Mahabharata · Chapter 12.68

pārthivena viśeṣeṇa kiṃ kāryamavaśiṣyate /
kathaṃ rakṣyo janapadaḥ kathaṃ vadhyāśca śatravaḥ //

kathaṃ cārānprayuñjīta varṇānviśvāsayetkatham /
kathaṃ bhṛtyānkathaṃ dārānkathaṃ putrāṃśca bhārata //
bhīṣma uvāca /

rājavṛttaṃ mahārāja śṛṇuṣvāvahito'khilam /
yatkāryaṃ pārthivenādau pārthivaprakṛtena vā //

ātmā jeyaḥ sadā rājñā tato jeyāśca śatravaḥ /
ajitātmā narapatirvijayeta kathaṃ ripūn //

etāvānātmavijayaḥ pañcavargavinigrahaḥ /
jitendriyo narapatirbādhituṃ śaknuyādripun //

nyaseta gulmāndurgeṣu sandhau ca kurunandana /
nagaropavane caiva purodyāne tathaiva ca //

saṃsthāneṣu ca sarveṣu puṭeṣu nagarasya ca /
madhye ca naraśārdūla tathā rājaniveśane //

praṇirdhīśca tataḥ kuryājjaḍāndhabadhirākṛtīn /
puṃsaḥ parīkṣitānprājñānkṣutpipāsāśramakṣamān //

amātyeṣu ca sarveṣu mitreṣu trividheṣu ca /
putreṣu ca mahārāja praṇidadhyātsamāhitaḥ //

pure janapade caiva tathā sāmantarājasu /
yathā na vidyuranyonyaṃ praṇidheyāstathā hi te //

cārāṃśca vidyātprahitānpareṇa bharatarṣabha /
āpaṇeṣu vihāreṣu samavāyeṣu vīthiṣu //

ārāmeṣu tathodyāne paṇḍitānāṃ samāgame /
veśeṣu catvare caiva sabhāsvāvasatheṣu ca //

evaṃ vihanyāccāreṇa paracāraṃ vicakṣaṇaḥ /
cāre ca vihate sarvaṃ hataṃ bhavati bhārata //

yadā tu hīnaṃ nṛpatirvidyādātmānamātmanā /
amātyaiḥ saha sammantrya kuryātsandhiṃ balīyasā //

vidvāṃsaḥ kṣatriyā vaiśyā brāhmaṇāśca bahuśrutāḥ /
daṇḍanītau tu niṣpannā mantriṇaḥ pṛthivīpate //

praṣṭavyo brāhmaṇaḥ pūrvaṃ nītiśāstrasya tatvavit / paścātpṛccheta bhūpālaḥ kṣatriyaṃ nītikovidam /
vaiśyaśūdrau tathā bhūyaḥ śāstrajñau hitakāriṇau //

ajñāyamāne hīnatve sandhiṃ kuryātpareṇa vai /
lipsurvā kañcidevārthaṃ tvaramāṇo vicakṣaṇaḥ //

guṇavanto mahotsāhā dharmajñāḥ sādhavaśca ye /
sandadhīta nṛpastaiśca rāṣṭraṃ dharmeṇa pālayan //

ucchidyamānamātmānaṃ jñātvā rājā mahāmatiḥ /
pūrvāpakāriṇo hanyāllokadviṣṭāṃśca sarvaśaḥ //

yo nopakartuṃ śaknoti nāpakartuṃ mahīpatiḥ /
na śakyarūpaścoddhartumupekṣyastādṛśo bhavet //

yātrāṃ yāyādavijñātamanākrandamanantaram /
vyāsaktaṃ ca pramattaṃ ca durbalaṃ ca vicakṣaṇaḥ //

yātrāmājñāpayedvīraḥ kalyaḥ puṣṭabalaḥ sukhī /
pūrvaṃ kṛtvā vidhānaṃ ca yātrāyāṃ nagare tathā //

na ca paśyo bhavedasya nṛpo yaścātivīryavān /
hīnaśca balavīryābhyāṃ karṣayaṃstatparo vaset //

rāṣṭraṃ ca pīḍayettasya śastrāgniviṣamūrcchanaiḥ /
amātyavallabhānāṃ ca vivādāṃstasya kārayet //

varjanīyaṃ sadā yuddhaṃ rājyakāmena dhīmatā /
upāyaistribhirādānamarthasyāha bṛhaspatiḥ //

sāntvena tu pradānena bhedena ca narādhipa /
yamarthaṃ śaknuyātprāptuṃ tena tuṣyeta paṇḍitaḥ //

