મહાભારત · અધ્યાય 12.83

સભાસદઃ સહાયાશ્ચ સુહૃદશ્ચ વિશામ્પતે ।
પરિચ્છદાસ્તથાઽમાત્યાઃ કીદૃશાઃ સ્યુઃ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

હ્રીનિષેવાસ્તથા દાન્તાઃ સત્યાર્જવસમન્વિતાઃ ।
શક્તાઃ કથયિતું સમ્યક્તે તવ સ્યુઃ સભાસદઃ ॥

અમાત્યાશ્ચાતિશૂરાશ્ચ બ્રહ્મણ્યાશ્ચ બહુશ્રુતાઃ ।
સુસન્તૃષ્ટાશ્ચ કૌન્તેય મહોત્સાહાશ્ચ કર્મસુ ॥

એતાન્સહાયાઁલ્લિપ્સેથાઃ સર્વાસ્વાપત્સુ ભારત ॥

કુલીનઃ પૂજિતો નિત્યં ન હિ શક્તિં નિગૂહતિ । પ્રસન્નમપ્રસન્નં વા પીડિતં હતમેવ વા ।
આવર્તયતિ ભૂયિષ્ઠં તદેવ હ્યનુપાલિતમ્ ॥

કુલીના દેશજાઃ પ્રાજ્ઞા રૂપવન્તો બહુશ્રુતાઃ ।
પ્રગલ્ભાશ્ચાનુરક્તાશ્ચ તે તવ સ્યુઃ પરિચ્છદાઃ ॥

દૌષ્કુલેયાશ્ચ લુબ્ધાશ્ચ નૃશંસા નિરપત્રપાઃ ।
તે ત્વાં તાત નિષેવેયુર્યાવદાર્દ્રકપાણયઃ ॥

કુલીનાઞ્શીલસમ્પન્નાનિઙ્ગિતજ્ઞાનનિષ્ઠુરાન્ । દેશકાલવિધાનજ્ઞાન્ભર્તૃકાર્યહિતૈપિણઃ ।
નિત્યમર્થેષુ સર્વેષુ રાજા કુર્વીત મન્ત્રિણઃ ॥

અર્થમાનાર્ઘસત્કારૈર્ભોગૈરુચ્ચાવચૈઃ પ્રિયૈઃ ।
યાનર્થભાજો મન્યેથાસ્તેતે સ્યુઃ સુખભાગિનઃ ॥

અભિન્નવૃત્તા વિદ્વાંસઃ સદ્વૄત્તાશ્ચરિતવ્રતાઃ ।
નત્વાં નિત્યાર્થિનો જહ્યુરક્ષુદ્રાઃ સત્યવાદિનઃ ॥

અનાર્યા યે ન જાનન્તિ સમયં મન્દચેતસઃ ।
તેભ્યઃ પરિજુગુપ્સેથા યે ચાપિ સમયચ્યુતાઃ ॥

નૈકમિચ્છેદ્ગણં હિત્વા સ્યાચ્ચેદન્યતરગ્રહઃ ।
યસ્ત્વેકો બહુભિઃ શ્રેયાન્કામં તેન ગણં ત્યજેત્ ॥

શ્રેયસો લક્ષણં ચૈતદ્વિક્રમો યસ્ય દૃશ્યતે ।
કીર્તિપ્રધાનો યશ્ચ સ્યાત્સમયે યશ્ચ તિષ્ઠતિ ॥

સમર્થાન્પૂજયેદ્યશ્ચ નાસ્પર્ધ્યૈઃ સ્પર્ધતે ચ યઃ ।
ન ચ કામાદ્ભયાત્ક્રોધાલ્લોભાદ્વા ધર્મમુત્સૃજેત્ ॥

અમાની અત્યવાક્શક્તો જિતાત્મા માનસંયુતઃ ।
સ તે મન્ત્રસહાયઃ સ્યાત્સર્વાવસ્થાપરીક્ષિતઃ ॥

કુલીનઃ કુલસમ્પન્નસ્તિતિક્ષુર્દશ આત્મવાન્ ।
શૂરઃ કૃતજ્ઞઃ સત્યશ્ચ શ્રેયસઃ પાર્થ લક્ષણમ્ ॥

તસ્યૈવં વર્તમાનસ્ય પુરુષસ્ય વિજાનતઃ ।
અમિત્રાઃ સમ્પ્રસીદન્તિ તથા મિત્રીભવન્ત્યપિ ॥

અત ઊર્ધ્વમમાત્યાનાં પરીક્ષેત ગુણાગુણમ્ ।
સંયતાત્મા કૃતપ્રજ્ઞો ભૂતિકામશ્ચ ભૂમિપઃ ॥

સમ્બન્ધિપુરુષૈરાપ્તૈરભિજાતૈઃ સ્વદેશજૈઃ ।
અહાર્યૈરવ્યભીચારૈઃ સર્વશઃ સુપરીક્ષિતૈઃ ॥

