Mahabharata · Chapter 12.67

kimāhurdaivataṃ viprā rājānaṃ bharatarṣabha /
manuṣyāṇāmadhipatiṃ tanme brūhi pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
bṛhaspatiṃ vasumanā yathā papraccha bhārata //

rājā vasumanā nāma kausalyo dhīmatāṃ varaḥ /
maharṣi kila papraccha kṛtaprajñaṃ bṛhaspatim //

sarvaṃ vainayikaṃ kṛtvā vinayajño bṛhaspatim /
dakṣiṇānantaro bhūtvā praṇamya vidhipūrvakam //

vidhiṃ papraccha rājasya sarvalokahite rataḥ /
prajānāṃ sukhamanvicchandharmaśīlaṃ bṛhaspatim //

kena bhūtāni vardhante kṣayaṃ gacchanti kena vā /
kamarcanto mahāprājña sukhamavyayamāpnuyuḥ //
etanme śaṃsa devarṣe dharmakāmārthasaṃśayam //

evaṃ pṛṣṭo mahāprājñaḥ kausalyenāmitaujasā / rājasatkāramavyagro rājyasya ca vivardhanam /
daṇḍanītiṃ samāśritya śaśaṃsāsmai bṛhaspatiḥ //

rājamūlo mahāprājña dharmo lokasya lakṣyate /
prajā rājabhayādeva na khādanti parasparam //

rājā hyevākhilaṃ lokaṃ samudīrṇaṃ samutsukam /
prasādayati dharmeṇa prasādya ca virājate //

yathā hyanudaye rājanbhūtāni śaśisūryayoḥ /
andhe tamasi majjeyurapaśyantaḥ parasparam //

yathā hyanudake matsyā nirākrande vihaṅgamāḥ /
vihareyuryathākāmaṃ vihiṃsantaḥ punaḥ punaḥ //

vimathyātikrameraṃśca viṣahyāpi parasparam /
abhāvamacireṇaiva gaccheyurnātra saṃśayaḥ //

evameva vinā rājñā vinaśyeyurimāḥ prajāḥ /
andhe tamasi majjeyuragopāḥ paśavo yathā //

hareyurbalavanto'pi durbalānāṃ parigrahān /
hanyurvyāyacchamānāṃśca yadi rājā na pālayet //

mamedamiti loke'sminna bhavetsvaparigrahaḥ / na dārā na ca putraḥ syānna dhanaṃ na parigrahaḥ /
viṣvaglopaḥ pravarteta yadi rājā na pālayet //

yānaṃ vastramalaṅkārānratnāni vividhāni ca /
hareyuḥ sahasā pāpā yadi rājā na pālayet //

patedbahuvidhaṃ śastraṃ bahudhā dharmacāriṣu /
adharmaḥ pragṛhītaḥ syādyadi rājā na pālayet //

mātaraṃ pitaraṃ vṛddhamācāryamatithiṃ gurum /
kliśnīyurapi hiṃsyurvā yadi rājā na pālayet //

anyāṃśca krośato hiṃsyurloko'yaṃ dasyuvadbhavet / vadhabandhaparikleśo nityamarthavatāṃ bhavet /
mamatvaṃ ca na vindeyuryadi rājā na pālayet //

antāścākāla eva syurloko'yaṃ dasyusādbhavet /
patedbahuvidhaṃ rājyaṃ yadi rājā na pālayet //

na yonidoṣo varteta na kṛṣirna vaṇikpathaḥ /
majjeddharmastrayī na syādyadi rājā na pālayet //

na yajñāḥ sampravarteyurvidhivatsvāptadakṣiṇāḥ /
na vivāhāḥ samājo vā yadi rājā na pālayet //

na vṛṣāḥ sampravarteranna mathyeraṃśca gargarāḥ /
ghoṣāḥ praṇāśaṃ gaccheyuryadi rājā na pālayet //

trastamudvignahṛdayaṃ hāhābhūtamacetanam /
kṣaṇena vinaśetsarvaṃ yadi rājā na pālayet //

na saṃvatsarasatrāṇi tiṣṭheyurakutobhayāḥ /
vidhivaddakṣiṇāvanti yadi rājā na pālayet //

brāhmaṇāścaturo vedānnādhīyīraṃstapasvinaḥ /
vidyāsnātā vratasnātā yadi rājā na pālayet //

na bhaveddharmasaṃsevī mohaviprahato janaḥ /
hartā svacchendriyo gacchedyadi rājā na pālayet //

hastāddhastaṃ parimuṣedbhidyeransarvasetavaḥ /
bhayārtaṃ vidravetsarvaṃ yadi rājā na pālayet //

anayāḥ sampravaparteranbhavedvai varṇasaṅkaraḥ /
durbhikṣamāviśedrāṣṭraṃ yadi rājā na pālayet //

vivṛtya hi yathākāmaṃ gṛhadvārāṇi śerate /
manuṣyā rakṣitā rājñā samantādakutobhayāḥ //

nākruṣṭaṃ sahate kaścitkuto vā hastalāghavam /
yadi rājā na samyaggāṃ rakṣayatyapi dhārmikaḥ //

striyaścāpuruṣā mārgaṃ sarvālaṅkārabhūṣitāḥ /
nirbhayāḥ pratipadyante yadi rakṣati bhūmipaḥ //

