Mahabharata · Chapter 12.87
rāṣṭraguptiṃ ca me rājanrāṣṭrasyaiva tu sangraham /
samyagjijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha //
bhīṣma uvāca /
rāṣṭraguptiṃ ca te samyagrāṣṭrasyaiva tu sangraham /
hanta sarvaṃ pravakṣyāmi tattvamekamanāḥ śṛṇu //
grāmasyādhipatiḥ kāryo daśagrāmapatistathā /
viṃśatitriṃśatīśaṃ ca sahasrasya ca kārayet //
grāmeyāngrāmadoṣāṃśca grāmikaḥ pratibhāveyet /
tānācakṣīta daśine daśiko viṃśine punaḥ //
viṃśādhipastu tatsarvaṃ vṛttaṃ jānapade jane /
grāmāṇāṃ śatapālāya sarvameva nivedayet //
yāni grāmyāṇi bhojyāni grāmikastānyupāśniyā /
daśapastena bhartavyastenāpi dviguṇādhipaḥ //
grāmaṃ grāmaśatādhyakṣo bhoktumarhati satkuraḥ / mahāntaṃ bharataśreṣṭha susphītaṃ janasankulam /
tatra hyanekapāyattaṃ rājño bhavati bhārata //
śākhānagaramarhastu sahasrapatiruttamaḥ /
dhānyahairaṇyabhogena bhoktuṃ rāṣṭrīyasangataḥ //
teṣāṃ sangrāmakṛtyaṃ syādvāmakṛtyaṃ ca teṣu yat /
dharmajñaḥ sacivaḥ kaścittattatpaśyedatandritaḥ //
nagarenagare vā syādekaḥ sarvārthacintakaḥ /
uccaiḥ sthāne ghorarūpo nakṣatrāṇāmiva grahaḥ //
bhavetsa tānparikrāmetsarvāneva sabhāsadaḥ /
teṣāṃ vṛttiṃ pariṇayetkaścidrāṣṭreṣu taccaraḥ //
jighāṃsavaḥ pāpakāmāḥ parasvādāyinaḥ śaṭhāḥ /
rakṣābhyadhikṛtā nāma tebhyo rakṣedimāḥ prajāḥ //
vikrayaṃ krayamadhvānaṃ bhaktaṃ ca saparivyayam /
yogakṣemaṃ ca samprekṣya vaṇijāṃ kārayetkarān //
utpattiṃ dānavṛttiṃ ca śilpaṃ samprekṣya cāsakṛt /
śilpaṃ prati karānevaṃ śilpinaḥ prati kārayet //
uccāvacakaranyāyāḥ pūrvarājñāṃ yudhiṣṭhira /
yathāyathā na sīderaṃstathā kuryānmahīpatiḥ //
phalaṃ karma ca samprekṣya tataḥ sarvaṃ prakalpayet /
phalaṃ karma ca nirhetu na kaścitsampravartate //
yathā rājā ca kartā ca syātāṃ karmaṇi bhāginau /
saṃvekṣya tu tathā rājñā praṇeyāḥ satataṃ karāḥ //
nocchidyāhātmano mūlaṃ pareṣāṃ cāpi tṛṣṇayā /
īhādvārāṇi saṃrudhya rājā saṃvṛtadarśanaḥ //
pradviṣanti parikhyātaṃ rājānamatikhādinam /
pradviṣṭasya kutaḥ śreyo saṃvṛto labhate śriyam //
vatsaupamyena dogdhavyaṃ rāṣṭramakṣīṇabuddhinā /
bhṛto vatso jātabalaḥ ṣīḍāṃ sahati bhārata //
na karma kurute vatso bhṛśaṃ dugdho yudhiṣṭhira /
rāṣṭramapyātidugdhaṃ hi na karma kurute mahat //
yo rāṣṭramanugṛhṇāti parirakṣansvayaṃ nṛpaḥ /
sañjātamupajīvansa labhate sumahatphalam //
āpadarthaṃ ca nicayātrājāno hi cicinvate /
rāṣṭraṃ ca kośabhūtaṃ syātkośo veśmagatastathā //
paurajānapadānsarvānsaṃśritoṣāśritāṃstathā /
yathāśaktyanukampeta sarvānsvalpadhanānapi //
bāhyaṃ janaṃ bhedayitvā bhoktavyo madhyamaḥ sukham /
evaṃ nāsya prakupyanti janāḥ sukhitaduḥ khitāḥ //
prāmeva tu dhanādānamanubhāṣya tataḥ punaḥ /
sannipatya svaviṣaye bhayaṃ rāṣṭre pradarśayet //
iyamāpatsamutpannā paracakrabhayaṃ mahat /
api cāntāya kalpante veṇoriva phalāgamāḥ //
arayo me samutthāya bahubhirdasyubhiḥ saha / idamātmavadhāyaiva rāṣṭramicchanti bādhitum /
asyāmāpadi ghorāyāṃ samprāpte dāruṇe bhaye /
paritrāṇāya bhavataḥ prārthayiṣye dhanāni vaḥ //
pratidāsye ca bhavatāṃ sarvaṃ cāhaṃ bhayakṣaye /
nārayaḥ pratidāsyanti yaddhareyurbalāditaḥ //
kalatramāditaḥ kṛtvā sarvaṃ vo vinaśediti /
śarīraputradārārthamarthasañcaya iṣyate //
nandāmi vaḥ prabhāveṇa putrāṇāmiva codaye /
yakhāśaktyupagṛhṇāmi rāṣṭrasyāpīḍayā ca vaḥ //
āpatsveva nivoḍhavyaṃ bhavadbhiḥ sangatairiha /
na vaḥ priyataraṃ kāryaṃ dhanaṃ kasyāñcidāpadi //
iti vācā madhurayā ślakṣṇayā sopacārayā /
svaraśmīnabhyavasṛjedyogamādhāya kālavit //
pracāraṃ bhṛtyabharaṇaṃ vyayaṃ sangrāmato bhayam /
yogakṣeṇaṃ ca samprekṣya gominaḥ kārayetkaram //
upekṣitā hi naśyeyurgomino'raṇyavāsinaḥ /
tasmātteṣu viśeṣeṇa mṛdupūrvaṃ samācaret //
sāntvanaṃ rakṣaṇaṃ dānamavasthā cāpyabhīkṣṇaśaḥ /
gomināṃ pārtha kartavyaḥ saṃvibhāgaḥ priyāṇi ca //
ajasramupayoktavyaṃ phalaṃ gomiṣu bhārata /
prabhāvayanti rāṣṭraṃ ca vyavahāraṃ kṛṣiṃ tathā //
tasmādgomiṣu yatnena prītiṃ kuryādvicakṣaṇaḥ /
dayāvānapramattaśca karānsampraṇayanmṛdūn //
sarvatra kṣemacaraṇaṃ sulabhaṃ nāma gomiṣu /
na hyataḥ sadṛśaṃ kiñciddhanamasti yudhiṣṭhira //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0