Mahabharata · Chapter 12.357

śrutaṃ bhagavatastasya māhātmyaṃ paramātmanaḥ /
janmadharmagṛhe caiva naranārāyaṇātmakam //

mahāvarāhasṛṣṭā ca piṇḍotpattiḥ purātanī /
pravṛttau ca nivṛttau ca yo yathā parikalpitaḥ //

tathā sa naḥ śruto brahmankathyamānastvayā'nagha /
havyakavyabhujo viṣṇurudakpūrve mahodadhau //

yacca tatkathitaṃ pūrvaṃ tvayā hayaśiro mahat /
tacca dṛṣṭaṃ bhagavatā brahmaṇā parameṣṭhinā //

kiṃ tadutpāditaṃ pūrvaṃ hariṇā lokadhāriṇā /
rūpaṃ prabhāvaṃ mahatāmapūrvaṃ dhīmatāṃvara //

dṛṣṭvā hi vivudhaśreṣṭhamapūrvamamitaujasam /
tadaśvaśirasaṃ puṇyaṃ brahmā kimakaronmune //

etannaḥ saṃśayaṃ brahmanpurāṇaṃ brahmasambhavam / kathayasvottamamate mahāpuruṣasaṃśritam /
pāvitāḥ sma tvayā brahmanpuṇyāḥ kathaya tāḥ kathāḥ //
sautiruvāca /

kathayiṣyāmi te sarvaṃ purāṇaṃ vedasammitam /
jagau yadbhagavānvyāso rājñaḥ pārikṣitasya vai //

śrutvā'śvaśiraso mūrti devasya harimedhasaḥ /
utpannasaṃśayo rājā etadevamacodayat //
janamejaya uvāca /

yattaddarśitavānbrāhma devaṃ hayaśirodharam /
kimarthaṃ tatsamabhavadvapurdevopakalpitam //
vaiśampāyana uvāca /

yatkiñcidiha loke vai dehabaddhaṃ viśāmpate /
sarvaṃ pañcabhirāviṣṭaṃ bhūtairīśvarabuddhijaiḥ //

īśvaro hi jagatsraṣṭā prabhurnārāyaṇo virāṭ /
bhūtāntarātmā varadaḥ saguṇo nirguṇopi ca //

bhūtapralayamavyaktaṃ śṛṇuṣva nṛpasattama //

dharaṇyāmatha līnāyāmapsu caikārṇave purā /
jyotirbhūte jale cāpi līne jyotiṣi cānile //

vāyau cākāśasaṃlīne ākāśe ca manonuge /
vyakte manasi saṃlīne vyakte cāvyaktatāṃ gate //

avyakte puruṣaṃ yāte puṃsi sarvagate'pi ca /
tama evābhavatsarvaṃ na prājñāyata kiñcana //

tamaso brahmasambhūtaṃ tamomūlamṛtātmakam /
tadviśvabhāvasañjñāntaṃ pauruṣīṃ tanumāśritam //

so'niruddha iti proktastatpradhānaṃ pracakṣate /
tadavyaktamiti jñeyaṃ triguṇaṃ nṛpasattama //

vidyāsahāyavāndevo viṣvakseno hariḥ prabhuḥ /
ādikartā sa bhūtānāmaprameyo hariḥ prabhuḥ //

apsveva śayanaṃ cakre nidrāyogamupāgataḥ /
jagataścintayansṛṣṭiṃ citrāṃ bahuguṇodbhavām //

tasya cintayataḥ sṛṣṭiṃ mahānātmaguṇaḥ smṛtaḥ / ahankārastato jāto brahmā śubhacaturmukhaḥ /
hiraṇyagarbho bhagavānsarvalokapitāmahaḥ //

padme'niruddhātsambhūtastadā padmanibhekṣaṇaḥ /
sahasrapatre dyutimānupaviṣṭaḥ sanātanaḥ //

dadṛśe'dbhutasankāśo lokānāpyāyayanprabhuḥ /
satvasthaḥ parameṣṭhī sa tato bhūtagaṇānsṛjan //