dharmameva prapadyante na hiṃsanti parasparam /
anugṛhṇanti cānyonyaṃ yadā rakṣati bhūmipaḥ //

yajante ca mahāyajñaistrayo varṇāḥ pṛthagvidhaiḥ /
yuktāścādhīyate vidyāṃ yadā rakṣati bhūmipaḥ //

vārtāmūlo hyayaṃ lokastayā vai dhāryate sadā /
tatsarvaṃ vartate samyagyadā rakṣati bhūmipaḥ //

yadā rājā dhuraṃ śreṣṭhāmādāya vahati prajāḥ /
mahatā balayogena tadā lokaḥ prasīdayi //

yasyābhāvena bhūtānāmabhāvaḥ syātsamantataḥ /
bhāve ca bhāvo nityaṃ syātkastaṃ na pratipūjayet //

tasya yo vahate bhāraṃ sarvalokasukhāvaham /
tiṣṭhanpriyahite rājña ubhau lokāvimau jayet //

yastasya puruṣaḥ pāpaṃ manasā'pyanucintayet /
asaṃśayamiha kliṣṭaḥ pretyāpi narakaṃ vrajet //

na hi jātvavamantavyo manuṣya iti bhūmipaḥ /
mahatī devatā hyeṣā nararūpeṇa tiṣṭhati //

kurute pañcarūpāṇi kālayuktāni yaḥ sadā /
bhavatyagnistathā'dityo mṛtyurvaiśravaṇo yamaḥ //

yadā hyāsīdataḥ pāpāndahatyugreṇa tejasā /
mithyopacarito rājā tadā bhavati pāvakaḥ //

yadā paśyati cāreṇa sarvabhūtāni bhūmipaḥ /
kṣemaṃ ca kṛtvā vrajati tadā bhavati bhāskaraḥ //

aśucīṃśca yadā kruddhaḥ kṣiṇoti śataśo narān /
saputrapautrānsāmātyāṃstadā bhavati sontakaḥ //

yadā tvadhārmikānsarvāṃstīkṣṇairdaṇ़ḍairniyacchati /
dhārmikāṃścānugṛhṇāti bhavatyatha yamastadā //

yadā tu dhanadhārābhistarpayatyupakāriṇaḥ /
ācchinatti ca ratnāni vividhānyapakāriṇāṃ //

śriyaṃ dadāti kasmaicitkasmāccidapakarṣati /
tadā vaiśravaṇo rājā loke bhavati bhūmipaḥ //

nāsyāpavāde sthātavyaṃ dakṣeṇākliṣṭakarmaṇā /
dharmamākāṅkṣatā loke īśvarasyānasūyatā //

na hi rājñaḥ pratīpāni kurvansukhamavāpnuyāt /
putro bhrātā vayasyo vā yadyapyātmasamo bhavet //

kuryātkṛṣṇagatiḥ śeṣaṃ jvalito'nilasārathiḥ /
na tu rājñā'bhipannasya śeṣaṃ kvacana vidyate //

tasya sarvāṇi rakṣyāṇi dūrataḥ parivarjayet /
mṛtyoriva jugupseta rājasvaharaṇānnaraḥ //

vadhyetabhimṛśansadyo mṛgaḥ kūṭamiva spṛśan /
ātmasvamiva saṃrakṣedrājasvamiha buddhimān //

mahāntaṃ narakaṃ ghoramapratiṣṭhamacetasaḥ /
patanti cirarātrāya rājavittāpahāriṇaḥ //

rājā bhojo virāṭ samrāṭ kṣatriyo bhūpatirnṛpaḥ /
ya ebhiḥ stūyate śabdaiḥ kastaṃ nārcitumarhati //

tasmādbubhūṣurniyato jitātmā saṃyatendriyaḥ /
medhāvī dhṛtimāndakṣaḥ saṃśrayet mahīpatim //

kṛtajñaṃ prājñamakṣudraṃ dṛḍhabhaktiṃ jitendriyam /
dharmanityaṃ sthitaṃ sthāne mantriṇaṃ pūjayennṛpaḥ //

dṛḍhabhaktiṃ kṛtaprajñaṃ dharmajñaṃ saṃyatendriyam /
śūramakṣudrakarmāṇaṃ prasiddhaṃ janamāśrayet //

rājā pragalbhaṃ puruṣaṃ karoti rājā bhṛśaṃ bṛṃhayate manuṣyam /
rājābhipannasya kutaḥ sukhāni rājā'bhyupetaṃ sukhinaṃ karoti //

rājā prajānāṃ prathamaṃ śarīraṃ prajāśca rājño'pratimaṃ śarīram /
rājñā vihīnā na bhavanti deśā deśairvihīnā na nṛpā bhavanti //

rājā prajānāṃ hṛdayaṃ garīyo gatiḥ pratiṣṭhā sukhamuttamaṃ ca /
samāśritā lokamimaṃ paraṃ ca jayanti samyakpuruṣā narendra //

narādhipaścāpyanuśiṣya medinīṃ damena satyena ca sauhṛdena /
mahadbhiriṣṭvā kratubhirmahāyaśā striviṣṭape sthānamupaiti śāśvatam //
bhīṣma uvāca /

sa evamukto'ṅgirasā kausalyo rājasattamaḥ /
prayatnātkṛtavānvīraḥ prajāpālanamuttamam //