મહાભારત · અધ્યાય 12.360

બહવઃ પુરુષા બ્રહ્મન્નુતાહો એક એવ તુ ।
કો હ્યત્ર પુરુષઃ શ્રેષ્ઠઃ કો વા યોનિરિહોચ્યતે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

બહવઃ પુરુષા લોકે સાઙ્ગ્યયોગવિચારણે ।
નૈતદિચ્છન્તિ પુરુષમેકં કુરુકુલોદ્વહ ॥

બહનાં પુરુષાણાં ચ યથૈકા યોનિરુચ્યતે ।
તથા તં પુરુષં વિશ્વં વ્યાખ્યાસ્યામિ ગુણાધિકમ્ ॥

નમસ્કૃત્વા ચ ગુરવે વ્યાસાય વિદિતાત્મને ।
તપોયુક્તાય દાન્તાય વન્દ્યાય પરમપયે ॥

ઇદં પુરુષસૂક્તં હિ સર્વવેદેષુ પાર્થિવ ।
ઋતં સત્યં ચ વિખ્યાતમૃપિસિંહેન ચિન્તિતમ્ ॥

ઉત્સર્ગેણાપવાદેન ઋષિભિઃ કપિલાદિભિઃ ।
અધ્યાન્મચિન્તામાશ્રિત્ય શાસ્ત્રાણ્યુક્તાનિ ભારત ॥

સમાસતેસ્તુ યદ્વ્યાસઃ પુરુષૈકત્વમુક્તવાન્ ।
તત્તેઽહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ પ્રસાદાદમિતૌજસઃ ॥

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
બ્રહ્મણા સહ સંવાદં ત્ર્યમ્બકસ્ય વિશામ્પતે ॥

ક્ષીરોદસ્ય સમુદ્રસ્ય મધ્યે હાટકસપ્રભઃ ।
વૈજયન્ત ઇતિ ખ્યાતઃ પર્વતપ્રવરો નૃપ ॥

તત્રાધ્યાત્મગતિં દેવ એકાકી પ્રવિચિન્તયન્ ।
વૈરાજસદનાન્નિત્યં વૈજયન્તં નિપેવતે ॥

અથ તત્રાઽસતસ્તસ્ય ચતુર્વક્રસ્ય ધીમતઃ । લલાટપ્રભવઃ પુત્રઃ શિવ આગાદ્યદૃચ્છયા ।
આકાશેન મહાયોગી પુરા ત્રિનયનઃ પ્રભુઃ ॥

તતઃ ખાન્નિપપાતાશુ ધરણીધરમૂર્ધનિ ।
અગ્રતશ્ચાભવત્પ્રીતો વવન્દે ચાપિ પાદયોઃ ॥

તં પાદયોનિમ્પતિતં દૃષ્ટ્વા સવ્યેન પાણિના । અત્થાપયામાસ તદા પ્રભુરેકઃ પ્રજાપતિઃ ।
ઉવાચ ચૈનં ભગવાંશ્ચિરસ્યાગતમાત્મજમ્ ॥
પિતામહ ઉવાચ ।

સ્વાગતં તે મહાબાહો દિષ્ટ્યા પ્રાપ્તોસિ મેઽન્તિકમ્ । કચ્ચિત્તે કુશલં પુત્ર સ્વાધ્યાયતપસોઃ સદા ।
નિત્યમુગ્રતપાસ્ત્વં હિ તતઃ પૃચ્છામિ તે પુનઃ ॥
રુદ્ર ઉવાચ ।

ત્વત્પ્રસાદેન ભગવન્સ્વાધ્યાયતપસોર્મમ ।
કૃશલં ચાવ્યયં ચૈવ સર્વસ્ય જગતસ્ત્વથ ॥

ચિરદૃષ્ટોમિ ભગવન્વૈરાજસદને મયા ।
તતોઽહં પર્વતં પ્રાપ્તસ્ત્વિમં ત્વત્પાદસેવિતમ્ ॥

કૌતૂહલં ચાપિ હિ મે એકાન્તગમનેન તે ।
નૈતત્કારણમલ્પં હિ ભવિષ્યતિ પિતામહ ॥

કિન્નુ તત્સદનં શ્રેષ્ઠં ક્ષુત્પિપાસાવિવર્જિતમ્ ।
સુરાસુરૈરધ્યુપિતમૃષિભિશ્ચામિતપ્રભૈઃ ॥

ગન્ધર્વૈરેપ્સરોભિશ્ચ સતતં સન્નિષેવિતમ્ ।
ઉત્સૃજ્યેમં ગિરિવરમેકાકી પ્રાપ્તવાનસિ ॥
બ્રહ્મોવાચ ।

વૈજયન્તો ગિરિવરઃ સતતં સેવ્યતે મયા ।
અત્રૈકાગ્રેણ મનસા પુરુષશ્ચિન્ત્યતે વિરાટ્ ॥
રુદ્ર ઉવાચ ।

બહવઃ પુરુષા બ્રહ્મંસ્ત્વયા સૃષ્ટાઃ સ્વયમ્ભુવ ।
સૃજ્યન્તે ચાપરે બ્રહ્મન્સ ચૈકઃ પુરુષો વિરાટ્ ॥

કો હ્યસૌ ચિન્ત્યતે બ્રહ્મંસ્ત્વયૈકઃ પુરુષોત્તમઃ ।
એતન્મે સંશયં છિન્ધિ મહત્કૌતૂહલં હિ મે ॥
બ્રહ્મોવાચ ।

બહવઃ પુરુષાઃ પુત્ર ત્વયા યે સમુદાહૃતાઃ ।
એવમેતદતિક્રાન્તં દ્રષ્ટવ્યં નૈવમિત્યપિ ॥

આધારં તુ પ્રવક્ષ્યામિ એકસ્ય પુરુષસ્ય તે ।
બહૂનાં પુરુષાણાં સ યથૈકા યોનિરુચ્યતે ॥

તથા તં પુરુષં વિશ્વં પરમં સુમહત્તમમ્ ।
નિર્ગુણં નિર્ગુણા ભૂત્વા પ્રવિશન્તિ સનાતનમ્ ॥