Mahabharata · Chapter 12.359

sākhyaṃ yogaḥ pāñcarātraṃ vedāraṇyakameva ca /
jñānānyetāni brahmarṣe lokeṣu pracaranti ha //

kimetānyekaniṣṭhāniṃ pṛthaṅniṣṭhāni vā mune /
prabrūhi vai mayā pṛṣṭaḥ pravṛttiṃ ca yathākramam //

kathaṃ vaikāriko gacchetpuruṣaḥ puruṣottamam / vadasva tvaṃ mayā pṛṣṭaḥ pravṛttiṃ ca yathākramam //
vaiśampāyana uvāca /

jajñe bahujñaṃ paramatyudāraṃ yaṃ dvīpamadhye sutamātmavantam /
parāśarātsatyavatī maharṣi tasmai namo'jñānatamonudāya //

pitāmahādyaṃ pravadanti ṣaṣṭhaṃ maharṣimārṣeyavibhūtiyuktam /
nārāyaṇasyāṃśajamekaputraṃ dvaipāyanaṃ vedamahānidhānam //

tamādikāleṣu mahāvibhūti rnārāyaṇo brahma mahānidhānam /
sasarja putrārthamudāratejā vyāsaṃ mahātmānamajaṃ purāṇam //
janamejāya uvāca /

tvayaiva kathitaḥ pūrvaṃ sambhavo dvijasattama /
vasiṣṭhasya sutaḥ śaktiḥ śaktiputraḥ parāśaraḥ //

parāśarasya dāyādaḥ kṛṣṇadvaipāyano muniḥ /
bhūyo nārāyaṇasutaṃ tvamevainaṃ prabhāṣase //

kimataḥ pūrvakaṃ janma vyāsasyāmitatejasaḥ /
kathayasvottamamate janma nārāyaṇodbhavam //
vaiśampāyana uvāca /

vedārthavettuvyāsasya dharmiṣṭhasya taponidheḥ /
gurorme jñānaniṣṭhasya himavatpāda āsataḥ //

kṛtvā bhāratamākhyānaṃ tapaḥ śrāntasya dhīmataḥ /
śuśrūṣāṃ tatparā rājankṛtavanto vayaṃ tadā //

sumanturjaiminiścaiva pailaśca sudṛḍhavrataḥ /
ahaṃ caturthaḥ śiṣyo vai śuko vyāsātmajastathā //

ebhiḥ parivṛto vyāsaḥ śiṣyaiḥ pañcabhiruttamaiḥ /
śuśubhe himavatpāde bhūtairbhūtapatiryathā //

vedānāvartayansāṅgānbhāratārthāṃśca sarvaśaḥ /
tamekamanasaṃ dāntaṃ yuktā vayamupāsmahe //

kathāntare'thakasmiṃścitpṛṣṭo'smābhirdvijottamaḥ /
vedārthānbhāratārthāṃśca janma nārāyaṇāttathā //

sa pūrvamuktvā vedārthānbhāratārthāṃśca tattvavit /
nārāyaṇādidaṃ janma vyāhartumupacakrame //

śṛṇudhvamākhyānavaramidamārṣeyamuttamam /
ādikālodbhavaṃ viprāstapasā'dhigataṃ mayā //

prāpte prajāvisarge vai saptame padmasambhave /
nārāyaṇo mahāyogī śabhāśubhavivarjitaḥ //

sasṛje nābhitaḥ pūrvaṃ brahmāṇamamitaprabhaḥ /
tataḥ sa prādurabhavadathainaṃ vākyamabravīt //

mama tvaṃ nābhito jātaḥ prajāsargakaraḥ prabhuḥ /
sṛja prajāstvaṃ vividhā brahmansajaḍapaṇḍitāḥ //

sa evamukto vimukhaścintāvyākulamānasaḥ /
praṇamya varadaṃ devamuvāca harimīśvaram //

kā śaktirmama deveśa prajāḥ sraṣṭuṃ namostu te /
aprajñāvānahaṃ deva vidhatsva yadanantaram //

sa evamukto bhagavānbhūtvā'thāntarhitastataḥ / cintayāmāsa deveśo buddhiṃ buddhimatāṃvaraḥ /
svarūpiṇī tato buddhirupatasthe hariṃ prabhum //

yogena caināṃ niryogaḥ svayaṃ niyuyuje tadā /
sa tāmaiśvaryayogasthāṃ buddhiṃ gatimatīṃ satīm //

