મહાભારત · અધ્યાય 12.68

પાર્થિવેન વિશેષેણ કિં કાર્યમવશિષ્યતે ।
કથં રક્ષ્યો જનપદઃ કથં વધ્યાશ્ચ શત્રવઃ ॥

કથં ચારાન્પ્રયુઞ્જીત વર્ણાન્વિશ્વાસયેત્કથમ્ ।
કથં ભૃત્યાન્કથં દારાન્કથં પુત્રાંશ્ચ ભારત ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

રાજવૃત્તં મહારાજ શૃણુષ્વાવહિતોઽખિલમ્ ।
યત્કાર્યં પાર્થિવેનાદૌ પાર્થિવપ્રકૃતેન વા ॥

આત્મા જેયઃ સદા રાજ્ઞા તતો જેયાશ્ચ શત્રવઃ ।
અજિતાત્મા નરપતિર્વિજયેત કથં રિપૂન્ ॥

એતાવાનાત્મવિજયઃ પઞ્ચવર્ગવિનિગ્રહઃ ।
જિતેન્દ્રિયો નરપતિર્બાધિતું શક્નુયાદ્રિપુન્ ॥

ન્યસેત ગુલ્માન્દુર્ગેષુ સન્ધૌ ચ કુરુનન્દન ।
નગરોપવને ચૈવ પુરોદ્યાને તથૈવ ચ ॥

સંસ્થાનેષુ ચ સર્વેષુ પુટેષુ નગરસ્ય ચ ।
મધ્યે ચ નરશાર્દૂલ તથા રાજનિવેશને ॥

પ્રણિર્ધીશ્ચ તતઃ કુર્યાજ્જડાન્ધબધિરાકૃતીન્ ।
પુંસઃ પરીક્ષિતાન્પ્રાજ્ઞાન્ક્ષુત્પિપાસાશ્રમક્ષમાન્ ॥

અમાત્યેષુ ચ સર્વેષુ મિત્રેષુ ત્રિવિધેષુ ચ ।
પુત્રેષુ ચ મહારાજ પ્રણિદધ્યાત્સમાહિતઃ ॥

પુરે જનપદે ચૈવ તથા સામન્તરાજસુ ।
યથા ન વિદ્યુરન્યોન્યં પ્રણિધેયાસ્તથા હિ તે ॥

ચારાંશ્ચ વિદ્યાત્પ્રહિતાન્પરેણ ભરતર્ષભ ।
આપણેષુ વિહારેષુ સમવાયેષુ વીથિષુ ॥

આરામેષુ તથોદ્યાને પણ્ડિતાનાં સમાગમે ।
વેશેષુ ચત્વરે ચૈવ સભાસ્વાવસથેષુ ચ ॥

એવં વિહન્યાચ્ચારેણ પરચારં વિચક્ષણઃ ।
ચારે ચ વિહતે સર્વં હતં ભવતિ ભારત ॥

યદા તુ હીનં નૃપતિર્વિદ્યાદાત્માનમાત્મના ।
અમાત્યૈઃ સહ સમ્મન્ત્ર્ય કુર્યાત્સન્ધિં બલીયસા ॥

વિદ્વાંસઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા બ્રાહ્મણાશ્ચ બહુશ્રુતાઃ ।
દણ્ડનીતૌ તુ નિષ્પન્ના મન્ત્રિણઃ પૃથિવીપતે ॥

પ્રષ્ટવ્યો બ્રાહ્મણઃ પૂર્વં નીતિશાસ્ત્રસ્ય તત્વવિત્ । પશ્ચાત્પૃચ્છેત ભૂપાલઃ ક્ષત્રિયં નીતિકોવિદમ્ ।
વૈશ્યશૂદ્રૌ તથા ભૂયઃ શાસ્ત્રજ્ઞૌ હિતકારિણૌ ॥

