મહાભારત · અધ્યાય 12.87

રાષ્ટ્રગુપ્તિં ચ મે રાજન્રાષ્ટ્રસ્યૈવ તુ સન્ગ્રહમ્ ।
સમ્યગ્જિજ્ઞાસમાનાય પ્રબ્રૂહિ ભરતર્ષભ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

રાષ્ટ્રગુપ્તિં ચ તે સમ્યગ્રાષ્ટ્રસ્યૈવ તુ સન્ગ્રહમ્ ।
હન્ત સર્વં પ્રવક્ષ્યામિ તત્ત્વમેકમનાઃ શૃણુ ॥

ગ્રામસ્યાધિપતિઃ કાર્યો દશગ્રામપતિસ્તથા ।
વિંશતિત્રિંશતીશં ચ સહસ્રસ્ય ચ કારયેત્ ॥

ગ્રામેયાન્ગ્રામદોષાંશ્ચ ગ્રામિકઃ પ્રતિભાવેયેત્ ।
તાનાચક્ષીત દશિને દશિકો વિંશિને પુનઃ ॥

વિંશાધિપસ્તુ તત્સર્વં વૃત્તં જાનપદે જને ।
ગ્રામાણાં શતપાલાય સર્વમેવ નિવેદયેત્ ॥

યાનિ ગ્રામ્યાણિ ભોજ્યાનિ ગ્રામિકસ્તાન્યુપાશ્નિયા ।
દશપસ્તેન ભર્તવ્યસ્તેનાપિ દ્વિગુણાધિપઃ ॥

ગ્રામં ગ્રામશતાધ્યક્ષો ભોક્તુમર્હતિ સત્કુરઃ । મહાન્તં ભરતશ્રેષ્ઠ સુસ્ફીતં જનસન્કુલમ્ ।
તત્ર હ્યનેકપાયત્તં રાજ્ઞો ભવતિ ભારત ॥

શાખાનગરમર્હસ્તુ સહસ્રપતિરુત્તમઃ ।
ધાન્યહૈરણ્યભોગેન ભોક્તું રાષ્ટ્રીયસન્ગતઃ ॥

તેષાં સન્ગ્રામકૃત્યં સ્યાદ્વામકૃત્યં ચ તેષુ યત્ ।
ધર્મજ્ઞઃ સચિવઃ કશ્ચિત્તત્તત્પશ્યેદતન્દ્રિતઃ ॥

નગરેનગરે વા સ્યાદેકઃ સર્વાર્થચિન્તકઃ ।
ઉચ્ચૈઃ સ્થાને ઘોરરૂપો નક્ષત્રાણામિવ ગ્રહઃ ॥

ભવેત્સ તાન્પરિક્રામેત્સર્વાનેવ સભાસદઃ ।
તેષાં વૃત્તિં પરિણયેત્કશ્ચિદ્રાષ્ટ્રેષુ તચ્ચરઃ ॥

જિઘાંસવઃ પાપકામાઃ પરસ્વાદાયિનઃ શઠાઃ ।
રક્ષાભ્યધિકૃતા નામ તેભ્યો રક્ષેદિમાઃ પ્રજાઃ ॥

વિક્રયં ક્રયમધ્વાનં ભક્તં ચ સપરિવ્યયમ્ ।
યોગક્ષેમં ચ સમ્પ્રેક્ષ્ય વણિજાં કારયેત્કરાન્ ॥

ઉત્પત્તિં દાનવૃત્તિં ચ શિલ્પં સમ્પ્રેક્ષ્ય ચાસકૃત્ ।
શિલ્પં પ્રતિ કરાનેવં શિલ્પિનઃ પ્રતિ કારયેત્ ॥

ઉચ્ચાવચકરન્યાયાઃ પૂર્વરાજ્ઞાં યુધિષ્ઠિર ।
યથાયથા ન સીદેરંસ્તથા કુર્યાન્મહીપતિઃ ॥

ફલં કર્મ ચ સમ્પ્રેક્ષ્ય તતઃ સર્વં પ્રકલ્પયેત્ ।
ફલં કર્મ ચ નિર્હેતુ ન કશ્ચિત્સમ્પ્રવર્તતે ॥

યથા રાજા ચ કર્તા ચ સ્યાતાં કર્મણિ ભાગિનૌ ।
સંવેક્ષ્ય તુ તથા રાજ્ઞા પ્રણેયાઃ સતતં કરાઃ ॥

નોચ્છિદ્યાહાત્મનો મૂલં પરેષાં ચાપિ તૃષ્ણયા ।
ઈહાદ્વારાણિ સંરુધ્ય રાજા સંવૃતદર્શનઃ ॥

પ્રદ્વિષન્તિ પરિખ્યાતં રાજાનમતિખાદિનમ્ ।
પ્રદ્વિષ્ટસ્ય કુતઃ શ્રેયો સંવૃતો લભતે શ્રિયમ્ ॥

