મહાભારત · અધ્યાય 12.358

અહો હ્યેકાન્તિનઃ સર્વાન્પ્રીણાતિ ભગવાન્હરિઃ ।
વિધિપ્રયુક્તાં પૂજાં ચ ગૃહ્ણાતિ શિરસા સ્વયમ્ ॥

યે તુ દગ્ધેન્ધના લોકે પુણ્યપાપવિવર્જિતાઃ ।
તેષાં ચ યા હિ નિર્દિષ્ટા પારમ્પર્યાગતા ગતિઃ ॥

ચતુર્થ્યાં ચૈવ તે ગત્યાં ગચ્છન્તિ પુરુષોત્તમમ્ ।
એકાન્તિનસ્તુ પુરુષા ગચ્છન્તિ પરમં પદમ્ ॥

નૂનમેકાન્તધર્મોઽયં શ્રેષ્ઠો નારાયણપ્રિયઃ ।
અગત્વા ગતયતિસ્રો યદ્ગચ્છત્યવ્યયં હરિમ્ ॥

સહોપનિષદાન્વેદાન્યે વિપ્રાઃ સમ્યગાસ્થિતાઃ ।
પઠન્તિ વિધિમાસ્થાય યે ચાપિ યતિધર્મિણઃ ॥

તેભ્યો વિશિષ્ટાં જાનામિ ગતિમેકાન્તિનાં નૃણામ્ ।
કેનૈષ ધર્મઃ કથિતો દેવેન ઋષિણાઽપિ વા ॥

એકાન્તિનાં ચ કા ચર્યા કદા ચોત્પાદિતા વિભો ।
એતન્મે સંશયં છિન્ધિ પરં કૌતૂહલં હિ મે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સમુપોઢેષ્વનીકેષુ કુરુપાણ્ડવયોર્મૃધે ।
અર્જુને વિમનસ્કે ચ ગીતા ભગવતા સ્વયમ્ ॥

આગતિશ્ચ ગતિશ્ચૈવ પૂર્વં તે કથિતા મયા ।
ગહનો હ્યેષ ધર્મો વૈ દુર્વિજ્ઞેયોઽકૃતાત્મભિઃ ॥

સમ્મિતઃ સામવેદેન પુરૈવાદિયુગે કૃતઃ ।
ધાર્યતે સ્વયમીશેન રાજન્નારાયણેન હ ॥

એતદર્થં મહારાજ પૃષ્ટઃ પાર્થેન નારદઃ ।
ઋષિમધ્યે મહાભાગઃ શૃણ્વતોઃ કૃષ્ણભીષ્મયોઃ ॥

ગુરુણા ચ મયાઽપ્યેવ કથિતો નૃપસત્તમ ।
યથા તત્કથિતં તત્ર નારદેન તથા શૃણુ ॥

યદાઽસીન્માનજં જન્મ નારાયણમુખોદ્ગતમ્ ।
બ્રહ્મણઃ પૃથિવીપાલ તદા નારાયણઃ સ્વયમ્ ॥

તેન ધર્મેણ કૃતવાન્દૈવં પિત્ર્યં ચ ભારત ।
ફેનપા ઋષયશ્ચૈવ તં ધર્મં પ્રતિપેદિરે ॥

વૈખાનસાઃ ફેનપેભ્યો ધર્મં તં પ્રતિપદિરે ।
વૈખાનસેભ્યઃ સોપસ્તુ તતઃ સોઽન્તર્દધે પુનઃ ॥

યદાઽસીચ્ચાક્ષુષં જન્મ દ્વિતીયં બ્રહ્મણો નૃપ ।
યદા પિતામહેનૈવ સોમાદ્ધર્મઃ પરિશ્રુતઃ ॥

નારાયણાત્મકો રાજન્રુદ્રાય પ્રદદૌ ચ તમ્ ।
તતો યોગસ્થિતો રુદ્રઃ પુરા કૃતયુગે નૃપ ॥

વાલખિલ્યાનૃષીન્સર્વાન્ધર્મમેનમપાઠયત્ ।
અન્તર્દધે તતો ભૂયસ્તસ્ય દેવસ્ય માયયા ॥

તૃતીયં બ્રહ્મણો જન્મ યદાસીદ્વાચિકં મહત્ ।
તત્રૈષ ધર્મઃ સમ્ભૂતઃ સ્વયં નારાયણાન્નૃપ ॥

સુપર્ણો નામ તમૃષિઃ પ્રાપ્તવાન્પુરુષોત્તમાત્ ।
તપસા વૈ સુતપ્તેન દમેન નિયમેન ચ ॥

ત્રિઃ પરિક્રાન્તવાનેતત્સુપર્ણો ધર્મસુત્તમમ્ ।
યસ્માત્તસ્માદ્વ્રતં હ્યેતત્રિસૌપર્ણમિહોચ્યેત ॥