pūrvameva ca padmasya patre sūryāṃśusaprabhe /
nārāyaṇakṛtau bindū apāmāstāṃ guṇottarau //

tāvapaśyatsa bhagavānanādinidhano'cyutaḥ /
ekastatrābhavadvindurmadhvābho ruciraprabhaḥ //

sa tāmaso madhurjātastadā nārāyaṇājñayā /
kaṭhinastvaparo vinduḥ kaiṭabho rājasastu saḥ //

tāvabhyadhātavāṃ śreṣṭhau tamorajaguṇānvitau /
balavantau gadāhastau padmanālānusāriṇau //

dadṛśāte'ravindasthaṃ brahmāṇamamitaprabhavam /
sṛjantaṃ prathamaṃ vedāṃścaturaścāruvigrahān //

tato vigrahavantastānvedāndṛṣṭvā'surottamau /
sahasā jagṛhaturvedānbrahmaṇaḥ paśyatastadā //

atha tau dānavaśreṣṭhau vedāngṛhya sanātanān /
rasāṃ viviśatustūrṇamudakpūrve mahodadhau //

tato hṛteṣu deveṣu brahmā kaśmalamāviśat /
tato vacanamīśānaṃ prāha vedairvinākṛtaḥ //
brahmovāca /

vedā me paramaṃ cakṣurvedā me paramaṃ balam /
vedā me paramaṃ dhāma vedā me brahma cottaram //

mama vedā hṛtāḥ sarve dānavābhyāṃ balāditaḥ /
andhakārā hi me lokā jātā vedairvinā kṛtāḥ //

vedānṛte hi kiṃ kuryā lokānāṃ sṛṣṭimuttamām /
aho bata mahadduḥkhaṃ vedanāśanajaṃ mama //

prāptaṃ dunoti hṛdayaṃ tīvraṃ śokaparāyaṇam /
ko hi śokārṇave magnaṃ māmito'dya samuddharet //

vadāṃstāṃścānayennaṣṭānkasya cāhaṃ priyo bhave /
ityevaṃ bhāṣamāṇasya brahmaṇo nṛpasattama //

hareḥ stotrārthamudbhūtā buddhirbuddhimatāṃ vara /
tato jagau paraṃ japyaṃ sāñjalipragrahaḥ prabhuḥ //
brahmovāca /

oṃ namaste brahmahṛdaya namaste mama pūrvaja /
lokādyabhuvanaśreṣṭha sāṅkhyayoganidhe prabho //

vyaktāvyaktakarācintya kṣemaṃ panthānamāsthitaḥ / viśvabhuksarvabhūtānāmantarātmannayonija /
ahaṃ prasādajastubhyaṃ lokadhāma svayambhuvaḥ //

tvatto me mānasaṃ janma prathamaṃ dvijapūjitam /
cākṣuṣaṃ vai dvitīyaṃ me janma cāsītpurātanam //

tvatprasādāttu me janma tṛtīyaṃ vācikaṃ mahat /
tvattaḥ śravaṇajaṃ cāpi caturthaṃ janma me vibho //

nāsatyaṃ cāpi me janma tvattaḥ pañcamamucyate /
aṇḍajaṃ cāpi me janma tvattaḥ ṣaṣṭhaṃ vinirmitaṃ //

idaṃ ca saptamaṃ janma padmajanmeti vai prabho /
sargesarge hyahaṃ putrastava triguṇavarjita //

prathamaḥ puṇḍarīkākṣaḥ pradhānaguṇakalpitaḥ /
tvamīśvaraḥ svabhāvaśca bhūtānāṃ tvaṃ prabhāvana //

tvayā vinirmito'haṃ vai vedacakṣurvayotiga / te me vedā hṛtāścakṣurandho jātosmi jāgṛhi /
dadasva cakṣūṃṣi mama priyo'haṃ te priyosi me //

evaṃ stutaḥ sa bhagavānpuruṣaḥ sarvatomukhaḥ /
jahau nidrāmatha tadā vedakāryārthamuhyataḥ //

