મહાભારત · અધ્યાય 12.82

એષા પ્રથમતો વૃત્તિર્દ્વિતીયાં શૃણુ ભારત ।
યઃ કશ્ચિદ્વેદયેદર્થં રાજ્ઞા રક્ષ્યઃ સ માનવઃ ॥

હ્રિયમાણમમાત્યેન ભૃત્યો વા યદિ વા ભૃતઃ ।
યો રાજકોશં નશ્યન્તમાચક્ષીત યુધિષ્ઠિર ॥

શ્રોતવ્યમસ્ય ચ રહો રક્ષ્યશ્ચામાત્યતો ભવેત્ ।
અમાત્યા હ્યપહર્તારો ભૂયિષ્ઠં ઘ્નન્તિ ભારત ॥

રાજકોશસ્ય ગોપ્તારં રાજકોશવિલોપકાઃ ।
સમેત્ય સર્વે બાધન્તે સ વિનશ્યત્યરક્ષિતઃ ॥

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
મુનિઃ કાલકવૃક્ષીયઃ કૌસલ્યં યદુવાચ હ ॥

કોસલાનામાધિપત્યં સમ્પ્રાપ્તં ક્ષેમદર્શિનમ્ ।
મુનિઃ કાલકવૃક્ષીય આજગોમેતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

સ કાકં પઞ્જરે બદ્ધ્વા વિષયં ક્ષેમદર્શિનઃ ।
સર્વં પર્યચરદ્યુક્તઃ પ્રવૃત્ત્યર્થી પુનઃ પુનઃ ॥

અધીયે વાયસીં વિદ્યાં શંસન્તિ મમ વાયસાઃ ।
અનાગતમતીતં ચ યચ્ચ સમ્પ્રતિ વર્તતે ॥

ઇતિ રાષ્ટ્રે પરિપતન્બહુભિઃ પુરુષૈઃ સહ ।
સર્વેષાં રાજયુક્તાનાં દુષ્કૃતં પરિદૃષ્ટવાન્ ॥

સ બુદ્ધ્વા તસ્ય રાષ્ટ્રસ્ય વ્યવસાયં હિ સર્વશઃ ।
રાજયુક્તાપચારાંશ્ચ સર્વાન્બુદ્ધ્વા તતસ્તતઃ ॥

તતઃ સ કાકમાદાય રાજાનં દ્રષ્ટુમાગમત્ ।
સર્વજ્ઞોઽસ્મીતિ વચનં બ્રુવાણઃ સંશિતવ્રતઃ ॥

સ સ્મ કૌસલ્યમાગમ્ય રાજામાત્યમલન્કૃતમ્ ।
પ્રાહ કાકસ્ય વચનાદમુત્રેદં ત્વયા કૃતમ્ ॥

અસૌ ચાસૌ ચ જાનીતે રાજકેશસ્ત્વયા હૃતઃ ।
એવમાખ્યાતિ કાકોઽયં તચ્છીઘ્રમનુગમ્યતામ્ ॥

તથાઽન્યાનપિ સ પ્રાહ રાજકોશહરાંસ્તદા ।
ન ચાસ્ય વચનં કિઞ્ચિદનૃતં શ્રૂયતે ક્વચિત્ ॥

તેન વિપ્રકૃતાઃ સર્વે રાજયુક્તાઃ કુરૂદ્વહ ।
તમતિક્રમ્ય સુપ્તં તુ નિશિ કાકમપોથયન્ ॥

વાયસં તુ વિનિર્ભિન્નં દૃષ્ટ્વા વાણેન પઞ્જરે ।
પૂર્વાહ્ણે બ્રાહ્મણો વાક્યં ક્ષેમદર્શિનમબ્રવીત્ ॥

રાજંસ્ત્વામભયં યાચે પ્રભું પ્રાણધનેશ્વરમ્ ।
અનુજ્ઞાતસ્ત્વયા બ્રૂયાં વચનં ભવતો હિતમ્ ॥

મિત્રાર્થમભિસન્તપ્તો ભક્ત્યા સર્વાત્મનાઽગતઃ ।
હ્રિયન્તે હિ મહાર્થાશ્ચ પુરુષે વિક્રમત્યપિ ॥