યૌનાઃ શ્રૌતાસ્તથા મૌલાસ્તથૈવાપ્યનહન્કૃતાઃ ।
કર્તવ્યા ભૂતિકામેન પુરુષેણ બુભૂપતા ॥

એષાં વૈનયિકી બુદ્ધિઃ પ્રકૃતિશ્ચૈવ શોભના ।
તેજો ધૈર્યં ક્ષમા શૌચમનુરાગઃ સ્થિતિર્ધૃતિઃ ॥

પરીક્ષ્ય ચ ગુણાન્નિત્યં પ્રૌઢભાવાન્ધુરન્ધરાન્ ।
પઞ્ચોપધાવ્યતીતાંશ્ચ કુર્યાદ્રાજાઽર્થકારિણઃ ॥

પર્યાપ્તવચનાન્વીરાન્પ્રતિપત્તિવિશારદાન્ ।
કુલીનાન્સત્વસમ્પન્નાનિઙ્ગિતજ્ઞાનનિષ્ઠુરાન્ ॥

દેશકાલવિધાનજ્ઞાન્ભર્તૃકાર્યહિતૈષિણઃ ।
નિત્યમર્થેષુ સર્વેષુ રાજન્કુર્વીત મન્ત્રિણઃ ॥

હીનતેજોભિસંસૃષ્ટો નૈવ જાતુ વ્યવસ્યતિ ।
અવશ્યં જનયત્યેવ સર્વકર્મસુ સંશયમ્ ॥

એવમલ્પશ્રુતો મન્ત્રી કલ્યાણાભિજનોઽપ્યુત ।
ધર્માર્થકામસંયુક્તો નાલં મન્ત્રં પરીક્ષિતુમ્ ॥

તથૈવાનભિજાતોઽપિ કામમસ્તુ બહુશ્રુતઃ ।
અનાયક ઇવાચક્ષુર્મુહ્યત્યૂહ્યેષુ કર્મસુ ॥

યો વાઽપ્યસ્થિરસન્કલ્પો બુદ્ધિમાનાગતાગમઃ । 12-83-28બુપાયજ્ઞોઽપિ નાલં સ કર્મ પ્રાપયિતું ચિરમ્ ॥

કેવલાત્પુનરાદાનાત્કર્મણો નોપપદ્યતે ।
પરામર્શો વિશેષણામશ્રુતસ્યેહ દુર્મતેઃ ॥

મન્ત્રિણ્યનનુરક્તે તુ વિશ્વાસો નોપપદ્યતે ।
તસ્માદનનુરક્તાય નૈવ મન્ત્રં પ્રકાશયેત્ ॥

વ્યથયેદ્ધિ સ રાજાનં મન્ત્રિભિઃ સહિતોઽનૃજુઃ ।
મારુતોપહિતચ્છિદ્રૈઃ પ્રવિશ્યાગ્નિરિવ દ્રુમમ્ ॥

સન્ક્રુદ્ધશ્ચૈકદા સ્વામી સ્થાનાચ્ચૈવાપકર્ષતિ ।
વાચા ક્ષિપતિ સંરબ્ધઃ પુનઃ પશ્ચાત્પ્રસીદતિ ॥

તાનિતાન્યનુરક્તેન શક્યાનિ હિ તિતિક્ષિતુમ્ ।
મન્ત્રિણાં ચ ભવેત્ક્રોધો વિસ્ફૂર્જિતમિવાશનેઃ ॥

યસ્તુ સંહરતે તાનિ ભર્તુઃ પ્રિયચિકીર્ષયા ।
સમાનસુખદુઃખં તં પૃચ્છેદર્થેષુ માનવમ્ ॥

અનૃજુસ્ત્વનુરક્તોઽપિ સમ્પન્નશ્ચેતરૈર્ગુણૈઃ ।
રાજ્ઞઃ પ્રજ્ઞાનયુક્તોઽપિ ન મન્ત્રં શ્રોતુમર્હતિ ॥

યોઽમિત્રૈઃ સહ સમ્બદ્ધો ન પરાન્બહુમન્યતે ।
અસુહૃત્તાદૃશો જ્ઞેયો ન મન્ત્રં શ્રોતુમર્હતિ ॥

અવિદ્વાનશુચિઃ સ્તબ્ધઃ શત્રુસેવી વિકત્થનઃ ।
અસુહૃત્ક્રોધનો લુબ્ધો ન મન્ત્રં શ્રોતુમર્હતિ ॥

આગન્તુશ્ચાનુરક્તોઽપિ કામમસ્તુ બહુશ્રુતઃ ।
સત્કૃતઃ સંવિભક્તો વા ન મન્ત્રં શ્રોતુમર્હતિ ॥

વિધર્મતો વિપ્રકૃતઃ પિતા યસ્યાભવત્પુરા ।
સત્કૃતઃ સ્થાપિતઃ સોઽપિ ન મન્ત્રં શ્રોતુમર્હતિ ॥