aiśvaryeṇa prayogeṇa dvitīyāṃ tanumāsthitaḥ / sunāsikena kāyena bhūtvā candraprabhastadā /
kṛtvā hayaśiraḥ śubhraṃ vedānāmālayaṃ prabhuḥ //

tasya mūrdhā samabhavaddyauḥ sanakṣatratārakāḥ /
keśāścāsyābhavandīrghā raveraṃśusamaprabhāḥ //

karṇāvākāśapātāle lalāṭaṃ bhūtadhāriṇī /
gaṅgāsarasvatī puṇye bhruvāvāstāṃ mahādyutī //

cakṣuṣī somasūryauṃ te nāsā sandhyā punaḥ smṛtā /
oṃkārastvatha saṃskāro vidyujjihvā ca nirmitā //

dantāśca pitaro rājansomapā iti viśrutāḥ / goloko brahmalokaśca oṣṭhāvāstāṃ mahātmanaḥ /
grīvā cāsyābhavadrājankālarātrirguṇottarā //

etaddhayaśiraḥ kṛtvā nānāmūrtibhirāvṛtam /
antardadhau sa viśveśo viveśa ca rasāṃ prabhuḥ //

rasāṃ punaḥ praviṣṭaśca yogaṃ paramamāsthitaḥ /
śaikṣyaṃ svaraṃ samāsthāya udgītaṃ prāsṛjatsvaram //

sasvaraḥ sānunādī ca sarvaśaḥ snigdha eva ca /
babhūvāntarjalagataḥ sarvabhūtaguṇoditaḥ //

tatastāvasurau kṛtvā vedānsamayabandhanān /
rasātale vinikṣipya yataḥ śabdastato drutau //

etasminnantare rājandevo hayaśirodharaḥ /
jagrāha vedānakhilānrasālagatānhariḥ //

prādācca brahmaṇe bhūyastataḥ svāṃ prakṛtiṃ gataḥ //

sthāpayitvā hayaśirā udakpūrve mahodadhau /
vedānāmālayaścāpi babhūvāśvarirāstataḥ //

atha kiñcidapaśyantau dānavau madhukaiṭabhau /
yatra devā vinikṣiptāstatsthānaṃ śūnyameva ca //

tata uttamamāsthāya vegaṃ balavatāṃ varau /
punaruttasthatuḥ śīghraṃ rasānāmālayāttadā //

dadṛśāte ca puruṣaṃ tamevādikaraṃ prabhum / śvetaṃ candraviśuddhābhamaniruddhatanau sthitam.ṭa
bhūyopyamitavikrāntaṃ nidrāyogamupāgatam //

ātmapramāṇaracite apāmupari kalpite /
śayane nāgabhogāḍhye jvālāmālāsamāvṛte //

niṣkalmaṣeṇa satvena sampannaṃ ruciraprabham /
taṃ dṛṣṭvā dānavendrau tau mahāhāsamamuñcatām //

ūcatuśca samāviṣṭau rajasā tamasā ca tau /
ayaṃ sa puruṣaḥ śvetaḥ śete nidrāmupāgataḥ //

anena nūnaṃ vedānāṃ kṛtamāharaṇaṃ rasāt / kasyaiṣa konu khalveṣa kiñca svapiti bhogavān /
icyuccāritavākyau tau bodhayāmāsaturharim //

yuddhārthinau hi vijñāya vibuddhaḥ puruṣottamaḥ /
nirīkṣya cāsurendrau tau tato yuddhe manodadhe //

atha yuddhaṃ samabhavattayornārāyaṇasya vai //

rajastamoviṣṭatanū tāvubhau madhukaiṭabhau /
brahmaṇopacitiṃ kurvañjadhāna madhusūdanaḥ //

tatastayorvadhenāśu vedāpaharaṇena ca /
śokāpanayanaṃ cakre brahmaṇaḥ puruṣottamaḥ //

tataḥ parivṛto brahmā hariṇā vedasatkṛtaḥ /
nirmame sa tadā lokānkṛtsnānsthāvarajaṅgamān //

dattvā pitāmahāyāgryāṃ matiṃ lokavisargikīm /
tatraivāntardadhe devo yata evāgato hariḥ //

tau dānavau harirhatvā kṛtvā hayaśirastanum /
punaḥ pravṛttidharmārthaṃ tāmeva vidadhe tanum //

evameṣa mahābhāgo babhūvāśvaśirā hariḥ /
paurāṇametatprakhyātaṃ rūpaṃ varadamaiśvaram //

yo hyetadbrāhmaṇo nityaṃ śṛṇuyāddhārayīta vā /
na tasyādhyayanaṃ nāśamupagacchetkadācana //