અજ્ઞાયમાને હીનત્વે સન્ધિં કુર્યાત્પરેણ વૈ ।
લિપ્સુર્વા કઞ્ચિદેવાર્થં ત્વરમાણો વિચક્ષણઃ ॥

ગુણવન્તો મહોત્સાહા ધર્મજ્ઞાઃ સાધવશ્ચ યે ।
સન્દધીત નૃપસ્તૈશ્ચ રાષ્ટ્રં ધર્મેણ પાલયન્ ॥

ઉચ્છિદ્યમાનમાત્માનં જ્ઞાત્વા રાજા મહામતિઃ ।
પૂર્વાપકારિણો હન્યાલ્લોકદ્વિષ્ટાંશ્ચ સર્વશઃ ॥

યો નોપકર્તું શક્નોતિ નાપકર્તું મહીપતિઃ ।
ન શક્યરૂપશ્ચોદ્ધર્તુમુપેક્ષ્યસ્તાદૃશો ભવેત્ ॥

યાત્રાં યાયાદવિજ્ઞાતમનાક્રન્દમનન્તરમ્ ।
વ્યાસક્તં ચ પ્રમત્તં ચ દુર્બલં ચ વિચક્ષણઃ ॥

યાત્રામાજ્ઞાપયેદ્વીરઃ કલ્યઃ પુષ્ટબલઃ સુખી ।
પૂર્વં કૃત્વા વિધાનં ચ યાત્રાયાં નગરે તથા ॥

ન ચ પશ્યો ભવેદસ્ય નૃપો યશ્ચાતિવીર્યવાન્ ।
હીનશ્ચ બલવીર્યાભ્યાં કર્ષયંસ્તત્પરો વસેત્ ॥

રાષ્ટ્રં ચ પીડયેત્તસ્ય શસ્ત્રાગ્નિવિષમૂર્ચ્છનૈઃ ।
અમાત્યવલ્લભાનાં ચ વિવાદાંસ્તસ્ય કારયેત્ ॥

વર્જનીયં સદા યુદ્ધં રાજ્યકામેન ધીમતા ।
ઉપાયૈસ્ત્રિભિરાદાનમર્થસ્યાહ બૃહસ્પતિઃ ॥

સાન્ત્વેન તુ પ્રદાનેન ભેદેન ચ નરાધિપ ।
યમર્થં શક્નુયાત્પ્રાપ્તું તેન તુષ્યેત પણ્ડિતઃ ॥

આદદીત બલિં ચાપિ પ્રજાભ્યઃ કુરુનન્દન ।
ષઙ્ભાગમમિતપ્રજ્ઞસ્તાસામેવાભિગુપ્તયે ॥

દશાધર્મગતેભ્યો યદ્વસુ બહ્વલ્પમેવ વા ।
તન્નાદદીત સહસા પૌરાણાં રક્ષણાય વૈ ॥

યથા પુત્રાસ્તથા પૌરા દ્રષ્ટવ્યાસ્તે ન સંશયઃ ।
ભક્તિશ્ચૈષુ ન કર્તવ્યા વ્યવહારપ્રદર્શને ॥

શ્રોતું ચૈવ ન્યસેદ્રાજા પ્રાજ્ઞાન્સર્વાર્થદર્શિનઃ ।
વ્યવહારેષુ સતતં તત્ર રાજ્યં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

આકરે લવણે શુલ્કે તરે નાગબલે તથા ।
ન્યસેદમાત્યાન્નૃપતિઃ સ્વાપ્તાન્વા પુરુષાન્હિતાન્ ॥

સમ્યગ્દણ્ડધરો નિત્યં રાજા ધર્મમવાપ્નુયાત્ ।
નૃપસ્ય સતતં દણ્ડઃ સમ્યગ્ધર્મઃ પ્રશસ્યતે ॥

