મહાભારત · અધ્યાય 12.91

કાલવર્ષી ચ પર્જન્યો ધર્મચારી ચ પાર્થિવઃ ।
સમ્પદ્યદેષા ભવતિ સા બિભર્તિ સુખં પ્રજાઃ ॥

યો ન જાનાતિ નિર્હર્તું વસ્ત્રાણાં રજકો મલમ્ ।
રત્નાનિ વા શોધયિતું યથા નાસ્તિ તથૈવ સઃ ॥

એવમેતદ્દ્વિજેન્દ્રાણાં ક્ષત્રિયાણાં વિશાં તથા ।
શૂદ્રશ્ચતુર્થો વર્ણાનાં નાનાકર્મસ્વવસ્થિતઃ ॥

કર્મ શૂદ્રે કૃષિર્વૈશ્યે દણ્ડનીતિશ્ચ રાજનિ ।
બ્રહ્મચર્યં તપો મન્ત્રાઃ સત્યં ચાપિ દ્વિજાતિષુ ॥

તેષાં યઃ ક્ષત્રિયો વેદ પાત્રાણામિવ શોધનમ્ ।
શીલદોષાન્વિનિર્હર્તું સ પિતા સ પ્રજાપતિઃ ॥

કૃતં ત્રેતા દ્વાપરશ્ચ કલિશ્ચ ભરતર્ષભ ।
રાજવૃત્તાનિ સર્વાણિ રાજૈવ યુગમુચ્યતે ॥

ચાતુર્વર્ણ્યં તથા વેદાશ્ચાતુરાશ્રમ્યમેવ ચ ।
સર્વમેતત્પ્રમુહ્યેત યદા રાજા પ્રમાદ્યતિ ॥

અગ્નિત્રેતા ત્રયી વિદ્યા યજ્ઞાશ્ચ સહદક્ષિણાઃ ।
સર્વ એવ પ્રમુહ્યન્તે યદા રાજા પ્રમાદ્યતિ ॥

રાજૈવ કર્તા ભૂતાનાં રાજૈવ ચ વિનાશકઃ ।
ધર્માત્મા યઃ સ કર્તા સ્યાદધર્માત્મા વિનાશકઃ ॥

રાજ્ઞો ભાર્યાશ્ચ પુત્રાશ્ચ બાન્ધવાઃ સુહૃદસ્તથા ।
સમેત્ય સર્વે શોચન્તિ યદા રાજા પ્રમાદ્યતિ ॥

હસ્તિનોઽશ્વાશ્ચ ગાવશ્ચાપ્યુષ્ટ્રાશ્વતરગર્દભાઃ ।
અધર્મવૃત્તે નૃપતૌ સર્વે સીદન્તિ જન્તવઃ ॥

[દુર્બલાર્થં બલં સૃષ્ટં ધાત્રા માન્ધાતરુચ્યતે ।
અબલં તુ મહદ્ભૂતં યસ્મિન્સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

યશ્ચ ભૂતં સમ્ભજતે યે ચ ભૂતાસ્તદન્વયાઃ । અધર્મસ્થે હિ નૃપતૌ સર્વે શોચન્તિ પાર્થિવ ॥ ]

દુર્બલસ્ય ચ યચ્ચક્ષુર્મુનેરાશીવિષસ્ય ચ ।
અવિષહ્યતમં મન્યે મા સ્મ દુર્બલમાસદઃ ॥

દુર્બલાંસ્તાત મન્યેથા નિત્યમેવાવિમાનિ તાન્ ।
મા ત્વાં દુર્બલચક્ષૂંષિ પ્રદહેયુઃ સબાન્ધવમ્ ॥

ન હિ દુર્બલદગ્ધસ્ય કુલે કિઞ્ચિત્પ્રરોહતિ ।
આમૂલં નિર્દહન્ત્યેવ મા સ્મ દુર્બલમાસદ ॥

અબલં વૈ બલાચ્છ્રેયો યચ્ચાતિબલવદ્બલમ્ ।
બલસ્યાબલદગ્ધસ્ય ન કિઞ્ચિતવશિષ્યતે ॥

વિમાનિતો હતઃ ક્લિષ્ટસ્ત્રાતારં ચેન્ન વિન્દન્તે ।
અમાનુષકૃતસ્તત્ર દણ્ડો હન્તિ નરાધિપમ્ ॥

મા સ્મ તાત બલસ્થસ્ત્વં ભુઞ્જીથા દુર્બલં જનમ્ ।
મા ત્વાં દુર્બલચક્ષૂંષિ દહન્ત્વગ્નિરિવાશયમ્ ॥

યાનિ મિથ્યાભિશસ્તાનાં પતન્ત્યશ્રૂણિ રોદતામ્ ।
તાનિ પુત્રાન્પશૂન્ઘ્નન્તિ તેષાં મિથ્યાભિશંસિનાં ॥

યદિ નાત્મનિ પુત્રેષુ ન ચેત્પૌત્રેષુ નપ્નૃષુ ।
ન હિ પાપં કૃતં કર્મ સદ્યઃ ફલતિ ગૌરિબ ॥

