Mahabharata · Chapter 12.82

eṣā prathamato vṛttirdvitīyāṃ śṛṇu bhārata /
yaḥ kaścidvedayedarthaṃ rājñā rakṣyaḥ sa mānavaḥ //

hriyamāṇamamātyena bhṛtyo vā yadi vā bhṛtaḥ /
yo rājakośaṃ naśyantamācakṣīta yudhiṣṭhira //

śrotavyamasya ca raho rakṣyaścāmātyato bhavet /
amātyā hyapahartāro bhūyiṣṭhaṃ ghnanti bhārata //

rājakośasya goptāraṃ rājakośavilopakāḥ /
sametya sarve bādhante sa vinaśyatyarakṣitaḥ //

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
muniḥ kālakavṛkṣīyaḥ kausalyaṃ yaduvāca ha //

kosalānāmādhipatyaṃ samprāptaṃ kṣemadarśinam /
muniḥ kālakavṛkṣīya ājagometi naḥ śrutam //

sa kākaṃ pañjare baddhvā viṣayaṃ kṣemadarśinaḥ /
sarvaṃ paryacaradyuktaḥ pravṛttyarthī punaḥ punaḥ //

adhīye vāyasīṃ vidyāṃ śaṃsanti mama vāyasāḥ /
anāgatamatītaṃ ca yacca samprati vartate //

iti rāṣṭre paripatanbahubhiḥ puruṣaiḥ saha /
sarveṣāṃ rājayuktānāṃ duṣkṛtaṃ paridṛṣṭavān //

sa buddhvā tasya rāṣṭrasya vyavasāyaṃ hi sarvaśaḥ /
rājayuktāpacārāṃśca sarvānbuddhvā tatastataḥ //

tataḥ sa kākamādāya rājānaṃ draṣṭumāgamat /
sarvajño'smīti vacanaṃ bruvāṇaḥ saṃśitavrataḥ //

sa sma kausalyamāgamya rājāmātyamalankṛtam /
prāha kākasya vacanādamutredaṃ tvayā kṛtam //

asau cāsau ca jānīte rājakeśastvayā hṛtaḥ /
evamākhyāti kāko'yaṃ tacchīghramanugamyatām //

tathā'nyānapi sa prāha rājakośaharāṃstadā /
na cāsya vacanaṃ kiñcidanṛtaṃ śrūyate kvacit //

tena viprakṛtāḥ sarve rājayuktāḥ kurūdvaha /
tamatikramya suptaṃ tu niśi kākamapothayan //

vāyasaṃ tu vinirbhinnaṃ dṛṣṭvā vāṇena pañjare /
pūrvāhṇe brāhmaṇo vākyaṃ kṣemadarśinamabravīt //

rājaṃstvāmabhayaṃ yāce prabhuṃ prāṇadhaneśvaram /
anujñātastvayā brūyāṃ vacanaṃ bhavato hitam //

mitrārthamabhisantapto bhaktyā sarvātmanā'gataḥ /
hriyante hi mahārthāśca puruṣe vikramatyapi //

sambubodhayiṣurmitraṃ sadaśvamiva sārathiḥ /
atimanyuprasakto hi prasahya hitakāraṇāt //

tathāvidhasya suhṛdā kṣantavyaṃ saṃvijānatā /
aiśvaryamicchatā nityaṃ puruṣeṇa bubhūṣatā //

taṃ rājā pratyuvācedaṃ yatkiñcinmāṃ bhavānvadet /
kasmādahaṃ na kṣameyamākāṅkṣannātmano hitam //

brāhmaṇa pratijāne te prabrūhi yadihecchasi /
kariṣyāmi hi te vākyaṃ yanmāṃ vipra pravakṣyasi //
muniruvāca /

vidvānnayānapāyāṃśca bhayākhyātṝnbhayāni ca /
bhaktyā vṛttiṃ samākhyātuṃ bhavato'ntikamāgataḥ //

prāgevoktaṃ tu doṣo'yamācāryairnṛpasevanam /
agateḥ kugatirhyeṣā yā rājñā sahajīvikā //