વેદવેદાઙ્ગવિત્પ્રાજ્ઞઃ સુતપસ્વી નૃપો ભવેત્ ।
દાનશીલશ્ચ સતતં યજ્ઞશીલશ્ચ ભારત ॥

એતે ગુણાઃ સમસ્તાઃ સ્યુર્નૃપસ્ય સતતં સ્થિરાઃ ।
વ્યવહારસ્ય લોપેન કુતઃ સ્વર્ગઃ કુતો યશઃ ॥

યદા તુ પીડિતો રાજા ભવેદ્રાજ્ઞા બલીયસા ।
[તદાભિસંશ્રયેદ્દુર્ગં બુદ્ધિમાન્પૃથિવીપતિઃ ॥

વિધાવાક્રમ્ય મિત્રાણિ વિધાનમુપકલ્પયેત્ । સામભેદાન્વિરોધાર્થં વિધાનમુપકલ્પયેત્ ॥ ]

ત્રિધા તુ કૃત્વા મિત્રાણિ વિધાનમુપકલ્પયેત્ । ઘોષાન્ન્યસેત માર્ગેષુ ગ્રામાનુત્થાપયેદપિ ।
પ્રવેશયેચ્ચ તાન્સર્વાઞ્શાખાનગરકેષ્વપિ ॥

યે ગુપ્તાશ્ચૈવ દુર્ગાશ્ચ દેશાસ્તેષુ પ્રવેશયેત્ ।
ધનિનો બલમુખ્યાંશ્ચ સાન્ત્વયિત્વા પુનઃ પુનઃ ॥

સસ્યાભિહારં કુર્વીત સ્વયમેવ નરાધિપઃ ।
અસમ્ભવે પ્રવેશસ્ય દાહયેદગ્નિના ભૃશમ્ ॥

ક્ષેત્રસ્થેષુ ચ સસ્યેષુ શત્રોરુપજપેન્નરાન્ ।
વિનાશયેદ્વા તત્સર્વં બલેનાથ સ્વકેન વૈ ॥

નદીમાર્ગેષુ ચ તથા સન્ક્રમાનવસાદયેત્ ।
જલં વિસ્રાવયેત્સર્વમવિસ્રાવ્યં ચ દૂષયેત્ ॥

તદાત્વેનાયતીભિશ્ચ નિવસેદ્ભૂમ્યનન્તરમ્ ।
પ્રતિઘાતં પરસ્યાજૌ યુદ્ધકાલેઽપ્યુપસ્થિતે ॥

દુર્ગાણાં ચાભિતો રાજા મૂલચ્છેદં પ્રકારયેત્ ।
સર્વેષાં ક્ષુદ્રવૃક્ષાણાં ચૈત્યવૃક્ષાન્વિવર્જયેત્ ॥

પ્રવૃદ્ધાનાં ચ વૃક્ષાણાં શાખાં પ્રચ્છેદયેત્તથા ।
ચૈત્યાનાં સર્વથા ત્યાજ્યમપિ પત્રસ્ય પાતનમ્ ॥

દેવાનામાશ્રયાશ્ચૈત્યા યક્ષરાક્ષસભોગિનામ્ । પિશાચપન્નગાનાં ચ ગન્ધર્વાપ્સરસામપિ ।
રૌદ્રાણાં ચૈવ ભૂતાનાં તસ્માત્તાન્પરિવર્જયેત્ ॥

શ્રૂયતે હિ નિકુમ્ભેન સૌદાસસ્ય બલં હતમ્ । મહેશ્વરગણેશેન વારાણસ્યાં નરાધિપ ॥

પ્રગણ્ડીઃ કારયેત્સમ્યગાકાશજનનીસ્તદા ।
આપૂરયેચ્ચ પરિખાં સ્થાણુનક્રઝષાકુલામ્ ॥

સઙ્કટદ્વારકાણિ સ્યુરુચ્છ્વાસાર્થં પુરસ્ય ચ ।
તેષાં ચ દ્વારવદ્ગુપ્તિઃ કાર્યા સર્વાત્મના ભવેત્ ॥