ādadīta baliṃ cāpi prajābhyaḥ kurunandana /
ṣaṅbhāgamamitaprajñastāsāmevābhiguptaye //

daśādharmagatebhyo yadvasu bahvalpameva vā /
tannādadīta sahasā paurāṇāṃ rakṣaṇāya vai //

yathā putrāstathā paurā draṣṭavyāste na saṃśayaḥ /
bhaktiścaiṣu na kartavyā vyavahārapradarśane //

śrotuṃ caiva nyasedrājā prājñānsarvārthadarśinaḥ /
vyavahāreṣu satataṃ tatra rājyaṃ pratiṣṭhitam //

ākare lavaṇe śulke tare nāgabale tathā /
nyasedamātyānnṛpatiḥ svāptānvā puruṣānhitān //

samyagdaṇḍadharo nityaṃ rājā dharmamavāpnuyāt /
nṛpasya satataṃ daṇḍaḥ samyagdharmaḥ praśasyate //

vedavedāṅgavitprājñaḥ sutapasvī nṛpo bhavet /
dānaśīlaśca satataṃ yajñaśīlaśca bhārata //

ete guṇāḥ samastāḥ syurnṛpasya satataṃ sthirāḥ /
vyavahārasya lopena kutaḥ svargaḥ kuto yaśaḥ //

yadā tu pīḍito rājā bhavedrājñā balīyasā /
[tadābhisaṃśrayeddurgaṃ buddhimānpṛthivīpatiḥ //

vidhāvākramya mitrāṇi vidhānamupakalpayet / sāmabhedānvirodhārthaṃ vidhānamupakalpayet // ]

tridhā tu kṛtvā mitrāṇi vidhānamupakalpayet / ghoṣānnyaseta mārgeṣu grāmānutthāpayedapi /
praveśayecca tānsarvāñśākhānagarakeṣvapi //

ye guptāścaiva durgāśca deśāsteṣu praveśayet /
dhanino balamukhyāṃśca sāntvayitvā punaḥ punaḥ //

sasyābhihāraṃ kurvīta svayameva narādhipaḥ /
asambhave praveśasya dāhayedagninā bhṛśam //

kṣetrastheṣu ca sasyeṣu śatrorupajapennarān /
vināśayedvā tatsarvaṃ balenātha svakena vai //

nadīmārgeṣu ca tathā sankramānavasādayet /
jalaṃ visrāvayetsarvamavisrāvyaṃ ca dūṣayet //

tadātvenāyatībhiśca nivasedbhūmyanantaram /
pratighātaṃ parasyājau yuddhakāle'pyupasthite //

durgāṇāṃ cābhito rājā mūlacchedaṃ prakārayet /
sarveṣāṃ kṣudravṛkṣāṇāṃ caityavṛkṣānvivarjayet //

pravṛddhānāṃ ca vṛkṣāṇāṃ śākhāṃ pracchedayettathā /
caityānāṃ sarvathā tyājyamapi patrasya pātanam //

devānāmāśrayāścaityā yakṣarākṣasabhoginām / piśācapannagānāṃ ca gandharvāpsarasāmapi /
raudrāṇāṃ caiva bhūtānāṃ tasmāttānparivarjayet //