uvāca vacanaṃ devo buddhiṃ vai prabhuravyayaḥ / brahmāṇaṃ praviśasveti lokasṛṣṭyarthasiddhaye /
tatastamīśvarādiṣṭā buddhiḥ kṣipraṃ viveśa sā //

athainaṃ buddhisaṃyuktaṃ punaḥ sa dadṛśe hariḥ /
bhūyaścaiva vacaḥ prāha sṛjemā vividhāḥ prajāḥ //

bāḍhamityeva kṛtvā'sau yathā'jñāṃ śirasā hareḥ /
evamuktvā sa bhagavāṃstatraivāntaradhāyata //

prāpa cainaṃ muhūrtena svaṃ sthānaṃ devasañjñitam /
tāṃ caiva prakṛtiṃ prāpya ekībhāvagato'bhavat //

athāsya buddhirabhavatpunaranyā tadā kila /
sṛṣṭāḥ prajā imāḥ sarvā brahmaṇā parameṣṭhinā //

daityadānavagandharvarakṣogaṇasamākulā /
jātā hīyaṃ vasumatī bhārākrāntā tapasvinī //

bahavo balinaḥ pṛthvyāṃ daityadānavarākṣasāḥ /
bhaviṣyanti tapoyuktā varānaprāpsyanti cottamān //

avaśyameva taiḥ sarvairvaradānena darpitaiḥ /
bādhitavyāḥ suragaṇā ṛṣayaśca tapodhanāḥ //

tatra nyāyyamidaṃ kartuṃ bhārāvataraṇaṃ mayā /
atha nānāsamudbhūtairvasudhāyāṃ yathākramam //

nigraheṇa ca pāpānāṃ sādhūnāṃ pragraheṇa ca /
idaṃ tapasvinī satyā dhārayiṣyati medinī //

mayā hyeṣā hi dhriyate pātālasthena bhoginā /
tasmātpṛthvyāḥ paritrāṇaṃ kariṣye sambhavaṃ gataḥ //

evaṃ sa cintayitvā tu bhagavānmaghadhusūdanaḥ /
rupāṇyanekānyasṛjatprādurbhāvabhavāya saḥ //

vārāhaṃ nārasihaṃ ca vāmanaṃ mānuṣaṃ tathā /
ebhirmayā nihantavyāḥ durvinītāḥ surārayaḥ //

atha bhūyo jagatsraṣṭā bhoḥśabdenānunādayan /
sarasvatīmuccacāra tatra sārasvato'bhavat //

apāntaratamā nāma suto vāksambhavaḥ prabhoḥ /
bhūtabhavyabhaviṣyajñaḥ satyavādī dṛḍhavrataḥ //

tamuvāca nataṃ mūrdhnā devānāmādivaravyayaḥ /
vedākhyāne śrutiḥ kāryā tvayā matimatāṃvara //

tasmātkuru yathājñaptaṃ mamaitadvacanaṃ mune /
tena bhinnāstadā vedā manoḥ svāyambhuventare //

tatastutoṣa bhagavānharistenāsya karmaṇā /
tapasā ca sutaptena yamena niyamena ca //

manvantareṣu putra tvamevaṃ lokapravartakaḥ /
bhaviṣyasyacalo brahmannapradhṛṣyaśca nityaśaḥ //

punastiṣye ca samprāpte kuravo nāma bhāratāḥ /
bhaviṣyanti mahātmāno rājānaḥ prathitā bhuvi //

teṣāṃ tvattaḥ prasūtānāṃ kulabhedo bhaviṣyati /
parasparavināśārthaṃ tvāmṛte dvijasattama //

tatrāpyanekadhā vedānbhetsyase tapasā'nvitaḥ /
kṛṣṇe yuge ca samprāpte kṛṣṇavarṇo bhaviṣyasi //

dharmāṇāṃ vividhānāṃ ca kartā jñānakarastathā /
bhaviṣyasi tapoyukto na ca rāgādvimokṣyase //

vītarāgaśca putraste paramātmā bhaviṣyati /
maheśvaraprasādena naitadvacanamanyathā //

yaṃ mānasaṃ vai pravadanti viprāḥ pitāmahasyottamabuddhiyuktam /
vasiṣṭhamagryaṃ ca taponidhānaṃ yasyātisūryaṃ vyariricyate bhāḥ //