સમ્બુબોધયિષુર્મિત્રં સદશ્વમિવ સારથિઃ ।
અતિમન્યુપ્રસક્તો હિ પ્રસહ્ય હિતકારણાત્ ॥

તથાવિધસ્ય સુહૃદા ક્ષન્તવ્યં સંવિજાનતા ।
ઐશ્વર્યમિચ્છતા નિત્યં પુરુષેણ બુભૂષતા ॥

તં રાજા પ્રત્યુવાચેદં યત્કિઞ્ચિન્માં ભવાન્વદેત્ ।
કસ્માદહં ન ક્ષમેયમાકાઙ્ક્ષન્નાત્મનો હિતમ્ ॥

બ્રાહ્મણ પ્રતિજાને તે પ્રબ્રૂહિ યદિહેચ્છસિ ।
કરિષ્યામિ હિ તે વાક્યં યન્માં વિપ્ર પ્રવક્ષ્યસિ ॥
મુનિરુવાચ ।

વિદ્વાન્નયાનપાયાંશ્ચ ભયાખ્યાતૄન્ભયાનિ ચ ।
ભક્ત્યા વૃત્તિં સમાખ્યાતું ભવતોઽન્તિકમાગતઃ ॥

પ્રાગેવોક્તં તુ દોષોઽયમાચાર્યૈર્નૃપસેવનમ્ ।
અગતેઃ કુગતિર્હ્યેષા યા રાજ્ઞા સહજીવિકા ॥

આશીવિષૈશ્ચ તસ્યાહુઃ સન્ગમં યસ્ય રાજભિઃ ।
બહુમિત્રાંશ્ચ રાજાનો બહ્વભિત્રાસ્તથૈવ ચ ॥

તેભ્યઃ સર્વેભ્ય એવાહુર્ભયં રાજોપજીવિનામ્ ।
તથાઽસ્ય રાજતો રાજન્મુહુર્તાદાગતં ભયમ્ ॥

નૈકાન્તેનાપ્રમાદો હિ શક્યઃ કર્તું મહીપતૌ ।
ન તુ પ્રમાદઃ કર્તવ્યઃ કથઞ્ચિદ્ભૂતિમિચ્છતા ॥

પ્રમાદાત્સ્ખલતે બુદ્ધિઃ સ્ખલતો નાસ્તિ જીવિતમ્ ।
અગ્નિં દીપ્તમિવાસીદેદ્રાજાનપ્નુપશિક્ષિતઃ ॥

આશીવિષમિવ ક્રુદ્ધં પ્રભું પ્રાણધનેશ્વરમ્ ।
યત્નેનોપચરેન્નિત્યં નાહમસ્મીતિ માનવઃ ॥

દુર્વ્યાહૃતાચ્છઙ્કમાનો દુઃસ્થિતાદ્દુરનુષ્ઠિતાત્ ।
દુરાસદાદ્દુર્વૃજિનાદિઙ્ગિતાદ્ધ્યાયિતાદપિ ॥

દેવતેવ હિ સર્વાર્થાન્કુર્યાદ્રાજા પ્રસાદિતઃ ।
વૈશ્વાનર ઇવ ક્રુદ્ધઃ સમૂલમપિ નિર્દહેત્ ॥

ઇતિ રાજન્યમઃ પ્રાહ વર્તતે ચ તથૈવ તત્ ।
અથ ભૂયાંસમેવાર્થં કરિષ્યામિ પુનઃ પુનઃ ॥

દદાત્યત્મદ્વિધોઽમાત્યો બુદ્ધિસાહાય્યમાપદિ ।
વાયસસ્ત્વેષ મે રાજન્નન્તકાયાભિસંહિતઃ ॥

ન ચ મેઽત્ર ભવાન્ગર્હ્યો ન ચ યેષાં ભવાન્પ્રિયઃ ।
હિતાહિતાંસ્તુ બુદ્ધ્યેથા માપરોક્ષમતિર્ભવ ॥

યે ત્વાદાનપરા એવ વસન્તિ ભવતો ગૃહે ।
અભૂતિકામા ભૂતાનાં તાદૃશૈર્મેઽભિસંહિતમ્ ॥

યો વા ભવદ્વિનાશેન રાજ્યમિચ્છત્યનન્તરમ્ ।
આન્તરૈરાભેસન્ધાય રાજન્સિદ્ધ્યતિ નાન્યથા ॥