śrūyate hi nikumbhena saudāsasya balaṃ hatam / maheśvaragaṇeśena vārāṇasyāṃ narādhipa //

pragaṇḍīḥ kārayetsamyagākāśajananīstadā /
āpūrayecca parikhāṃ sthāṇunakrajhaṣākulām //

saṅkaṭadvārakāṇi syurucchvāsārthaṃ purasya ca /
teṣāṃ ca dvāravadguptiḥ kāryā sarvātmanā bhavet //

dvāreṣu ca gurūṇyeva yantrāṇi sthāpayetsadā /
ārāpayecchataghnīśca svādhīnāni ca kārayet //

kāṣṭhāni cābhihāryāṇi tathā kūpāṃśca khānayet /
saṃśodhayettathā kūpānkṛtānpūrvapayorthibhiḥ //

tṛṇacchannāni veśmāni paṅkenātha pralepayet /
nirharecca tṛṇaṃ māsi caitre vahnibhayātpurā //

naktameva ca bhaktāni pācayeta narādhipaḥ /
na divā jvālayedagniṃ varjayitvā'gnihotrikam //

yathāsambhavaśailāni caiṣṭakāni ca kārayet / mṛṇmayāni ca kurvīta jñātvā deśaṃ balābalam //

karmārāriṣṭaśālāsu jvaledagniḥ surakṣitaḥ /
gṛhāṇi ca praveśyāntarvidheyaḥ syāddhutāśanaḥ //

mahādaṇḍaśca tasya syādyasyāgnirvai divā bhavet /
praghoṣayedathaivaṃ ca rakṣaṇārthaṃ purasya ca //

bhikṣukāṃścākrikāṃścaiva klībonmattānkuśīlavān /
bāhyānkuryānnaraśreṣṭha doṣāya syurhi te śaṭhāḥ //

catvareṣvatha tīrtheṣu sabhāsvāvasatheṣu ca /
yathārthavarṇaṃ praṇidhiṃ kuryātsarvatra pārthivaḥ //

viśālānrājamārgāṃśca kārayeta narādhipaḥ /
prapāśca vipaṇīścaiva yathoddeśaṃ samādiśet //

bhāṇḍāgārāyudhāgārāndhānyāgārāṃśca sarvaśaḥ /
aśvāgārāngajāgārānbalādhikaraṇāni ca //

parikhāścaiva kauravya pratolīsaṅkaṭāni ca /
na jātu kaścitpaśyeta guhyametadyudhiṣṭhira //

arthasannicayaṃ kuryādrājā parabalārditaḥ /
tailaṃ madhu ghṛtaṃ sasyamauṣadhāni ca sarvaśaḥ //

aṅgārakuśamuñjānāṃ palāśaśaravarṇinām /
yavasendhanadigdhānāṃ kārayeta ca sañcayān //

āyudhānāṃ ca sarveṣāṃ śaktyṛṣṭiprāsacarmaṇām /
sañcayānevamādīnāṃ kārayeta narādhipaḥ //

auṣadhāni ca sarvāṇi mūlāni ca phalāni ca /
caturvidhāṃśca vaidyānvai sangṛhṇīyādviśeṣaṭhaḥ //

naṭāṃśca nartakāṃścaiva mallānmāyāvinastathā /
śobhayeyuḥ puravaraṃ modayeyuśca sarvaśaḥ //

yataḥ śaṅkā bhaveccāpi bhṛtyato'thāpi mantritaḥ /
paurebhyo nṛpatervāpi svādhīnānkārayeta tān //

kṛte karmāṇi rājā tānpūjayeddhanasañcayaiḥ /
mānanena yathārheṇa sāntvena vividhena ca //

nirvedayitvā tu paraṃ hatvā vā kurunandana /
gatānṛṇyo bhavedrājā yathā śāstre nidarśitam //

rājñā saptaiva rakṣyāṇi tāni caiva nibodha me /
ātmā'mātyāśca kośāśca daṇḍo mitrāṇi caiva hi //

tathā janapadāścaiva puraṃ ca kurunandana /
etatsaptātmakaṃ rājyaṃ paripālyaṃ prayatnataḥ //

ṣāṅguṇyaṃ ca trivargaṃ ca trivargaparamaṃ tathā /
yo vetti puruṣavyāghra sa bhuṅkte pṛthivīmimām //

