yadā sāraṇikānrājā putravatparirakṣati /
bhinatti na ca maryādāṃ sa rājño dharma ucyate //

yadāptadakṣiṇairyajñairyajate śraddhayā'nvitaḥ /
kāmadveṣāvanādṛtya sa rājño dharma ucyate //

kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ yadā'śru parimārjati /
harṣaṃ sañjanayannṝṇāṃ sa rājño dharma ucyate //

vivardhayati mitrāṇi tathā'rīṃścāpi karṣati /
sampūjayati sādhūṃśca sa rājño dharma ucyate //

satyaṃ pālayati prītyā nityaṃ bhūmiṃ prayacchati /
pūjayedatithīnbhṛtyānsa rājño dharma ucyate //

nigrahānugrahau cobhau yatra syātāṃ pratiṣṭhitau /
asmim̐lloke pare caiva rājā sa prāpnute phalam //

yamo rājā dhārmikāṇāṃ māndhātaḥ parameśvaraḥ /
saṃyacchanyamavatprāṇānasaṃyacchaṃstu pāvakaḥ //

ṛtvikpurohitācāryānsatkṛtyānavamatya ca /
yadā samyakpragṛhṇāti sa rājño dharma ucyate //

yamo yacchati bhūtāni sarvāṇyevāviśeṣataḥ /
tathā rājñā'nukartavyaṃ yantavyā vidhivatprajāḥ //

sahasrākṣeṇa rājā hi sarvathaivopamīyate /
sa paśyati ca yaṃ dharma sa dharmaḥ puruṣarṣabha //

apramādena śikṣethāḥ kṣamāṃ buddhiṃ dhṛtiṃ matim /
bhūtānāṃ tattvajijñāsā sādhvasādhu ca sarvadā //

sangrahaḥ sarvabhūtānāṃ dānaṃ ca madhurā ca vāk /
paurajānapadāścaiva goptavyāḥ svaprajā yathā //

na jātvadakṣo nṛpatiḥ prajāḥ śaknoti rakṣitum /
bhāro hi sumahāṃstāta rājyaṃ nāma sudurvaham //

taddaṇḍavinnṛpaḥ prājñaḥ śūraḥ śaknoti rakṣitum /
na hi śakyamadaṇḍena klībenābuddhinā'pi vā //

abhirūpaiḥ kule jātairdakṣairbhaktairbahuśrutaiḥ /
sarvaṃ buddhyā parīkṣethāstāpasāśramiṇāmapi //

atastvaṃ sarvabhūtānāṃ dharmaṃ vetsyasi vai param /
svadeśe paradeśe vā na te dharmo vinaṅkṣyati //

dharmecārthe ca kāme ca dharma evottaro bhavet /
asmiṃlloke pare caiva dharmātmā sukhamedhate //

tyajanti dārānputrāṃśca manuṣyāḥ paripūjitāḥ /
sangrahaścaiva bhūtānāṃ dānaṃ ca madhurā ca vāk //

apramādaśca śaucaṃ ca rājño bhūtikaraṃ mahat /
etebhyaścaiva māndhātaḥ satataṃ mā pramādithāḥ //

apramatto bhavedrājā chidradarśī parātmanoḥ /
nāsya cchidraṃ paraḥ paśyecchidreṣu paramanviyāt //

etadvṝttaṃ vāsavasya yamasya varuṇasya ca /
rājarṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ tattvamapyanupālaya //

tatkuruṣva mahārāja vṛttaṃ rājarṣisevitam /
ātiṣṭha divyaṃ panthānamahnāya puruṣarṣabha //

dharmavṛttaṃ hi rājānaṃ pretya ceha ca bhārata /
devarṣipitṛgandharvāḥ kīrtayanti mahaujasaḥ //
bhīṣma uvāca /

sa evamukto māndhātā tenocathyena bhārata /
kṛtavānaviśaṅkaśca ekaḥ prāpa ca medinīm //

bhavānapi tathā samyaṅbhāndhāteva mahīpate /
dharmaṃ kṛtvā mahīṃ rakṣa svarge sthānamavāpsyasi //