Mahabharata · Chapter 12.358

aho hyekāntinaḥ sarvānprīṇāti bhagavānhariḥ /
vidhiprayuktāṃ pūjāṃ ca gṛhṇāti śirasā svayam //

ye tu dagdhendhanā loke puṇyapāpavivarjitāḥ /
teṣāṃ ca yā hi nirdiṣṭā pāramparyāgatā gatiḥ //

caturthyāṃ caiva te gatyāṃ gacchanti puruṣottamam /
ekāntinastu puruṣā gacchanti paramaṃ padam //

nūnamekāntadharmo'yaṃ śreṣṭho nārāyaṇapriyaḥ /
agatvā gatayatisro yadgacchatyavyayaṃ harim //

sahopaniṣadānvedānye viprāḥ samyagāsthitāḥ /
paṭhanti vidhimāsthāya ye cāpi yatidharmiṇaḥ //

tebhyo viśiṣṭāṃ jānāmi gatimekāntināṃ nṛṇām /
kenaiṣa dharmaḥ kathito devena ṛṣiṇā'pi vā //

ekāntināṃ ca kā caryā kadā cotpāditā vibho /
etanme saṃśayaṃ chindhi paraṃ kautūhalaṃ hi me //
vaiśampāyana uvāca /

samupoḍheṣvanīkeṣu kurupāṇḍavayormṛdhe /
arjune vimanaske ca gītā bhagavatā svayam //

āgatiśca gatiścaiva pūrvaṃ te kathitā mayā /
gahano hyeṣa dharmo vai durvijñeyo'kṛtātmabhiḥ //

sammitaḥ sāmavedena puraivādiyuge kṛtaḥ /
dhāryate svayamīśena rājannārāyaṇena ha //

etadarthaṃ mahārāja pṛṣṭaḥ pārthena nāradaḥ /
ṛṣimadhye mahābhāgaḥ śṛṇvatoḥ kṛṣṇabhīṣmayoḥ //

guruṇā ca mayā'pyeva kathito nṛpasattama /
yathā tatkathitaṃ tatra nāradena tathā śṛṇu //

yadā'sīnmānajaṃ janma nārāyaṇamukhodgatam /
brahmaṇaḥ pṛthivīpāla tadā nārāyaṇaḥ svayam //

tena dharmeṇa kṛtavāndaivaṃ pitryaṃ ca bhārata /
phenapā ṛṣayaścaiva taṃ dharmaṃ pratipedire //

vaikhānasāḥ phenapebhyo dharmaṃ taṃ pratipadire /
vaikhānasebhyaḥ sopastu tataḥ so'ntardadhe punaḥ //

yadā'sīccākṣuṣaṃ janma dvitīyaṃ brahmaṇo nṛpa /
yadā pitāmahenaiva somāddharmaḥ pariśrutaḥ //

nārāyaṇātmako rājanrudrāya pradadau ca tam /
tato yogasthito rudraḥ purā kṛtayuge nṛpa //

vālakhilyānṛṣīnsarvāndharmamenamapāṭhayat /
antardadhe tato bhūyastasya devasya māyayā //

tṛtīyaṃ brahmaṇo janma yadāsīdvācikaṃ mahat /
tatraiṣa dharmaḥ sambhūtaḥ svayaṃ nārāyaṇānnṛpa //

suparṇo nāma tamṛṣiḥ prāptavānpuruṣottamāt /
tapasā vai sutaptena damena niyamena ca //

triḥ parikrāntavānetatsuparṇo dharmasuttamam /
yasmāttasmādvrataṃ hyetatrisauparṇamihocyeta //

ṛgvedapāṭhapaṭhitaṃ vratametaddhi duścaram /
suparṇāccāpyadhigato dharma eṣa sanātanaḥ //

vāyunā dvipadaśriṣṭhe prathito jagadāyuṣā /
vāyoḥ sakāśātprāptaśca ṛṣibhirvighasāśibhiḥ //

tebhyo mahodadhiścaiva prāptavāndharmamuttamam /
antardadhe tato bhūyo nārāyaṇasamāhṛtaḥ //

yadā bhūyaḥ śravaṇajā sṛṣṭirāsīnmahātmanaḥ /
brahmaṇaḥ puruṣavyāghra tatra kīrtayataḥ śṛṇu //

jagatsraṣṭumanā devo harirnārāyaṇaḥ svayam /
cintayāmāsa puruṣaṃ jagatsargakaraṃ prabhum //

atha cintayatastasya karṇābhyāṃ puruṣaḥ smṛtaḥ /
prajāsargakaro brahmā tamuvāca jagatpatiḥ //

sṛja prajāḥ putra sarvā mukhataḥ pādatastathā /
śreyastava vidhāsyāmi balaṃ tejaśca suvrata //

dharmaṃ ca matto gṛhṇīṣva sātvataṃ nāma nāmataḥ /
tena sṛṣṭaṃ kṛtayugaṃ sthāpayasva yathāvidhi //

tato brahmā namaścakre devāya harimedhase /
dharmaṃ cāgryaṃ sa jagrāha sarahasyaṃ sasangraham //