યત્રાબલો વધ્યમાનસ્ત્રાતારં નાધિગચ્છતિ ।
મહાન્દૈવકૃતસ્તત્ર દણ્ડઃ પતતિ દારુણઃ ॥

યુક્તા યદા જાનપદા ભિક્ષન્તે બ્રાહ્મણા ઇવ ।
અભીક્ષ્ણં ભિક્ષુરૂપેણ રાજાનં ઘ્નન્તિ તાદૃશાઃ ॥

રાજ્ઞો યદા જનપદે બહવો રાજપૂરુષાઃ ।
અનયેનોપવર્તન્તે તદ્રાજ્ઞઃ કિલ્બિષં મહત્ ॥

યદા યુક્ત્યા નયેદર્થાન્કામાદર્થવશેન વા ।
કૃપણં યાચમાનાનાં તદ્રાજ્ઞો વૈશસં મહત્ ॥

મહાન્વૃક્ષો જાયતે વર્ધતે ચ તં ચૈવ ભૂતાનિ સમાશ્રયન્તિ ।
યદા વૃક્ષશ્છિદ્યતે દહ્યતે ચ તદાશ્રયા અનિકેતા ભવન્તિ ॥

યદા રાષ્ટ્રે ધર્મમગ્ર્યં ચરન્તિ સંસ્કારં કા રાજગુણં બ્રુવાણાઃ ।
તૈશ્ચાધર્મશ્ચરિતો ધર્મમોહા ત્તૂપ જહ્યાત્સુકૃતં દુષ્કૃતં ચ ॥

યત્ર પાપા જ્ઞાયમાનાશ્ચરન્તિ સભાં કલિર્વિન્દતે તત્ર રાજ્ઞઃ ।
યત્ર રાજા શાસ્તિ નરાન્ન શક્ત્યા ન તદ્રાજ્યં વર્ધતે ભૂમિપસ્ય ॥

યશ્ચામાત્યાન્માનયિત્વા યથા હિ મન્ત્રે ચ યુદ્ધે ચ નૃપોઽનુયુઞ્જ્યાત્ ।
બિબર્ધતે તસ્ય રાષ્ટ્રં નૃપસ્ય ભુઙ્ક્તે મહીં ચાપ્યખિલાં ચિરાય ॥

અત્રાપિ સુકૃતં કર્મ વાચં ચૈવ સુભાષિતામ્ ।
સમીક્ષ્ય પૂજયન્રાજા ધર્મં પ્રાપ્નોત્યનુત્તમમ્ ॥

સંવિભજ્ય યદા ભુઙ્ક્તે નચાન્યાનવમન્યતે ।
નિહન્તિ બલિનં દૃપ્તં સ રાજ્ઞો ધર્મ ઉચ્યતે ॥

ત્રાયતે હિ યદા સર્વં વાચા કાયેન કર્મણા ।
પુત્રસ્યાપિ ન મૃષ્યેચ્ચ સ રાજ્ઞો ધર્મ ઉચ્યતે ॥

સંવિભજ્ય યદા ભુઙ્ક્તે નૃપતિર્દુર્બલાન્નરાન્ ।
તદા ભવન્તિ બલિનઃ સ રાજ્ઞો ધર્મ ઉચ્યતે ॥

યદા રક્ષતિ રાષ્ટ્રાણિ યદા દસ્યૂનપોહતિ ।
યદા જયતિ સન્ગ્રામે સ રાજ્ઞો ધર્મ ઉચ્યતે ॥

પાપમાચરતો યત્ર કર્મણા વ્યાહૃતેન વા ।
પ્રિયસ્યાપિ ન મૃષ્યેત સ રાજ્ઞો ધર્મ ઉચ્યતે ॥

યદા સારણિકાન્રાજા પુત્રવત્પરિરક્ષતિ ।
ભિનત્તિ ન ચ મર્યાદાં સ રાજ્ઞો ધર્મ ઉચ્યતે ॥

યદાપ્તદક્ષિણૈર્યજ્ઞૈર્યજતે શ્રદ્ધયાઽન્વિતઃ ।
કામદ્વેષાવનાદૃત્ય સ રાજ્ઞો ધર્મ ઉચ્યતે ॥

કૃપણાનાથવૃદ્ધાનાં યદાઽશ્રુ પરિમાર્જતિ ।
હર્ષં સઞ્જનયન્નૄણાં સ રાજ્ઞો ધર્મ ઉચ્યતે ॥

વિવર્ધયતિ મિત્રાણિ તથાઽરીંશ્ચાપિ કર્ષતિ ।
સમ્પૂજયતિ સાધૂંશ્ચ સ રાજ્ઞો ધર્મ ઉચ્યતે ॥

સત્યં પાલયતિ પ્રીત્યા નિત્યં ભૂમિં પ્રયચ્છતિ ।
પૂજયેદતિથીન્ભૃત્યાન્સ રાજ્ઞો ધર્મ ઉચ્યતે ॥