તેષામહં ભયાદ્રાજન્ગમિષ્યામ્યન્યમાશ્રમમ્ ।
તૈર્હિ મે સન્ધિતો બાણઃ કાકે નિપતિતઃ પ્રભો ॥

છઝના મમ કાકશ્ચ ગમિતો યમસાદનમ્ ।
દૃષ્ટં હ્યેતન્મયા રાજંસ્તપોદીર્ઘેન ચક્ષુષા ॥

બહુનક્રઝષગ્રાહાં તિમિન્ગિલગણૈર્યુતામ્ ।
કાકેન વાલિશેનેમામતાર્ષમહમાપગામ્ ॥

સ્થાણ્વશ્મકણ્ટકવર્તીં સિંહ વ્યાઘ્રસમાકુલામ્ । દુરાસદાં દુષ્પ્રસહાં ગુહાં હૈમવતીમિવ ।

અગ્નિના તામસં દુર્ગં નૌભિરાપ્યં ચ ગમ્યતે ।
રાજદુર્ગાવતરણે નોપાયં પણ્ડિતા વિદુઃ ॥

ગહનં ભવતો રાજ્યમન્ધકારં તમોન્વિતમ્ ।
નેહ વિશ્વસિતું શક્યં ભવતાઽપિ કુતો મયા ॥

અતો નાયં શુભો વાસસ્તુલ્યે સદસતી ઇહ ।
વધો હ્યેવાત્ર સુકૃતે દુષ્કૃતે ન ચ સંશયઃ ॥

ન્યાયતો દુષ્કૃતે ઘાતઃ સુકૃતે ન કથનમ્ ।
નેહ યુક્તં સ્થિરં સ્થાતું જવેનૈવાવ્રજેદ્વુધઃ ॥

સીતા નામ નદી રાજન્પ્લવો યસ્યાં નિમજ્જતિ ।
તયોપમામિમાં મન્યે વાગુરાં સર્વધાતિનીમ્ ॥

મધુપ્રપાતો હિ ભવાન્ભોજનં વિષસંયુતમ્ ।
અસતામિવ તે ભાવો વર્તતે ન સતામિવ ॥

આશીવિષૈઃ પરિવૃતઃ કૂપસ્ત્વમસિ પાર્થિવ ॥

દુર્ગતીર્થા બૃહત્કૂલા કાવેરી ચોરસંયુતા । નદી મધુરપાનીયા યથા રાજંસ્તથા ભવાન્ ।
શ્વગૃધ્રગોમાયુયુતો રાજહંસસમો હ્યસિ ॥

યથાઽશ્રિત્ય મહાવૃક્ષં કક્ષઃ સંવર્ધતે મહાન્ ।
તતસ્તં સંવૃણોત્યેવ તમતીત્ય ચ વર્ધતે ॥

તેનૈવોગ્રેન્ધનેનૈનં દાવો દહતિ દારુણઃ ।
તથોપમા હ્યમાત્યાસ્તે રાજંસ્તાન્પરિશોધય ॥

ત્વયા ચૈવ કૃતા રાજન્ભવતા પરિપાલિતાઃ ।
ભવન્તં પર્યવજ્ઞાય જિઘાંસન્તિ ભવત્પ્રિયમ્ ॥

ઉષિતં શઙ્કમાનેન પ્રમાદં પરિરક્ષતા । અન્તઃ સર્પ ઇવાગારે વીરપત્ન્યા ઇવાલયે ।
શીલં જિજ્ઞાસમાનેન રાજ્ઞઃ સાહસજીવિનઃ ॥

કચ્ચિજ્જિતેન્દ્રિયો રાજા કચ્ચિદસ્યાન્તરા જિતાઃ ।
કચ્ચિદેષાં પ્રિયો રાજા કચ્ચિદ્રાજ્ઞઃ પ્રિયાઃ પ્રજાઃ ॥

વિજિજ્ઞાસુરિહ પ્રાપ્તસ્તવાહં રાજસત્તમ ।
તસ્ય મે રોચતે રાજન્ક્ષુધિતસ્યેવ ભોજનમ્ ॥

અમાત્યા મે ન રોચન્તે વિતૃષ્ણસ્ય યથોદકમ્ । ભવતોઽર્થકૃદિત્યેવં મયિ તે દોષમાદધન્ ।
વિદ્યતે કારણં નાન્યદિતિ મે નાત્ર સંશયઃ ॥