āraṇyakena sahitaṃ nārāyaṇamukhodgatam /
upadiśya tato dharmaṃ brahmaṇe'mitatejase //

taṃ kārtayugadharmāṇaṃ nirāśīḥ karmasañjñitam /
jagāma tamasaḥ pāraṃ yatrāvyaktaṃ vyavasthitam //

tato'tha varado devo brahmā lokapitāmahaḥ /
asṛjatsa tato lokānkṛtsnānsthāvarajaṅgamān //

tataḥ prāvartata tadā ādau kṛtayugaṃ śubham /
tato hi sātvato dharmo vyāpya lokānavasthitaḥ //

tenaivādyena dharmeṇa brahmā lokavisargakṛt /
pūjayāmāsa deveśaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum //

dharmapratiṣṭhāhetośca manuṃ svārociṣaṃ tataḥ /
adhyāpayāmāsa tadā lokānāṃ hitakāmyayā //

tataḥ svārociṣaḥ putraṃ svayaṃ śaṅkhapadaṃ nṛpa /
adhyāpayatpurā'vyagraḥ sarvalokapatirvibhuḥ //

tataḥ śaṅkhapadaścāpi putramātmajamaurasam / diśāpālaṃ sudharmāṇamadhyāpayata bhārata /
so'ntardadhe tato bhūyaḥ prāpte tretāyuge punaḥ //

nāsatye janmani purā brahmaṇaḥ pārthivottama /
dharmametaṃ svayaṃ devo harirnārāyaṇaḥ prabhuḥ //

tajjagādāravindākṣo brahmaṇaḥ paśyatastadā /
sanatkumāro bhagavāṃstataḥ prādhītavānnṛpa //

sanatkumārādapi ca vīraṇo vai prajāpatiḥ /
kṛtādau kuruśārdūla dharmametadadhītavān //

vīraṇaścāpyadhītyainaṃ raibhyāya munaye dadau /
raibhyaḥ putrāya śuddhāya suvratāya sumedhase //

kukṣipālāya ca dadau viśālāya ca dharmiṇe /
tato'pyantardadhe bhūyo nārāyaṇamukhodgataḥ //

aṇḍaje janmani punarbrahmaṇe hariyonaye /
eṣa dharmaḥ samudbhūto nārāyaṇamukhātpunaḥ //

gṛhīto brahmaṇā rājanprayuktaśca yathāvidhi /
adhyāpitāśca munayo nāmnā barhipado nṛpa //

barhiṣadbhyaśca samprāptaḥ sāmavedāntagaṃ dvijam /
jyeṣṭhaṃ nāmābhivikhyātaṃ jyeṣṭhasāmavrato hariḥ //

jyeṣṭhāccāpyanusankrānto rājānamavikampanam /
antardadhe tato rājanneṣa darmaḥ prabho hareḥ //

yadidaṃ saptamaṃ janma padmajaṃ brahmaṇo nṛpa /
tatraiṣa dharmaḥ kathitaḥ svayaṃ nārāyaṇena ha //

pitāmahāya śuddhāya yugādau lokadhāriṇe /
pitāmahaśca dakṣāya dharmametaṃ purā dadau //

tato jyeṣṭhe tu dauhitre prādāddakṣo nṛpottama /
āditye saviturjyeṣṭhe vivasvāñjagṛhe tataḥ //

tretāyugādau ca tato vivasvānmamave dadau /
manuśca lokabhūtyarthaṃ sutāyekṣvākave dadau //

ikṣvākuṇā ca kathito vyāpya lokānavasthitaḥ /
gamiṣyati kṣayānte ca punarnārāyaṇaṃ nṛpa //

yatīnāṃ cāpi yo dharmaḥ sa te pūrvaṃ nṛpottama /
kathito harigītāsu samāsavidhikalpitaḥ //

nāradena susamprāptaḥ sarahasyaḥ sasangrahaḥ /
eṣa dharmo jagannāthātsākṣānnārāyaṇānnṛpa //

evameva mahāndharme ādyo rājansanātanaḥ /
durvijñeyo duṣkaraśca sātvatairdhāryate sadā //

dharmajñānena caitena suprayuktena karmaṇā /
ahiṃsādharmayuktena prīyate harirīśvaraḥ //

ekavyūhavibhāgo vā kvaciddvivyūhasañjñitaḥ /
trivyūhaścāpi saṃkhyātaścaturvyūhaśca dṛśyate //

harireva hi kṣetrajño nirmamo niṣkalastathā /
jīvaśca sarvabhūteṣu pañcabhūtaguṇātigaḥ //

manaśca prathitaṃ rājanpañcandriyasamīraṇam /
eṣa lokanidhiḥ śrīmāneṣu lokavisargakṛt //

akartā caiva kartā ca kāryaṃ kāraṇameva ca /
yathecchati tathā rājankrīḍate puruṣo'vyayaḥ //

eṣa ekāntidharmaste kīrtito nṛpasattama /
mayā guruprasādena durvijñeyo'kṛtātmabhiḥ //

ekāntino hi puruṣā durlabhā bahavo nṛpa /
yadyekāntibhirākīrṇaṃ jagatsyātkurunandanaḥ //

ahiṃsakairātmavidbhiḥ sarvabhūtahite rataiḥ /
bhavetkṛtayugaprāptirāśīḥ karmavivarjitā //

evaṃ sa bhagavānvyāso gururmama viśāmpate /
kathayāmāsa dharmajño dharmarāje dvijottamaḥ //