વત્સૌપમ્યેન દોગ્ધવ્યં રાષ્ટ્રમક્ષીણબુદ્ધિના ।
ભૃતો વત્સો જાતબલઃ ષીડાં સહતિ ભારત ॥

ન કર્મ કુરુતે વત્સો ભૃશં દુગ્ધો યુધિષ્ઠિર ।
રાષ્ટ્રમપ્યાતિદુગ્ધં હિ ન કર્મ કુરુતે મહત્ ॥

યો રાષ્ટ્રમનુગૃહ્ણાતિ પરિરક્ષન્સ્વયં નૃપઃ ।
સઞ્જાતમુપજીવન્સ લભતે સુમહત્ફલમ્ ॥

આપદર્થં ચ નિચયાત્રાજાનો હિ ચિચિન્વતે ।
રાષ્ટ્રં ચ કોશભૂતં સ્યાત્કોશો વેશ્મગતસ્તથા ॥

પૌરજાનપદાન્સર્વાન્સંશ્રિતોષાશ્રિતાંસ્તથા ।
યથાશક્ત્યનુકમ્પેત સર્વાન્સ્વલ્પધનાનપિ ॥

બાહ્યં જનં ભેદયિત્વા ભોક્તવ્યો મધ્યમઃ સુખમ્ ।
એવં નાસ્ય પ્રકુપ્યન્તિ જનાઃ સુખિતદુઃ ખિતાઃ ॥

પ્રામેવ તુ ધનાદાનમનુભાષ્ય તતઃ પુનઃ ।
સન્નિપત્ય સ્વવિષયે ભયં રાષ્ટ્રે પ્રદર્શયેત્ ॥

ઇયમાપત્સમુત્પન્ના પરચક્રભયં મહત્ ।
અપિ ચાન્તાય કલ્પન્તે વેણોરિવ ફલાગમાઃ ॥

અરયો મે સમુત્થાય બહુભિર્દસ્યુભિઃ સહ । ઇદમાત્મવધાયૈવ રાષ્ટ્રમિચ્છન્તિ બાધિતુમ્ ।

અસ્યામાપદિ ઘોરાયાં સમ્પ્રાપ્તે દારુણે ભયે ।
પરિત્રાણાય ભવતઃ પ્રાર્થયિષ્યે ધનાનિ વઃ ॥

પ્રતિદાસ્યે ચ ભવતાં સર્વં ચાહં ભયક્ષયે ।
નારયઃ પ્રતિદાસ્યન્તિ યદ્ધરેયુર્બલાદિતઃ ॥

કલત્રમાદિતઃ કૃત્વા સર્વં વો વિનશેદિતિ ।
શરીરપુત્રદારાર્થમર્થસઞ્ચય ઇષ્યતે ॥

નન્દામિ વઃ પ્રભાવેણ પુત્રાણામિવ ચોદયે ।
યખાશક્ત્યુપગૃહ્ણામિ રાષ્ટ્રસ્યાપીડયા ચ વઃ ॥

આપત્સ્વેવ નિવોઢવ્યં ભવદ્ભિઃ સન્ગતૈરિહ ।
ન વઃ પ્રિયતરં કાર્યં ધનં કસ્યાઞ્ચિદાપદિ ॥

ઇતિ વાચા મધુરયા શ્લક્ષ્ણયા સોપચારયા ।
સ્વરશ્મીનભ્યવસૃજેદ્યોગમાધાય કાલવિત્ ॥

પ્રચારં ભૃત્યભરણં વ્યયં સન્ગ્રામતો ભયમ્ ।
યોગક્ષેણં ચ સમ્પ્રેક્ષ્ય ગોમિનઃ કારયેત્કરમ્ ॥

ઉપેક્ષિતા હિ નશ્યેયુર્ગોમિનોઽરણ્યવાસિનઃ ।
તસ્માત્તેષુ વિશેષેણ મૃદુપૂર્વં સમાચરેત્ ॥

સાન્ત્વનં રક્ષણં દાનમવસ્થા ચાપ્યભીક્ષ્ણશઃ ।
ગોમિનાં પાર્થ કર્તવ્યઃ સંવિભાગઃ પ્રિયાણિ ચ ॥

અજસ્રમુપયોક્તવ્યં ફલં ગોમિષુ ભારત ।
પ્રભાવયન્તિ રાષ્ટ્રં ચ વ્યવહારં કૃષિં તથા ॥

તસ્માદ્ગોમિષુ યત્નેન પ્રીતિં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ ।
દયાવાનપ્રમત્તશ્ચ કરાન્સમ્પ્રણયન્મૃદૂન્ ॥

સર્વત્ર ક્ષેમચરણં સુલભં નામ ગોમિષુ ।
ન હ્યતઃ સદૃશં કિઞ્ચિદ્ધનમસ્તિ યુધિષ્ઠિર ॥