ન હિ તેષામહં દ્રોગ્ધા તત્તેષાં દ્રોહવદ્ગતમ્ ।
અરેર્હિ દુર્હૃદાદ્ભેયં ભગ્નપૃષ્ઠાદિવોરગાત્ ॥
રાજોવાચ ।

ભૂયસા પરિહારેણ સત્કારેણ ચ ભૂયસા ।
પૂજિતો બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ ભૂયો વસ ગૃહે મમ ॥

યે ત્વાં બ્રાહ્મણ નેચ્છન્તિ તે ન વત્સ્યન્તિ મે ગૃહે ।
ભવતૈવ હિ તજ્જ્ઞેયં યત્તદેષામનન્તરમ્ ॥

યથા સ્યાત્સુધૃતો દણ્ડો યથા ચ સુકૃતં કૃતમ્ ।
તથા સમીક્ષ્ય ભગવઞ્શ્રેયસે વિનિયુઙ્ક્ષ્વ મામ્ ॥
મુનિરુવાચ ।

અદર્શયન્નિમં દોષમેકૈકં દુર્બલં કુરુ । તતઃ કારણમાજ્ઞાય પુરુષમ્પુરુષં જહિ ।
એકદોષા હિ બહવો મૃદ્ગીયુરપિ કણ્ટકાન્ ॥

અર્થે સર્વં જગદ્વદ્ધમર્થેનૈવ નિબધ્યતે ।
અર્થે દર્પો મનુષ્યાણાં તસ્માદર્થં વિરોચય ॥

એકેનૈકસ્ય દોષેણ તદ્વિરુદ્ધં પ્રચોદય ।
સ તસ્ય દોષાનુદ્ભાવ્ય તસ્યાર્થં ગ્રાહયિષ્યતિ ॥

સામપૂર્વં ચ કેષાઞ્ચિદ્ભેદેન ચ પરસ્પરમ્ ।
વૈરં કારય ભૂપાલ પશ્ચાદ્દણ્ડં પ્રચોદય ॥

બિલ્વેન ચ યથા બિલ્વમાકારં છાદ્ય બુદ્ધિમાન્ । અશુદ્ધં સચિવં રાજન્નશુદ્ધેનૈવ નાશય ॥

મન્ત્રભેદભયાદ્રાજંસ્તસ્માદેતદ્બ્રવીમિ તે ॥

વયં તુ બ્રાહ્મણા નામ મૃદુદણ્ડાઃ કૃપાલવઃ ।
સ્વસ્તિ ચેચ્છામ ભવતઃ પરેષાં ચ યથાઽત્મનઃ ॥

રાજન્નાત્માનમાચક્ષે સમ્બન્ધી ભવતો હ્યહમ્ । મુનિઃ કાલકવૃક્ષીય ઇત્યેવમભિસઞ્જ્ઞિતઃ ।
પિતુઃ સખા ચ ભવતઃ સમ્મતઃ સત્યસન્ગરઃ ॥

વ્યાપન્ને ભવતો રાજ્યે રાજન્પિતરિ સંસ્થિતે ।
સર્વકામાન્પરિત્યજ્ય તપસ્તપ્તં તદા મયા ॥

સ્નેહાત્ત્વાં તુ બ્રવીમ્યેતન્મા ભૂયો વિભ્રો દિતિ ॥

ઉભે દૃષ્ટ્વા દુઃખસુખે રાજ્યં પ્રાપ્ય યદૃચ્છયા ।
રાજ્યેનામાત્યસંસ્થેન કથં રાજન્પ્રમાદ્યસિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તતો રાજકુલે નાન્દી સઞ્જજ્ઞે ભૂયસા પુનઃ ।
પુરોહિતકુલે ચૈવ સમ્પ્રાપ્તે બ્રાહ્મણર્ષભે ॥

એકચ્છત્રાં મહીં કૃત્વા કૌસલ્યાય યશસ્વિને ।
મુનિઃ કાલકવૃક્ષીય ઈજે ક્રતુભિરુત્તમૈઃ ॥

હિતં તદ્વચનં શ્રુત્વા કૌસલ્યોઽપ્યજયન્મહીમ્ ।
તથા ચ કૃતવાન્રાજા યથોક્તં તેન ભારત ॥