āśīviṣaiśca tasyāhuḥ sangamaṃ yasya rājabhiḥ /
bahumitrāṃśca rājāno bahvabhitrāstathaiva ca //

tebhyaḥ sarvebhya evāhurbhayaṃ rājopajīvinām /
tathā'sya rājato rājanmuhurtādāgataṃ bhayam //

naikāntenāpramādo hi śakyaḥ kartuṃ mahīpatau /
na tu pramādaḥ kartavyaḥ kathañcidbhūtimicchatā //

pramādātskhalate buddhiḥ skhalato nāsti jīvitam /
agniṃ dīptamivāsīdedrājānapnupaśikṣitaḥ //

āśīviṣamiva kruddhaṃ prabhuṃ prāṇadhaneśvaram /
yatnenopacarennityaṃ nāhamasmīti mānavaḥ //

durvyāhṛtācchaṅkamāno duḥsthitādduranuṣṭhitāt /
durāsadāddurvṛjinādiṅgitāddhyāyitādapi //

devateva hi sarvārthānkuryādrājā prasāditaḥ /
vaiśvānara iva kruddhaḥ samūlamapi nirdahet //

iti rājanyamaḥ prāha vartate ca tathaiva tat /
atha bhūyāṃsamevārthaṃ kariṣyāmi punaḥ punaḥ //

dadātyatmadvidho'mātyo buddhisāhāyyamāpadi /
vāyasastveṣa me rājannantakāyābhisaṃhitaḥ //

na ca me'tra bhavāngarhyo na ca yeṣāṃ bhavānpriyaḥ /
hitāhitāṃstu buddhyethā māparokṣamatirbhava //

ye tvādānaparā eva vasanti bhavato gṛhe /
abhūtikāmā bhūtānāṃ tādṛśairme'bhisaṃhitam //

yo vā bhavadvināśena rājyamicchatyanantaram /
āntarairābhesandhāya rājansiddhyati nānyathā //

teṣāmahaṃ bhayādrājangamiṣyāmyanyamāśramam /
tairhi me sandhito bāṇaḥ kāke nipatitaḥ prabho //

chajhanā mama kākaśca gamito yamasādanam /
dṛṣṭaṃ hyetanmayā rājaṃstapodīrghena cakṣuṣā //

bahunakrajhaṣagrāhāṃ timingilagaṇairyutām /
kākena vāliśenemāmatārṣamahamāpagām //

sthāṇvaśmakaṇṭakavartīṃ siṃha vyāghrasamākulām / durāsadāṃ duṣprasahāṃ guhāṃ haimavatīmiva /

agninā tāmasaṃ durgaṃ naubhirāpyaṃ ca gamyate /
rājadurgāvataraṇe nopāyaṃ paṇḍitā viduḥ //

gahanaṃ bhavato rājyamandhakāraṃ tamonvitam /
neha viśvasituṃ śakyaṃ bhavatā'pi kuto mayā //

ato nāyaṃ śubho vāsastulye sadasatī iha /
vadho hyevātra sukṛte duṣkṛte na ca saṃśayaḥ //

nyāyato duṣkṛte ghātaḥ sukṛte na kathanam /
neha yuktaṃ sthiraṃ sthātuṃ javenaivāvrajedvudhaḥ //

sītā nāma nadī rājanplavo yasyāṃ nimajjati /
tayopamāmimāṃ manye vāgurāṃ sarvadhātinīm //

madhuprapāto hi bhavānbhojanaṃ viṣasaṃyutam /
asatāmiva te bhāvo vartate na satāmiva //