ṛṣīṇāṃ sannidhau rājañśṛṇvatoḥ kṛṣṇabhīṣmayoḥ /
tasyāpyakathayatpūrvaṃ nāradaḥ sumahātapāḥ //

devaṃ paramakaṃ brahma śvetaṃ candrābhamacyutam / yatra caikāntino yānti nārāyaṇaparāyaṇāḥ /
tadeva paramaṃ sthānaṃ muktānāṃ kevalaṃ bhavet //
janamejaya uvāca /

evaṃ bahuvidhaṃ dharmaṃ pravibuddhairniṣevitam /
na kurvanti kathaṃ viprā anye nānāvrate sthitāḥ //
vaiśampāyana uvāca /

tisraḥ prakṛtayo rājandehabandheṣu nirmitāḥ /
sātvikī rājasī caiva tāmasī caiva bhārata //

dehabandheṣu puruṣaḥ śreṣṭhaḥ kurukulodvaha /
sātvikaḥ puruṣavyāghra bhavenmokṣāya niścitaḥ //

atrāpi sa vijānāti puruṣaṃ brahmavittamam /
nārāyaṇāṃ paraṃ mokṣe tato vai sātvikaḥ smṛtaḥ //

manīṣitaṃ ca prāpnoti cintayanpuruṣottamam /
ekāntabhaktaḥ satataṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ //

manīṣiṇo hi ye kecidyatayo mokṣadharmiṇaḥ /
teṣāṃ vicchinnatṛṣṇānāṃ yogakṣemavaho hariḥ //

jāyamānaṃ hi puruṣaṃ yaṃ paśyenmadhusūdanaḥ /
sātvikastu sa vijñeyo bhavenmokṣe ca niścitaḥ //

sāṅkhyayogena tulyo hi dharma ekāntisevitaḥ /
nārāyaṇātmake mokṣe tato yānti parāṃ gatiṃ //

nārāyaṇena dṛṣṭastacu pratibuddho bhavetpumān /
evamātmecchayā rājanpratibuddho na jāyate //

rājasī tāmasī caiva vyāmiśre prakṛtī smṛte / tadātmakaṃ hi puruṣaṃ jāyamānaṃ viśāmpate /
pravṛttilakṣaṇairyuktaṃ nāvekṣati hariḥ svayam //

paśyatyenaṃ jāyamānaṃ brahmā lokapitāmahaḥ /
rajasā tapasā caiva mānasaṃ samabhiplutam //

kāmaṃ devāśca ṛṣayaḥ satvasthā nṛpasattama /
hīnāḥ satvena sūkṣmeṇa tato vaikārikāḥ smṛtāḥ //
janamejaya uvāca /

kathaṃ vaikāriko gacchetpuruṣaḥ puruṣottamam /
vada sarvaṃ yathādṛṣṭaṃ pravṛttiṃ ca yathākramam //
vaiśampāyana uvāca /

susūkṣmaṃ tattvasaṃyuktaṃ saṃyuktaṃ tribhirakṣaraiḥ /
puruṣaḥ puruṣaṃ gacchenniṣkriyaṃ pañcaviṃśakam //

evamekaṃ sāṅkhyayogaṃ vedāraṇyakameva ca /
parasparāṅgānyetāni pāñcarātraṃ ca kathyate //

eṣa ekāntināṃ dharmo nārāyaṇaparātmakaḥ //

yathā samudrātprasṛtā jalaughā stameva rājanpunarāviśanti /
ime tathā jñānamahājalaughā nārāyaṇaṃ vai punarāviśanti //

eṣa te kathito dharmaḥ sātvato yadubāndhava /
kuruṣvainaṃ yathānyāyaṃ yadi śaktosi bhārata //

evaṃ hi sa mahābhāgo nārado gurave mama /
śvetānāṃ yatināṃ cāha ekāntagatimakhyām //

vyāsaścākathayatprītyā dharmaputrāya dhīmate /
sa evāyaṃ mayā tubhyamākhyātaḥ prasṛto guroḥ //

itthaṃ hi duścaro dharma eṣa pārthivasattama /
yathaiva tvaṃ tathaivānye na bhajanti ca mohitāḥ //

kṛṣṇa eva hi lokānāṃ bhāvano mohanastathā /
saṃhārakārakaścaiva kāraṇaṃ ca viśāmpate //