Mahabharata · Chapter 12.69

daṇ़ḍanītiśca rājā ca samastau tāvubhāvapi /
tatra kiṃ kurvataḥ siddhistanme brūhi pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

māhātmyaṃ daṇḍanītyāstu sādhyaṃ śabdaiḥ sahetukaiḥ /
śṛṇu me śaṃsato rājanyathāvadiha bhārata //

daṇḍanītiḥ svadharmeṣu cāturvarṇyaṃ niyacchati /
prayuktā svāminā samyagadharmebhyo niyacchati //

cāturvarṇye svadharmasthe maryādānāmasankare /
daṇ़ḍanītikṛte kṣeme prajānāmakutobhaye //

some prayatnaṃ kurvanti vayo varṇā yathāvidhi /
tasmādeva manuṣyāṇāṃ sukhaṃ viddhi samāhitam //

kālo vā kāraṇaṃ rājño rājā vā kālakāraṇam /
iti te saṃśayo mābhūdrājā kālasya kāraṇam //

daṇḍanītyāṃ yadā rājā samyakkārtsnyena vartate /
tadā kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartate //

bhavetkṛtayuge dharmo nādharmo vidyate kvacit /
sarveṣāmeva varṇānāṃ nādharme ramate manaḥ //

yogakṣemāḥ pravartante prajānāṃ nātra saṃśayaḥ /
vaidikāni ca karmāṇi bhavantyapi guṇānyuta //

ṛtavaśca sukhāḥ sarve bhavantyuta nirāmayāḥ /
prasīdanti narāṇāṃ ca svaravarṇamanāṃsi ca //

vyādhayo na bhavantyatra nālpāyurdṛśyate naraḥ /
vidhavā na bhavantyatra nṛśaṃso nātra jāyate //

akṛṣṭapacyā pṛthivī bhavantyoṣadhayastathā /
tvakpatraphalamūlāni vīryavanti bhavanti ca //

nādharmo vidyate tatra dharma eva tu kevalam /
iti kārtayugānetānguṇānviddhi yudhiṣṭhira //

daṇḍanītyā yadā rājā trīnaṃśānanuvartate /
caturthamaṃśamutsṛjya tadā tretā pravartate //

adharmasya caturthāṃśastrīnaṃśānanuvartate /
kṛṣṭapacyaiva pṛthivī bhavantyoṣadhayastathā //

ardhaṃ tyaktvā yadā rājā nītyardhamanuvartate /
tatastu dvāparaṃ nāma sa kālaḥ sampravartate //

aśubhasya yadā tvardhaṃ dvāvaṃśāvanuvartate /
kuṣṭapacyaiva pṛthivī bhavatyardhaphalā tathā //

daṇḍanītiṃ parityajya yadā kārtsnyena bhūmipaḥ /
prajāḥ kliśnātyayogena pravarteta tadā kaliḥ //

kalāvadharmo bhūyiṣṭho dharmo bhavati na kvacit /
sarveṣāmeva varṇānāṃ svadharmāccyavate manaḥ //

śūdrā bhaikṣeṇa jīvanti brāhmaṇāḥ paricaryayā /
yogakṣemasya nāśaśca vartate varṇasankaraḥ //

vaidikāni ca karmāṇi bhavanti viguṇānyuta /
ṛtavo na sukhāḥ sarve bhavantyāmayinastathā //

hrasanta ca manuṣyāṇāṃ svaravarṇamanāṃsyuta /
vyādhayaśca bhavantyatra mriyante cāśatāyuṣaḥ //

vidhavāśca bhavantyatra nṛśaṃsā jāyate prajā /
kvacidvarṣati parjanyaḥ kvacitsasyaṃ prarohati //

rasāḥ sarve kṣayaṃ yānti yadā necchati bhūmipaḥ /
prajāḥ saṃrakṣituṃ samyagdaṇ़ḍanītisamāhitaḥ //

rājā kṛtayugasraṣṭā tretāyā dvāparasya ca /
yugasya ca caturthasya rājā bhavati kāraṇam //

kṛtasya karaṇādrājā svargamatyantamaśnute /
tretāyāḥ karaṇādrājā svargaṃ nātyantamaśnute //

pravartanāddvāparasya yathābhāgamupāśnute /
kaleḥ pravartanādrājā pāpamatyantamaśnute //

tato vasati duṣkarmā narake śāśvatīḥ samāḥ /
prajānāṃ kalmaṣe magno'kīrti pāpaṃ ca vindati //

daṇḍanītiṃ puraskṛtya kṣatriyeṇa vijānatā / lipsitavyamalabhyaṃ ca labdhaṃ rakṣyaṃ ca bhārata /
yogakṣemāḥ pravartante prajānāṃ nātra saṃśayaḥ //

lokasya sīmantakarī maryādā lokapāvanī /
samyaṅgītā daṇḍanītiryathā mātā yathā pitā //

yasyāṃ bhavanti bhūtāni tadviddhi bharatarṣabha /
eṣa eva paro dharmo yadrājā daṇḍanītimān //

tasmātkauravya dharmeṇa prajāḥ pālaya nītimān /
evaṃ vṛttaḥ prajā rakṣansvargaṃ jetāsi durjayam //