Mahabharata · Chapter 12.86

kathaṃvidhaṃ puraṃ rājā svayamāvastumarhati /
kṛtaṃ vā kārayitvā vā tanme brūhi pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

vastavyaṃ yatra kaunteya saputrajñātibandhunā /
nyāyyaṃ ca paripraṣṭuṃ vṛttiṃ guptiṃ ca bhārata //

tasmātte rtayiṣyāmi durgakarma viśeṣataḥ /
śrutvā tathā vidhātavyamanuṣṭheyaṃ ca yatnataḥ //

ṣaṅvidhaṃ durgamāsthāya purāṇyatha niveśayet /
sarvasampatpradhānaṃ ca bāhulyaṃ cāpi sambhavet //

dhanvadurgaṃ mahīdurgaṃ giridurgaṃ tathaiva ca /
manuṣyadurgaṃ mṛddurgaṃ vanadurgaṃ ca tāni ṣaṭ //

yatpuraṃ durgasampannaṃ dhānyāyudhasamanvitam /
dṛḍhaprākāraparikhaṃ hastyaśvarathasankulam //

vidvāṃsaḥ śilpino yatra nicayāśca susañcitāḥ /
dhārmikaśca jano yatra dākṣyamuttamamāsthitaḥ //

ūrjasvinaranāgāśvaṃ catvarāpaṇaśobhitam /
prasiddhavyavahāraṃ ca praśāntamakutobhayam //

suprabhaṃ sānunādaṃ ca supraśastaniveśanam /
śūrāḍhyaṃ prājñasampūrṇaṃ brahmaghoṣānunāditam //

samājotsavasampannaṃ sadāpūjitadaivatam /
vaśyāmātyabalo rājā tatpuraṃ svayamāviśet //

tatra kośaṃ balaṃ mitraṃ vyavahāraṃ ca vardhayet /
pure janapade caiva sarvadoṣānnivartayet //

bhāṇḍāgārāyudhāgāraṃ prayatnenābhivardhayet /
nicayānvardhayetsarvāṃstathā yantrakaṭankaṭān //

kāṣṭhalohatuṣāṅgāradāruśṛṅgāsthivaiṇavān /
majjāsnehavasākṣaudramauṣadhagrāmameva ca //

śaṇaṃ sarjarasaṃ dhānyamāyudhāni śarāṃstathā /
carma snāyuṃ tathā vetraṃ muñjavalvajadandhvanān //

āśayāścodapānāśca prabhūtasalilākarāḥ /
niroddhavyāḥ sadā rājñā kṣīriṇaśca mahīruhāḥ //

satkṛtāśca prayatnena ācāryartvikpurohitāḥ /
maheṣvāsāḥ sthapatayaḥ sāṃvatsaracikitsakāḥ //

prājñā medhāvino dāntā dakṣāḥ śūrā bahuśrutāḥ /
kulīnāḥ satvasampannā yuktāḥ sarveṣu karmasu //

pūjayeddhārmikānrājā nigṛhṇīyādadhārmekān /
niyuñjyācca prayatnena sarvavarṇānsvakarmasu //

bāhyamābhyantaraṃ caiva paurajānapadaṃ tathā /
cāraiḥ suviditaṃ kṛtvā tataḥ karma prayojayet //

carānmantraṃ ca kośaṃ ca daṇḍaṃ caiva viśeṣataḥ /
anutiṣṭhetsvayaṃ rājā sarvaṃ hyatra pratiṣṭhitam //

udāsīnārimitrāṇāṃ sarvameva cikīrṣitam /
pure janapade caiva jñātavyaṃ cāracakṣuṣā //

tatasteṣāṃ vidhātavyaṃ sarvamevāpramādataḥ /
bhaktānpūjayatā nityaṃ dviṣataśca nigṛhṇatā //

yaṣṭavyaṃ kratubhirnityaṃ dātavyaṃ cāpyapīḍayā /
prajānāṃ rakṣaṇaṃ kāryaṃ na kāryaṃ dharmabādhakam //

kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ vidhavānāṃ ca yoṣitām /
yogakṣemaṃ ca vṛttiṃ ca nityameva prakalpayet //

āśrameṣu yathākālaṃ cailabhājanabhojanam /
sadaivopaharedrājā satkṛyābhyarcya mānya ca //

ātmānaṃ sarvakāryāṇi tāpase rāṣṭrameva ca /
nivedayetprayatnena tiṣṭhetprahvaśca sarvadā //

te kasyāñcidavasthāyāṃ śaraṇaṃ śaraṇārthine / rājñe dadyuryathākāmaṃ tāpasāḥ śaṃsitavratāḥ //

sarvārthatyāginaṃ rājā kule jātaṃ bahuśrutam /
pūjayettādṛśaṃ dṛṣṭvā śayanāsanabhojanaiḥ //

tasminkurvīta viśvāsaṃ rājā kasyāñcidāpadi /
tāpaseṣu hi viśvāsamapi kurvanti dasyavaḥ //

tasminnidhīnādadhīta punaḥ pratyādadīta ca /
na cāpyabhīkṣṇaṃ seveta bhṛśaṃ vā pratipūjayet //

anyaḥ kāryaḥ svarāṣṭreṣu pararāṣṭreṣu cāparaḥ /
aṭavīṣu paraḥ kāryaḥ sāmantanagareṣvapi //

teṣu satkāramānābhyāṃ saṃvibhāgāṃśca kārayet /
pararāṣṭrāṭavīstheṣu yathā svaviṣaye tathā //

te kasyāñcidavasthāyāṃ śaraṇaṃ śaraṇārthine /
rājñe dadyurthathākāmaṃ tāpasāḥ saṃśitavratāḥ //

eṣa te lakṣaṇoddeśaḥ sankṣepeṇa prakīrtitaḥ /
yādṛśe nagare rājā svayamāvastumarhati //