Mahabharata · Chapter 12.83

sabhāsadaḥ sahāyāśca suhṛdaśca viśāmpate /
paricchadāstathā'mātyāḥ kīdṛśāḥ syuḥ pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

hrīniṣevāstathā dāntāḥ satyārjavasamanvitāḥ /
śaktāḥ kathayituṃ samyakte tava syuḥ sabhāsadaḥ //

amātyāścātiśūrāśca brahmaṇyāśca bahuśrutāḥ /
susantṛṣṭāśca kaunteya mahotsāhāśca karmasu //

etānsahāyām̐llipsethāḥ sarvāsvāpatsu bhārata //

kulīnaḥ pūjito nityaṃ na hi śaktiṃ nigūhati / prasannamaprasannaṃ vā pīḍitaṃ hatameva vā /
āvartayati bhūyiṣṭhaṃ tadeva hyanupālitam //

kulīnā deśajāḥ prājñā rūpavanto bahuśrutāḥ /
pragalbhāścānuraktāśca te tava syuḥ paricchadāḥ //

dauṣkuleyāśca lubdhāśca nṛśaṃsā nirapatrapāḥ /
te tvāṃ tāta niṣeveyuryāvadārdrakapāṇayaḥ //

kulīnāñśīlasampannāniṅgitajñānaniṣṭhurān / deśakālavidhānajñānbhartṛkāryahitaipiṇaḥ /
nityamartheṣu sarveṣu rājā kurvīta mantriṇaḥ //

arthamānārghasatkārairbhogairuccāvacaiḥ priyaiḥ /
yānarthabhājo manyethāstete syuḥ sukhabhāginaḥ //

abhinnavṛttā vidvāṃsaḥ sadvṝttāścaritavratāḥ /
natvāṃ nityārthino jahyurakṣudrāḥ satyavādinaḥ //

anāryā ye na jānanti samayaṃ mandacetasaḥ /
tebhyaḥ parijugupsethā ye cāpi samayacyutāḥ //

naikamicchedgaṇaṃ hitvā syāccedanyataragrahaḥ /
yastveko bahubhiḥ śreyānkāmaṃ tena gaṇaṃ tyajet //

śreyaso lakṣaṇaṃ caitadvikramo yasya dṛśyate /
kīrtipradhāno yaśca syātsamaye yaśca tiṣṭhati //

samarthānpūjayedyaśca nāspardhyaiḥ spardhate ca yaḥ /
na ca kāmādbhayātkrodhāllobhādvā dharmamutsṛjet //

amānī atyavākśakto jitātmā mānasaṃyutaḥ /
sa te mantrasahāyaḥ syātsarvāvasthāparīkṣitaḥ //

kulīnaḥ kulasampannastitikṣurdaśa ātmavān /
śūraḥ kṛtajñaḥ satyaśca śreyasaḥ pārtha lakṣaṇam //

tasyaivaṃ vartamānasya puruṣasya vijānataḥ /
amitrāḥ samprasīdanti tathā mitrībhavantyapi //

ata ūrdhvamamātyānāṃ parīkṣeta guṇāguṇam /
saṃyatātmā kṛtaprajño bhūtikāmaśca bhūmipaḥ //

sambandhipuruṣairāptairabhijātaiḥ svadeśajaiḥ /
ahāryairavyabhīcāraiḥ sarvaśaḥ suparīkṣitaiḥ //

yaunāḥ śrautāstathā maulāstathaivāpyanahankṛtāḥ /
kartavyā bhūtikāmena puruṣeṇa bubhūpatā //

eṣāṃ vainayikī buddhiḥ prakṛtiścaiva śobhanā /
tejo dhairyaṃ kṣamā śaucamanurāgaḥ sthitirdhṛtiḥ //

parīkṣya ca guṇānnityaṃ prauḍhabhāvāndhurandharān /
pañcopadhāvyatītāṃśca kuryādrājā'rthakāriṇaḥ //

paryāptavacanānvīrānpratipattiviśāradān /
kulīnānsatvasampannāniṅgitajñānaniṣṭhurān //

deśakālavidhānajñānbhartṛkāryahitaiṣiṇaḥ /
nityamartheṣu sarveṣu rājankurvīta mantriṇaḥ //

hīnatejobhisaṃsṛṣṭo naiva jātu vyavasyati /
avaśyaṃ janayatyeva sarvakarmasu saṃśayam //

evamalpaśruto mantrī kalyāṇābhijano'pyuta /
dharmārthakāmasaṃyukto nālaṃ mantraṃ parīkṣitum //

tathaivānabhijāto'pi kāmamastu bahuśrutaḥ /
anāyaka ivācakṣurmuhyatyūhyeṣu karmasu //

yo vā'pyasthirasankalpo buddhimānāgatāgamaḥ / 12-83-28bupāyajño'pi nālaṃ sa karma prāpayituṃ ciram //

kevalātpunarādānātkarmaṇo nopapadyate /
parāmarśo viśeṣaṇāmaśrutasyeha durmateḥ //