ṣāṅguṇyamiti yatproktaṃ tannibodha yudhiṣṭhira /
sandhāyāsanamityeva yātrāsandhānameva ca //

vigṛhyāsanamityeva yātrāṃ samparigṛhya ca /
dvaidhībhāvastathā'nyeṣāṃ saṃśrayo'tha parasya ca //

trivargaścāpi yaḥ proktastamihaikamanāḥ śṛṇu /
kṣayaḥ sthānaṃ ca vṛddhiśca trivargaḥ paramastathā //

dharmaścārthaśca kāmaśca trivargo vai sanātanaḥ / mantraścaiva prabhāvaśca utsāhaścaiva tāntrikaḥ /
śaktitrayaṃ samākhyātaṃ trivargasya ca tatparam //

kāryaṃ ca kāraṇaṃ caiva kartā ca parikīrtitaḥ / etatparataraṃ vidyāntrivargādapi bhārata /
sarvepāṃ ca kṣaye rājanyastrivargaḥ sanātanaḥ //

satvaṃ rajastamaścaiva trivargakaraṇaṃ smṛtam /
tenātyantavimuktaśca muktaḥ puruṣa ucyate //

kāryasya sarvathā nāśo mokṣa ityabhidhīyate / tena mokṣaparaścaiva devadevaḥ pitāmahaḥ /
tuṣṭyarthasya trivargasya rakṣāmāha pitāmahaḥ //

jagato laukikī yātrā yatra nityaṃ pratiṣṭhitā / dharmo'rthaścaiva kāmaśca sevitavyāḥ svakālataḥ //

sevā dharmasya kartavyā satataṃ bhūrivatsaraiḥ / puruṣairnaraśārdūla tanmūlāḥ sarvathā kriyāḥ //

dharmeṇa ca mahīpālaściraṃ rakṣati medinīm / yaḥ kaściddhārmiko rājā sa vipanno'pi bhūpatiḥ /
arthakāmavihīno'pi ciraṃ pālayate mahīm //

asminnarthe hi dvau ślokau gītāvaṅgirasā svayam /
yādavīputra bhadraṃ te śrotumarhasi tāvapi //

kṛtvā kāryāṇi dharmeṇa samyaksampālya medinīm /
pālayitvā tathā paurānparatra sukhamedhate //

kiṃ tasya tapasā rājñaḥ kiñca tasyādhvaraiḥ kṛtaiḥ /
supālitāḥ prajā yasya sarvadharmakṛdeva saḥ //

ślokāścośanasā gītāstānnibodha yudhiṣṭhira /
daṇḍanīteśca yanmūlaṃ trivargasya ca bhūpate //

bhārgavāṅgirasaṃ karma ṣoḍaśāṅgaṃ ca yadbalam /
viṣaṃ māyā ca daivaṃ ca pauruṣaṃ cātmasiddhaye //

prāgudakpravaṇaṃ durgaṃ samāsādya mahīpatiḥ /
trivargatrayasampūrṇamupādāya tamudvahet //

ṣaṭ्pañca ca vinirjitya daśa cāṣṭau ca bhūpatiḥ /
trivargairdaśabhiryuktaḥ surairapi na jīryate //

na buddhiṃ parigṛhṇīta strīṇāṃ mūrkhajanasya ca / daivopahatabuddhīnāṃ ye ca vedairvivarjitāḥ /
na teṣāṃ śṛṇuyādrājā buddhisteṣāṃ parāṅbhukhī //

strīpradhānāni rājyāni vidvadbhirvarjitāni ca /
mūrkhāmātyāgnitaptāni śuṣyante jalabinduvat //

vidvāṃsaḥ prathitā ye ca ye cāptāḥ sarvakarmasu /
buddheṣu dṛṣṭakarmāṇi teṣāṃ ca śṛṇuyānnṛpaḥ //

daivaṃ puruṣakāraṃ ca trivargaṃ ca samāśritaḥ / daivatāni ca viprāṃśca praṇamya vijayī bhavet //