tasyānvape cāpi tato maharṣiḥ parāśaro nāma mahāprabhāvaḥ /
pitā sa te vedanidhirvariṣṭho mahātapā vai tapaso nivāsaḥ //

kānīnagarbhaḥ pitṛkanyakāyāṃ tasmādṛṣestvaṃ bhavitā ca putraḥ //

bhūtabhavyabhaviṣyāṇāṃ jñānānāṃ vetsyase gatim /
ye hyatikrāntakāḥ pūrvaṃ sahasrasugaparyayāḥ //

tāṃśca sarvānmayoddiṣṭāndrakṣyase tapasā'nvitaḥ /
punardrakṣyasi cānekasahasrayugaparyayān //

anādinidhanaṃ loke cakrahastaṃ ca māṃ mune / anudhyānānmama mune naitadvacanamanyathā /
bhaviṣyati mahāsatva khyātiścāpyatulā tava //

* śanaiścaraḥ sūryaputro bhaviṣyati manurmahān / tasminmanvantare caiva manvādigaṇapūrvakaḥ /
tvameva bhavitā vatsa matprasādānna saṃśayaḥ //

[yatkiñcidvidyate loke sarvaṃ tanmadviceṣṭitam / anyo hyanyaṃ cintayati svacchandaṃ vidadhāmyaham // ]

evaṃ sārasvatamṛṣimapāntaratamaṃ tathā /
yuktvā vacanamīśānaḥ sādhayasvetyathābravīt //

sohaṃ tasya prasādena devasya harimedhasaḥ /
apāntaratamo nāmnā tato jāto'jñayā hareḥ //

punaśca jāto vikhyāto vasiṣṭhakulanandanaḥ //

tadetatkathitaṃ janma mayā pūrvakamātmamaḥ /
nārāyaṇaprasādena tadā nārāyaṇāṃśajam //

mayā hi sumahattaptaṃ tapaḥ paramadāruṇam /
purā matimatāṃ śreṣṭhāḥ parameṇa samādhinā //

etadvaḥ kathitaṃ sarvaṃ yanmāṃ pṛcchata putrakāḥ /
pūrvajanma bhaviṣyaṃ ca bhaktānāṃ snehato mayā //
vaiśampāyana uvāca /

eṣa te kathitaḥ pūrvaḥ sambhavo'smadgurornṛpa /
vyāsasyākliṣṭamanaso yathā pṛṣṭaḥ punaḥ śṛṇu //

sāṅkhyaṃ yogaḥ pāñcarātraṃ vedāḥ pāśupataṃ tathā /
jñānānyetāni rājarṣe viddhi nānāmatāni vai //

sāṅkhyasya vaktā kapilaḥ paramarṣiḥ sa ucyate /
hiraṇyagarbho yogasya vettā nānyaḥ purātanaḥ //

apāntapatamāścaiva vedācāryaḥ sa ucyate /
prācīnagarbhaṃ tamṛṣiṃ pravadantīha kecana //

umāpatirbhūtapatiḥ śrīkaṇṭho brahmaṇaḥ sutaḥ /
uktavānidamavyagro jñānaṃ pāśupataṃ śivaḥ //

pāñcarātrasya kṛtsnasya vaktā tu bhagavānsvayam /
sarveṣu ca nṛpaśreṣṭha jñāneṣveteṣu dṛśyate //

yathāgamaṃ yathājñānaṃ niṣṭhā nārāyaṇaḥ prabhuḥ /
na cainamevaṃ jānanti tamobhūtā viśāmpate //

tameva śāstrakartāraṃ pravadanti manīṣiṇaḥ /
niṣṭhāṃ nārāyaṇamṛṣiṃ nānyostīti ca vādinaḥ //

niḥsaṃśayeṣu sarveṣu nityaṃ vasati vai hariḥ /
sasaṃśayānhetubalānnādhyāvasati mādhavaḥ //

pāñcarātravido ye tu yathākramaparā nṛpa /
ekāntabhāvopagatāste hariṃ praviśanti vai //

sāṅkhyaṃ ca yogaṃ ca sanātane dve vedāśca sarve nikhilena rājan /
sarvaiḥ samastairṛṣibhirnirukto nārāyaṇo viśvamidaṃ purāṇam //

śubhāśubhaṃ karma samīritaṃ ya tpravartate sarvalokeṣu kiñcit /
tasmādṛpestadbhavatīti vidyā ddivyantarikṣe bhuvi cāpsu ceti //