દ્વારેષુ ચ ગુરૂણ્યેવ યન્ત્રાણિ સ્થાપયેત્સદા ।
આરાપયેચ્છતઘ્નીશ્ચ સ્વાધીનાનિ ચ કારયેત્ ॥

કાષ્ઠાનિ ચાભિહાર્યાણિ તથા કૂપાંશ્ચ ખાનયેત્ ।
સંશોધયેત્તથા કૂપાન્કૃતાન્પૂર્વપયોર્થિભિઃ ॥

તૃણચ્છન્નાનિ વેશ્માનિ પઙ્કેનાથ પ્રલેપયેત્ ।
નિર્હરેચ્ચ તૃણં માસિ ચૈત્રે વહ્નિભયાત્પુરા ॥

નક્તમેવ ચ ભક્તાનિ પાચયેત નરાધિપઃ ।
ન દિવા જ્વાલયેદગ્નિં વર્જયિત્વાઽગ્નિહોત્રિકમ્ ॥

યથાસમ્ભવશૈલાનિ ચૈષ્ટકાનિ ચ કારયેત્ । મૃણ્મયાનિ ચ કુર્વીત જ્ઞાત્વા દેશં બલાબલમ્ ॥

કર્મારારિષ્ટશાલાસુ જ્વલેદગ્નિઃ સુરક્ષિતઃ ।
ગૃહાણિ ચ પ્રવેશ્યાન્તર્વિધેયઃ સ્યાદ્ધુતાશનઃ ॥

મહાદણ્ડશ્ચ તસ્ય સ્યાદ્યસ્યાગ્નિર્વૈ દિવા ભવેત્ ।
પ્રઘોષયેદથૈવં ચ રક્ષણાર્થં પુરસ્ય ચ ॥

ભિક્ષુકાંશ્ચાક્રિકાંશ્ચૈવ ક્લીબોન્મત્તાન્કુશીલવાન્ ।
બાહ્યાન્કુર્યાન્નરશ્રેષ્ઠ દોષાય સ્યુર્હિ તે શઠાઃ ॥

ચત્વરેષ્વથ તીર્થેષુ સભાસ્વાવસથેષુ ચ ।
યથાર્થવર્ણં પ્રણિધિં કુર્યાત્સર્વત્ર પાર્થિવઃ ॥

વિશાલાન્રાજમાર્ગાંશ્ચ કારયેત નરાધિપઃ ।
પ્રપાશ્ચ વિપણીશ્ચૈવ યથોદ્દેશં સમાદિશેત્ ॥

ભાણ્ડાગારાયુધાગારાન્ધાન્યાગારાંશ્ચ સર્વશઃ ।
અશ્વાગારાન્ગજાગારાન્બલાધિકરણાનિ ચ ॥

પરિખાશ્ચૈવ કૌરવ્ય પ્રતોલીસઙ્કટાનિ ચ ।
ન જાતુ કશ્ચિત્પશ્યેત ગુહ્યમેતદ્યુધિષ્ઠિર ॥

અર્થસન્નિચયં કુર્યાદ્રાજા પરબલાર્દિતઃ ।
તૈલં મધુ ઘૃતં સસ્યમૌષધાનિ ચ સર્વશઃ ॥

અઙ્ગારકુશમુઞ્જાનાં પલાશશરવર્ણિનામ્ ।
યવસેન્ધનદિગ્ધાનાં કારયેત ચ સઞ્ચયાન્ ॥

આયુધાનાં ચ સર્વેષાં શક્ત્યૃષ્ટિપ્રાસચર્મણામ્ ।
સઞ્ચયાનેવમાદીનાં કારયેત નરાધિપઃ ॥

ઔષધાનિ ચ સર્વાણિ મૂલાનિ ચ ફલાનિ ચ ।
ચતુર્વિધાંશ્ચ વૈદ્યાન્વૈ સન્ગૃહ્ણીયાદ્વિશેષઠઃ ॥