ārādhya tapasogreṇa devaṃ hayaśirodharam /
pāñcālena kramaḥ prāpto rāmeṇa pathi deśite //

etaddhayaśiro rājannākhyānaṃ tava kīrtitam /
purāṇaṃ vedasamitaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi //

yāṃyāmicchettanuṃ devaḥ kartuṃ kāryavidhau kvacit /
tātāṃ kuryādvikurvāṇaḥ svayamātmānamātmanā //

eṣa vedanidhiḥ śrīmāneṣa vai tapasonidhiḥ /
eṣa yogaśca sāṅkhyaṃ ca brahma cāgryaṃ havirvibhuḥ //

nārāyaṇaparā vedā yājñā nārāyaṇātmakāḥ /
tapo nārāyaṇaparaṃ nārāyaṇaparā gatiḥ //

nārāyaṇaparaṃ satyamṛtaṃ nārāyaṇātmakam /
nārāyaṇaparo dharmaḥ punarāvṛttidurlabhaḥ //

pravṛttilakṣaṇaścaiva dharmo nārāyaṇātmakaḥ /
nārāyaṇātmako gandho bhūmau śreṣṭhatamaḥ smṛtaḥ //

apāṃ cāpi guṇā rājanrasā nārāyaṇātmakāḥ /
jyotiṣāṃ ca paraṃ rūpaṃ smṛtaṃ nārāyaṇātmakam //

nārāyaṇātmakaścāpi sparśo vāyuguṇaḥ smṛtaḥ /
nārāyaṇātmakaścaiva śabda ākāśasambhavaḥ //

manaścāpi tato bhūtamavyaktaguṇalakṣaṇam /
nārāyaṇaparaṃ kālo jyotiṣāmayanaṃ ca yat //

nārāyaṇaparā kīrtiḥ śrīśca lakṣṇīśca devatāḥ /
nārāyaṇaparaṃ sāṅkhyaṃ yogo nārāyaṇātmakaḥ //

kāraṇaṃ puruṣo hyeṣāṃ pradhānaṃ cāpi kāraṇam /
svabhāvaścaiva karmāṇi daivaṃ yeṣāṃ ca kāraṇam //

adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham /
vividhā ca tathā ceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam //

pañcakāraṇasaṃkhyāto niṣṭhā sarvatra vai hariḥ /
tattvaṃ vijñāsamānānāṃ hetubhiḥ sarvatomukhaiḥ //

tattvameko mahāyogī hanirnārāyaṇaḥ prabhuḥ /
brahmādīnāṃ salokānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām //

sāṅkhyānāṃ yogināṃ cāpi yatīnāmātmavedinām /
manīṣitaṃ vijānāti keśavo na tu tasya te //

ye kecitsarvalokeṣu daivaṃ pitryaṃ ca kurvate /
dānāni ca prayacchanti tapyante ca tapo mahat //

sarveṣāmāśrayo viṣṇuraiśvaraṃ vidhimāsthitaḥ /
sarvabhūtakṛtāvāso vāsudeveti cocyate //

ayaṃ hi nityaḥ paramo maharṣi rmahāvibhūtirguṇavānguṇākhyaḥ /
guṇaiśca saṃyogamupaiti śīghraṃ kālo yathartāvṛtusamprayuktaḥ //

naivāsya vindanti gatiṃ mahātmano na cāgatiṃ kaścidihānupaśyati /
jñānātmakāḥ saṃyamino maharṣayaḥ / paśyanti nityaṃ puruṣaṃ guṇādhikam //