mantriṇyananurakte tu viśvāso nopapadyate /
tasmādananuraktāya naiva mantraṃ prakāśayet //

vyathayeddhi sa rājānaṃ mantribhiḥ sahito'nṛjuḥ /
mārutopahitacchidraiḥ praviśyāgniriva drumam //

sankruddhaścaikadā svāmī sthānāccaivāpakarṣati /
vācā kṣipati saṃrabdhaḥ punaḥ paścātprasīdati //

tānitānyanuraktena śakyāni hi titikṣitum /
mantriṇāṃ ca bhavetkrodho visphūrjitamivāśaneḥ //

yastu saṃharate tāni bhartuḥ priyacikīrṣayā /
samānasukhaduḥkhaṃ taṃ pṛcchedartheṣu mānavam //

anṛjustvanurakto'pi sampannaścetarairguṇaiḥ /
rājñaḥ prajñānayukto'pi na mantraṃ śrotumarhati //

yo'mitraiḥ saha sambaddho na parānbahumanyate /
asuhṛttādṛśo jñeyo na mantraṃ śrotumarhati //

avidvānaśuciḥ stabdhaḥ śatrusevī vikatthanaḥ /
asuhṛtkrodhano lubdho na mantraṃ śrotumarhati //

āgantuścānurakto'pi kāmamastu bahuśrutaḥ /
satkṛtaḥ saṃvibhakto vā na mantraṃ śrotumarhati //

vidharmato viprakṛtaḥ pitā yasyābhavatpurā /
satkṛtaḥ sthāpitaḥ so'pi na mantraṃ śrotumarhati //

yaḥ svalpenāpi kāryeṇa suhṛdākṣārito bhavet /
punaranyairguṇairyukto na mantraṃ śrotumarhati //

kṛtaprajñaśca medhāvī budho jānapadaḥ śuciḥ /
sarvakarmasu yaḥ śuddhaḥ sa mantraṃ śrotumarhati //

jñānavijñānasampannaḥ prakṛtijñaḥ parātmanoḥ /
suhṛdātmasamo rājñaḥ sa mantraṃ śrotumarhati //

satyavākśīlasampanno ganbhīraḥ satrapo mṛduḥ /
pitṛpaitāmaho yaḥ syātsa mantraṃ śrotumarhati //

santuṣṭaḥ sammataḥ sadbhiḥ śauṭīro dveṣyapāpakaḥ /
mantravitkālavicchūraḥ sa mantraṃ śrotumarhati //

sarvalokamimaṃ śaktaḥ sāntvena kurute vaśam /
tasmai mantraḥ prayoktavyo daṇḍamādhitsatā nṛpa //

paurajānapadā yasminviśvāsaṃ dharmato gatāḥ /
yoddhā nayavipaścicca sa mantraṃ śrotumarhati //

tasmātsarvairguṇairetairupapannāḥ supūjitāḥ /
mantriṇaḥ prakṛtijñāḥ syukhyavarā mahadīpsavaḥ //

svāsu prakṛtiṣu cchidraṃ lakṣayeranparasya ca /
mantriṇāṃ mantramūlaṃ hi rājño rāṣṭraṃ vivardhate //

nāsya cchidraṃ paraḥ paśyecchidreṣu paramanviyāt /
gūhetkūrma ivāṅagāni rakṣedvivaramātmanaḥ //

mantragrāhā hi rājasya mantriṇo ye manīṣiṇaḥ /
mantrasaṃhanano rājā mantrāṅgānītare jangaḥ //

rājyaṃ praṇidhimūlaṃ hi mantrasāraṃ pracakṣate /
svāminaṃ tvanuvarntate vṛttyarthamiha mantriṇaḥ //

saṃvinīyamadakrodhau mānamīrṣyāṃ ca nirvṛtāḥ /
nityaṃ pañcopadhātītairmantrayetsaha mantribhiḥ //

teṣāṃ trayāṇāṃ trividhaṃ vimarśaṃ vibudhya cittaṃ viniveśya tatra /
svaniścayaṃ taṃ paraniścayaṃ ca nidarśayeduttaramantrakāle //

dharmārthakāmajñamupetya pṛcche dyukto guruṃ brāhmaṇamuttarārtham /
niṣṭhā kṛtā tena yadā sahaḥ syā ttaṃ mantramārgaṃ praṇayedasaktaḥ //

evaṃ sadā mantrayitatryamāhu rye mantratattvārthaviniścayajñāḥ /
tasmāttamevaṃ praṇayetsadaiva mantraṃ prajāsangrahaṇe samartham //

na vāmanāḥ kubjakṛśā na khañjā nāndhā jaḍāḥ strī ca napuṃsakāśca /
na cātra tiryakca puro na paścā nnordhvaṃ na cādhaḥ praparetkathañcit //

āruhya vā veśma tathaiva śūnyaṃ sthalaṃ prakāśaṃ kuśakāśahīnam /
vāgaṅgadoṣānparihṛtya sarvā nsammantrayetkāryamahīnakālam //