નટાંશ્ચ નર્તકાંશ્ચૈવ મલ્લાન્માયાવિનસ્તથા ।
શોભયેયુઃ પુરવરં મોદયેયુશ્ચ સર્વશઃ ॥

યતઃ શઙ્કા ભવેચ્ચાપિ ભૃત્યતોઽથાપિ મન્ત્રિતઃ ।
પૌરેભ્યો નૃપતેર્વાપિ સ્વાધીનાન્કારયેત તાન્ ॥

કૃતે કર્માણિ રાજા તાન્પૂજયેદ્ધનસઞ્ચયૈઃ ।
માનનેન યથાર્હેણ સાન્ત્વેન વિવિધેન ચ ॥

નિર્વેદયિત્વા તુ પરં હત્વા વા કુરુનન્દન ।
ગતાનૃણ્યો ભવેદ્રાજા યથા શાસ્ત્રે નિદર્શિતમ્ ॥

રાજ્ઞા સપ્તૈવ રક્ષ્યાણિ તાનિ ચૈવ નિબોધ મે ।
આત્માઽમાત્યાશ્ચ કોશાશ્ચ દણ્ડો મિત્રાણિ ચૈવ હિ ॥

તથા જનપદાશ્ચૈવ પુરં ચ કુરુનન્દન ।
એતત્સપ્તાત્મકં રાજ્યં પરિપાલ્યં પ્રયત્નતઃ ॥

ષાઙ્ગુણ્યં ચ ત્રિવર્ગં ચ ત્રિવર્ગપરમં તથા ।
યો વેત્તિ પુરુષવ્યાઘ્ર સ ભુઙ્ક્તે પૃથિવીમિમામ્ ॥

ષાઙ્ગુણ્યમિતિ યત્પ્રોક્તં તન્નિબોધ યુધિષ્ઠિર ।
સન્ધાયાસનમિત્યેવ યાત્રાસન્ધાનમેવ ચ ॥

વિગૃહ્યાસનમિત્યેવ યાત્રાં સમ્પરિગૃહ્ય ચ ।
દ્વૈધીભાવસ્તથાઽન્યેષાં સંશ્રયોઽથ પરસ્ય ચ ॥

ત્રિવર્ગશ્ચાપિ યઃ પ્રોક્તસ્તમિહૈકમનાઃ શૃણુ ।
ક્ષયઃ સ્થાનં ચ વૃદ્ધિશ્ચ ત્રિવર્ગઃ પરમસ્તથા ॥

ધર્મશ્ચાર્થશ્ચ કામશ્ચ ત્રિવર્ગો વૈ સનાતનઃ । મન્ત્રશ્ચૈવ પ્રભાવશ્ચ ઉત્સાહશ્ચૈવ તાન્ત્રિકઃ ।
શક્તિત્રયં સમાખ્યાતં ત્રિવર્ગસ્ય ચ તત્પરમ્ ॥

કાર્યં ચ કારણં ચૈવ કર્તા ચ પરિકીર્તિતઃ । એતત્પરતરં વિદ્યાન્ત્રિવર્ગાદપિ ભારત ।
સર્વેપાં ચ ક્ષયે રાજન્યસ્ત્રિવર્ગઃ સનાતનઃ ॥

સત્વં રજસ્તમશ્ચૈવ ત્રિવર્ગકરણં સ્મૃતમ્ ।
તેનાત્યન્તવિમુક્તશ્ચ મુક્તઃ પુરુષ ઉચ્યતે ॥

કાર્યસ્ય સર્વથા નાશો મોક્ષ ઇત્યભિધીયતે । તેન મોક્ષપરશ્ચૈવ દેવદેવઃ પિતામહઃ ।
તુષ્ટ્યર્થસ્ય ત્રિવર્ગસ્ય રક્ષામાહ પિતામહઃ ॥

