Mahabharata · Chapter 12.360

bahavaḥ puruṣā brahmannutāho eka eva tu /
ko hyatra puruṣaḥ śreṣṭhaḥ ko vā yonirihocyate //
vaiśampāyana uvāca /

bahavaḥ puruṣā loke sāṅgyayogavicāraṇe /
naitadicchanti puruṣamekaṃ kurukulodvaha //

bahanāṃ puruṣāṇāṃ ca yathaikā yonirucyate /
tathā taṃ puruṣaṃ viśvaṃ vyākhyāsyāmi guṇādhikam //

namaskṛtvā ca gurave vyāsāya viditātmane /
tapoyuktāya dāntāya vandyāya paramapaye //

idaṃ puruṣasūktaṃ hi sarvavedeṣu pārthiva /
ṛtaṃ satyaṃ ca vikhyātamṛpisiṃhena cintitam //

utsargeṇāpavādena ṛṣibhiḥ kapilādibhiḥ /
adhyānmacintāmāśritya śāstrāṇyuktāni bhārata //

samāsatestu yadvyāsaḥ puruṣaikatvamuktavān /
tatte'haṃ sampravakṣyāmi prasādādamitaujasaḥ //

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
brahmaṇā saha saṃvādaṃ tryambakasya viśāmpate //

kṣīrodasya samudrasya madhye hāṭakasaprabhaḥ /
vaijayanta iti khyātaḥ parvatapravaro nṛpa //

tatrādhyātmagatiṃ deva ekākī pravicintayan /
vairājasadanānnityaṃ vaijayantaṃ nipevate //

atha tatrā'satastasya caturvakrasya dhīmataḥ / lalāṭaprabhavaḥ putraḥ śiva āgādyadṛcchayā /
ākāśena mahāyogī purā trinayanaḥ prabhuḥ //

tataḥ khānnipapātāśu dharaṇīdharamūrdhani /
agrataścābhavatprīto vavande cāpi pādayoḥ //

taṃ pādayonimpatitaṃ dṛṣṭvā savyena pāṇinā / atthāpayāmāsa tadā prabhurekaḥ prajāpatiḥ /
uvāca cainaṃ bhagavāṃścirasyāgatamātmajam //
pitāmaha uvāca /

svāgataṃ te mahābāho diṣṭyā prāptosi me'ntikam / kaccitte kuśalaṃ putra svādhyāyatapasoḥ sadā /
nityamugratapāstvaṃ hi tataḥ pṛcchāmi te punaḥ //
rudra uvāca /

tvatprasādena bhagavansvādhyāyatapasormama /
kṛśalaṃ cāvyayaṃ caiva sarvasya jagatastvatha //

ciradṛṣṭomi bhagavanvairājasadane mayā /
tato'haṃ parvataṃ prāptastvimaṃ tvatpādasevitam //

kautūhalaṃ cāpi hi me ekāntagamanena te /
naitatkāraṇamalpaṃ hi bhaviṣyati pitāmaha //

kinnu tatsadanaṃ śreṣṭhaṃ kṣutpipāsāvivarjitam /
surāsurairadhyupitamṛṣibhiścāmitaprabhaiḥ //

gandharvairepsarobhiśca satataṃ sanniṣevitam /
utsṛjyemaṃ girivaramekākī prāptavānasi //
brahmovāca /

vaijayanto girivaraḥ satataṃ sevyate mayā /
atraikāgreṇa manasā puruṣaścintyate virāṭ //
rudra uvāca /

bahavaḥ puruṣā brahmaṃstvayā sṛṣṭāḥ svayambhuva /
sṛjyante cāpare brahmansa caikaḥ puruṣo virāṭ //

ko hyasau cintyate brahmaṃstvayaikaḥ puruṣottamaḥ /
etanme saṃśayaṃ chindhi mahatkautūhalaṃ hi me //
brahmovāca /

bahavaḥ puruṣāḥ putra tvayā ye samudāhṛtāḥ /
evametadatikrāntaṃ draṣṭavyaṃ naivamityapi //

ādhāraṃ tu pravakṣyāmi ekasya puruṣasya te /
bahūnāṃ puruṣāṇāṃ sa yathaikā yonirucyate //

tathā taṃ puruṣaṃ viśvaṃ paramaṃ sumahattamam /
nirguṇaṃ nirguṇā bhūtvā praviśanti sanātanam //