āśīviṣaiḥ parivṛtaḥ kūpastvamasi pārthiva //

durgatīrthā bṛhatkūlā kāverī corasaṃyutā / nadī madhurapānīyā yathā rājaṃstathā bhavān /
śvagṛdhragomāyuyuto rājahaṃsasamo hyasi //

yathā'śritya mahāvṛkṣaṃ kakṣaḥ saṃvardhate mahān /
tatastaṃ saṃvṛṇotyeva tamatītya ca vardhate //

tenaivogrendhanenainaṃ dāvo dahati dāruṇaḥ /
tathopamā hyamātyāste rājaṃstānpariśodhaya //

tvayā caiva kṛtā rājanbhavatā paripālitāḥ /
bhavantaṃ paryavajñāya jighāṃsanti bhavatpriyam //

uṣitaṃ śaṅkamānena pramādaṃ parirakṣatā / antaḥ sarpa ivāgāre vīrapatnyā ivālaye /
śīlaṃ jijñāsamānena rājñaḥ sāhasajīvinaḥ //

kaccijjitendriyo rājā kaccidasyāntarā jitāḥ /
kaccideṣāṃ priyo rājā kaccidrājñaḥ priyāḥ prajāḥ //

vijijñāsuriha prāptastavāhaṃ rājasattama /
tasya me rocate rājankṣudhitasyeva bhojanam //

amātyā me na rocante vitṛṣṇasya yathodakam / bhavato'rthakṛdityevaṃ mayi te doṣamādadhan /
vidyate kāraṇaṃ nānyaditi me nātra saṃśayaḥ //

na hi teṣāmahaṃ drogdhā tatteṣāṃ drohavadgatam /
arerhi durhṛdādbheyaṃ bhagnapṛṣṭhādivoragāt //
rājovāca /

bhūyasā parihāreṇa satkāreṇa ca bhūyasā /
pūjito brāhmaṇaśreṣṭha bhūyo vasa gṛhe mama //

ye tvāṃ brāhmaṇa necchanti te na vatsyanti me gṛhe /
bhavataiva hi tajjñeyaṃ yattadeṣāmanantaram //

yathā syātsudhṛto daṇḍo yathā ca sukṛtaṃ kṛtam /
tathā samīkṣya bhagavañśreyase viniyuṅkṣva mām //
muniruvāca /

adarśayannimaṃ doṣamekaikaṃ durbalaṃ kuru / tataḥ kāraṇamājñāya puruṣampuruṣaṃ jahi /
ekadoṣā hi bahavo mṛdgīyurapi kaṇṭakān //

arthe sarvaṃ jagadvaddhamarthenaiva nibadhyate /
arthe darpo manuṣyāṇāṃ tasmādarthaṃ virocaya //

ekenaikasya doṣeṇa tadviruddhaṃ pracodaya /
sa tasya doṣānudbhāvya tasyārthaṃ grāhayiṣyati //

sāmapūrvaṃ ca keṣāñcidbhedena ca parasparam /
vairaṃ kāraya bhūpāla paścāddaṇḍaṃ pracodaya //

bilvena ca yathā bilvamākāraṃ chādya buddhimān / aśuddhaṃ sacivaṃ rājannaśuddhenaiva nāśaya //

mantrabhedabhayādrājaṃstasmādetadbravīmi te //

vayaṃ tu brāhmaṇā nāma mṛdudaṇḍāḥ kṛpālavaḥ /
svasti cecchāma bhavataḥ pareṣāṃ ca yathā'tmanaḥ //

rājannātmānamācakṣe sambandhī bhavato hyaham / muniḥ kālakavṛkṣīya ityevamabhisañjñitaḥ /
pituḥ sakhā ca bhavataḥ sammataḥ satyasangaraḥ //

vyāpanne bhavato rājye rājanpitari saṃsthite /
sarvakāmānparityajya tapastaptaṃ tadā mayā //

snehāttvāṃ tu bravīmyetanmā bhūyo vibhro diti //

ubhe dṛṣṭvā duḥkhasukhe rājyaṃ prāpya yadṛcchayā /
rājyenāmātyasaṃsthena kathaṃ rājanpramādyasi //
bhīṣma uvāca /

tato rājakule nāndī sañjajñe bhūyasā punaḥ /
purohitakule caiva samprāpte brāhmaṇarṣabhe //

ekacchatrāṃ mahīṃ kṛtvā kausalyāya yaśasvine /
muniḥ kālakavṛkṣīya īje kratubhiruttamaiḥ //

hitaṃ tadvacanaṃ śrutvā kausalyo'pyajayanmahīm /
tathā ca kṛtavānrājā yathoktaṃ tena bhārata //