યઃ સ્વલ્પેનાપિ કાર્યેણ સુહૃદાક્ષારિતો ભવેત્ ।
પુનરન્યૈર્ગુણૈર્યુક્તો ન મન્ત્રં શ્રોતુમર્હતિ ॥

કૃતપ્રજ્ઞશ્ચ મેધાવી બુધો જાનપદઃ શુચિઃ ।
સર્વકર્મસુ યઃ શુદ્ધઃ સ મન્ત્રં શ્રોતુમર્હતિ ॥

જ્ઞાનવિજ્ઞાનસમ્પન્નઃ પ્રકૃતિજ્ઞઃ પરાત્મનોઃ ।
સુહૃદાત્મસમો રાજ્ઞઃ સ મન્ત્રં શ્રોતુમર્હતિ ॥

સત્યવાક્શીલસમ્પન્નો ગન્ભીરઃ સત્રપો મૃદુઃ ।
પિતૃપૈતામહો યઃ સ્યાત્સ મન્ત્રં શ્રોતુમર્હતિ ॥

સન્તુષ્ટઃ સમ્મતઃ સદ્ભિઃ શૌટીરો દ્વેષ્યપાપકઃ ।
મન્ત્રવિત્કાલવિચ્છૂરઃ સ મન્ત્રં શ્રોતુમર્હતિ ॥

સર્વલોકમિમં શક્તઃ સાન્ત્વેન કુરુતે વશમ્ ।
તસ્મૈ મન્ત્રઃ પ્રયોક્તવ્યો દણ્ડમાધિત્સતા નૃપ ॥

પૌરજાનપદા યસ્મિન્વિશ્વાસં ધર્મતો ગતાઃ ।
યોદ્ધા નયવિપશ્ચિચ્ચ સ મન્ત્રં શ્રોતુમર્હતિ ॥

તસ્માત્સર્વૈર્ગુણૈરેતૈરુપપન્નાઃ સુપૂજિતાઃ ।
મન્ત્રિણઃ પ્રકૃતિજ્ઞાઃ સ્યુખ્યવરા મહદીપ્સવઃ ॥

સ્વાસુ પ્રકૃતિષુ ચ્છિદ્રં લક્ષયેરન્પરસ્ય ચ ।
મન્ત્રિણાં મન્ત્રમૂલં હિ રાજ્ઞો રાષ્ટ્રં વિવર્ધતે ॥

નાસ્ય ચ્છિદ્રં પરઃ પશ્યેચ્છિદ્રેષુ પરમન્વિયાત્ ।
ગૂહેત્કૂર્મ ઇવાઙગાનિ રક્ષેદ્વિવરમાત્મનઃ ॥

મન્ત્રગ્રાહા હિ રાજસ્ય મન્ત્રિણો યે મનીષિણઃ ।
મન્ત્રસંહનનો રાજા મન્ત્રાઙ્ગાનીતરે જન્ગઃ ॥

રાજ્યં પ્રણિધિમૂલં હિ મન્ત્રસારં પ્રચક્ષતે ।
સ્વામિનં ત્વનુવર્ન્તતે વૃત્ત્યર્થમિહ મન્ત્રિણઃ ॥

સંવિનીયમદક્રોધૌ માનમીર્ષ્યાં ચ નિર્વૃતાઃ ।
નિત્યં પઞ્ચોપધાતીતૈર્મન્ત્રયેત્સહ મન્ત્રિભિઃ ॥

તેષાં ત્રયાણાં ત્રિવિધં વિમર્શં વિબુધ્ય ચિત્તં વિનિવેશ્ય તત્ર ।
સ્વનિશ્ચયં તં પરનિશ્ચયં ચ નિદર્શયેદુત્તરમન્ત્રકાલે ॥

ધર્માર્થકામજ્ઞમુપેત્ય પૃચ્છે દ્યુક્તો ગુરું બ્રાહ્મણમુત્તરાર્થમ્ ।
નિષ્ઠા કૃતા તેન યદા સહઃ સ્યા ત્તં મન્ત્રમાર્ગં પ્રણયેદસક્તઃ ॥

એવં સદા મન્ત્રયિતત્ર્યમાહુ ર્યે મન્ત્રતત્ત્વાર્થવિનિશ્ચયજ્ઞાઃ ।
તસ્માત્તમેવં પ્રણયેત્સદૈવ મન્ત્રં પ્રજાસન્ગ્રહણે સમર્થમ્ ॥

ન વામનાઃ કુબ્જકૃશા ન ખઞ્જા નાન્ધા જડાઃ સ્ત્રી ચ નપુંસકાશ્ચ ।
ન ચાત્ર તિર્યક્ચ પુરો ન પશ્ચા ન્નોર્ધ્વં ન ચાધઃ પ્રપરેત્કથઞ્ચિત્ ॥

આરુહ્ય વા વેશ્મ તથૈવ શૂન્યં સ્થલં પ્રકાશં કુશકાશહીનમ્ ।
વાગઙ્ગદોષાન્પરિહૃત્ય સર્વા ન્સમ્મન્ત્રયેત્કાર્યમહીનકાલમ્ ॥