જગતો લૌકિકી યાત્રા યત્ર નિત્યં પ્રતિષ્ઠિતા । ધર્મોઽર્થશ્ચૈવ કામશ્ચ સેવિતવ્યાઃ સ્વકાલતઃ ॥

સેવા ધર્મસ્ય કર્તવ્યા સતતં ભૂરિવત્સરૈઃ । પુરુષૈર્નરશાર્દૂલ તન્મૂલાઃ સર્વથા ક્રિયાઃ ॥

ધર્મેણ ચ મહીપાલશ્ચિરં રક્ષતિ મેદિનીમ્ । યઃ કશ્ચિદ્ધાર્મિકો રાજા સ વિપન્નોઽપિ ભૂપતિઃ ।
અર્થકામવિહીનોઽપિ ચિરં પાલયતે મહીમ્ ॥

અસ્મિન્નર્થે હિ દ્વૌ શ્લોકૌ ગીતાવઙ્ગિરસા સ્વયમ્ ।
યાદવીપુત્ર ભદ્રં તે શ્રોતુમર્હસિ તાવપિ ॥

કૃત્વા કાર્યાણિ ધર્મેણ સમ્યક્સમ્પાલ્ય મેદિનીમ્ ।
પાલયિત્વા તથા પૌરાન્પરત્ર સુખમેધતે ॥

કિં તસ્ય તપસા રાજ્ઞઃ કિઞ્ચ તસ્યાધ્વરૈઃ કૃતૈઃ ।
સુપાલિતાઃ પ્રજા યસ્ય સર્વધર્મકૃદેવ સઃ ॥

શ્લોકાશ્ચોશનસા ગીતાસ્તાન્નિબોધ યુધિષ્ઠિર ।
દણ્ડનીતેશ્ચ યન્મૂલં ત્રિવર્ગસ્ય ચ ભૂપતે ॥

ભાર્ગવાઙ્ગિરસં કર્મ ષોડશાઙ્ગં ચ યદ્બલમ્ ।
વિષં માયા ચ દૈવં ચ પૌરુષં ચાત્મસિદ્ધયે ॥

પ્રાગુદક્પ્રવણં દુર્ગં સમાસાદ્ય મહીપતિઃ ।
ત્રિવર્ગત્રયસમ્પૂર્ણમુપાદાય તમુદ્વહેત્ ॥

ષટ્્પઞ્ચ ચ વિનિર્જિત્ય દશ ચાષ્ટૌ ચ ભૂપતિઃ ।
ત્રિવર્ગૈર્દશભિર્યુક્તઃ સુરૈરપિ ન જીર્યતે ॥

ન બુદ્ધિં પરિગૃહ્ણીત સ્ત્રીણાં મૂર્ખજનસ્ય ચ । દૈવોપહતબુદ્ધીનાં યે ચ વેદૈર્વિવર્જિતાઃ ।
ન તેષાં શૃણુયાદ્રાજા બુદ્ધિસ્તેષાં પરાઙ્ભુખી ॥

સ્ત્રીપ્રધાનાનિ રાજ્યાનિ વિદ્વદ્ભિર્વર્જિતાનિ ચ ।
મૂર્ખામાત્યાગ્નિતપ્તાનિ શુષ્યન્તે જલબિન્દુવત્ ॥

વિદ્વાંસઃ પ્રથિતા યે ચ યે ચાપ્તાઃ સર્વકર્મસુ ।
બુદ્ધેષુ દૃષ્ટકર્માણિ તેષાં ચ શૃણુયાન્નૃપઃ ॥

દૈવં પુરુષકારં ચ ત્રિવર્ગં ચ સમાશ્રિતઃ । દૈવતાનિ ચ વિપ્રાંશ્ચ પ્રણમ્ય વિજયી ભવેત્ ॥