નિગ્રહાનુગ્રહૌ ચોભૌ યત્ર સ્યાતાં પ્રતિષ્ઠિતૌ ।
અસ્મિઁલ્લોકે પરે ચૈવ રાજા સ પ્રાપ્નુતે ફલમ્ ॥

યમો રાજા ધાર્મિકાણાં માન્ધાતઃ પરમેશ્વરઃ ।
સંયચ્છન્યમવત્પ્રાણાનસંયચ્છંસ્તુ પાવકઃ ॥

ઋત્વિક્પુરોહિતાચાર્યાન્સત્કૃત્યાનવમત્ય ચ ।
યદા સમ્યક્પ્રગૃહ્ણાતિ સ રાજ્ઞો ધર્મ ઉચ્યતે ॥

યમો યચ્છતિ ભૂતાનિ સર્વાણ્યેવાવિશેષતઃ ।
તથા રાજ્ઞાઽનુકર્તવ્યં યન્તવ્યા વિધિવત્પ્રજાઃ ॥

સહસ્રાક્ષેણ રાજા હિ સર્વથૈવોપમીયતે ।
સ પશ્યતિ ચ યં ધર્મ સ ધર્મઃ પુરુષર્ષભ ॥

અપ્રમાદેન શિક્ષેથાઃ ક્ષમાં બુદ્ધિં ધૃતિં મતિમ્ ।
ભૂતાનાં તત્ત્વજિજ્ઞાસા સાધ્વસાધુ ચ સર્વદા ॥

સન્ગ્રહઃ સર્વભૂતાનાં દાનં ચ મધુરા ચ વાક્ ।
પૌરજાનપદાશ્ચૈવ ગોપ્તવ્યાઃ સ્વપ્રજા યથા ॥

ન જાત્વદક્ષો નૃપતિઃ પ્રજાઃ શક્નોતિ રક્ષિતુમ્ ।
ભારો હિ સુમહાંસ્તાત રાજ્યં નામ સુદુર્વહમ્ ॥

તદ્દણ્ડવિન્નૃપઃ પ્રાજ્ઞઃ શૂરઃ શક્નોતિ રક્ષિતુમ્ ।
ન હિ શક્યમદણ્ડેન ક્લીબેનાબુદ્ધિનાઽપિ વા ॥

અભિરૂપૈઃ કુલે જાતૈર્દક્ષૈર્ભક્તૈર્બહુશ્રુતૈઃ ।
સર્વં બુદ્ધ્યા પરીક્ષેથાસ્તાપસાશ્રમિણામપિ ॥

અતસ્ત્વં સર્વભૂતાનાં ધર્મં વેત્સ્યસિ વૈ પરમ્ ।
સ્વદેશે પરદેશે વા ન તે ધર્મો વિનઙ્ક્ષ્યતિ ॥

ધર્મેચાર્થે ચ કામે ચ ધર્મ એવોત્તરો ભવેત્ ।
અસ્મિંલ્લોકે પરે ચૈવ ધર્માત્મા સુખમેધતે ॥

ત્યજન્તિ દારાન્પુત્રાંશ્ચ મનુષ્યાઃ પરિપૂજિતાઃ ।
સન્ગ્રહશ્ચૈવ ભૂતાનાં દાનં ચ મધુરા ચ વાક્ ॥

અપ્રમાદશ્ચ શૌચં ચ રાજ્ઞો ભૂતિકરં મહત્ ।
એતેભ્યશ્ચૈવ માન્ધાતઃ સતતં મા પ્રમાદિથાઃ ॥

અપ્રમત્તો ભવેદ્રાજા છિદ્રદર્શી પરાત્મનોઃ ।
નાસ્ય ચ્છિદ્રં પરઃ પશ્યેચ્છિદ્રેષુ પરમન્વિયાત્ ॥

એતદ્વૄત્તં વાસવસ્ય યમસ્ય વરુણસ્ય ચ ।
રાજર્ષીણાં ચ સર્વેષાં તત્ત્વમપ્યનુપાલય ॥

તત્કુરુષ્વ મહારાજ વૃત્તં રાજર્ષિસેવિતમ્ ।
આતિષ્ઠ દિવ્યં પન્થાનમહ્નાય પુરુષર્ષભ ॥

ધર્મવૃત્તં હિ રાજાનં પ્રેત્ય ચેહ ચ ભારત ।
દેવર્ષિપિતૃગન્ધર્વાઃ કીર્તયન્તિ મહૌજસઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

સ એવમુક્તો માન્ધાતા તેનોચથ્યેન ભારત ।
કૃતવાનવિશઙ્કશ્ચ એકઃ પ્રાપ ચ મેદિનીમ્ ॥

ભવાનપિ તથા સમ્યઙ્ભાન્ધાતેવ મહીપતે ।
ધર્મં કૃત્વા મહીં રક્ષ સ્વર્ગે સ્થાનમવાપ્સ્યસિ ॥