ઋગ્વેદપાઠપઠિતં વ્રતમેતદ્ધિ દુશ્ચરમ્ ।
સુપર્ણાચ્ચાપ્યધિગતો ધર્મ એષ સનાતનઃ ॥

વાયુના દ્વિપદશ્રિષ્ઠે પ્રથિતો જગદાયુષા ।
વાયોઃ સકાશાત્પ્રાપ્તશ્ચ ઋષિભિર્વિઘસાશિભિઃ ॥

તેભ્યો મહોદધિશ્ચૈવ પ્રાપ્તવાન્ધર્મમુત્તમમ્ ।
અન્તર્દધે તતો ભૂયો નારાયણસમાહૃતઃ ॥

યદા ભૂયઃ શ્રવણજા સૃષ્ટિરાસીન્મહાત્મનઃ ।
બ્રહ્મણઃ પુરુષવ્યાઘ્ર તત્ર કીર્તયતઃ શૃણુ ॥

જગત્સ્રષ્ટુમના દેવો હરિર્નારાયણઃ સ્વયમ્ ।
ચિન્તયામાસ પુરુષં જગત્સર્ગકરં પ્રભુમ્ ॥

અથ ચિન્તયતસ્તસ્ય કર્ણાભ્યાં પુરુષઃ સ્મૃતઃ ।
પ્રજાસર્ગકરો બ્રહ્મા તમુવાચ જગત્પતિઃ ॥

સૃજ પ્રજાઃ પુત્ર સર્વા મુખતઃ પાદતસ્તથા ।
શ્રેયસ્તવ વિધાસ્યામિ બલં તેજશ્ચ સુવ્રત ॥

ધર્મં ચ મત્તો ગૃહ્ણીષ્વ સાત્વતં નામ નામતઃ ।
તેન સૃષ્ટં કૃતયુગં સ્થાપયસ્વ યથાવિધિ ॥

તતો બ્રહ્મા નમશ્ચક્રે દેવાય હરિમેધસે ।
ધર્મં ચાગ્ર્યં સ જગ્રાહ સરહસ્યં સસન્ગ્રહમ્ ॥

આરણ્યકેન સહિતં નારાયણમુખોદ્ગતમ્ ।
ઉપદિશ્ય તતો ધર્મં બ્રહ્મણેઽમિતતેજસે ॥

તં કાર્તયુગધર્માણં નિરાશીઃ કર્મસઞ્જ્ઞિતમ્ ।
જગામ તમસઃ પારં યત્રાવ્યક્તં વ્યવસ્થિતમ્ ॥

તતોઽથ વરદો દેવો બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
અસૃજત્સ તતો લોકાન્કૃત્સ્નાન્સ્થાવરજઙ્ગમાન્ ॥

તતઃ પ્રાવર્તત તદા આદૌ કૃતયુગં શુભમ્ ।
તતો હિ સાત્વતો ધર્મો વ્યાપ્ય લોકાનવસ્થિતઃ ॥

તેનૈવાદ્યેન ધર્મેણ બ્રહ્મા લોકવિસર્ગકૃત્ ।
પૂજયામાસ દેવેશં હરિં નારાયણં પ્રભુમ્ ॥

ધર્મપ્રતિષ્ઠાહેતોશ્ચ મનું સ્વારોચિષં તતઃ ।
અધ્યાપયામાસ તદા લોકાનાં હિતકામ્યયા ॥

તતઃ સ્વારોચિષઃ પુત્રં સ્વયં શઙ્ખપદં નૃપ ।
અધ્યાપયત્પુરાઽવ્યગ્રઃ સર્વલોકપતિર્વિભુઃ ॥

તતઃ શઙ્ખપદશ્ચાપિ પુત્રમાત્મજમૌરસમ્ । દિશાપાલં સુધર્માણમધ્યાપયત ભારત ।
સોઽન્તર્દધે તતો ભૂયઃ પ્રાપ્તે ત્રેતાયુગે પુનઃ ॥

નાસત્યે જન્મનિ પુરા બ્રહ્મણઃ પાર્થિવોત્તમ ।
ધર્મમેતં સ્વયં દેવો હરિર્નારાયણઃ પ્રભુઃ ॥

તજ્જગાદારવિન્દાક્ષો બ્રહ્મણઃ પશ્યતસ્તદા ।
સનત્કુમારો ભગવાંસ્તતઃ પ્રાધીતવાન્નૃપ ॥

સનત્કુમારાદપિ ચ વીરણો વૈ પ્રજાપતિઃ ।
કૃતાદૌ કુરુશાર્દૂલ ધર્મમેતદધીતવાન્ ॥

વીરણશ્ચાપ્યધીત્યૈનં રૈભ્યાય મુનયે દદૌ ।
રૈભ્યઃ પુત્રાય શુદ્ધાય સુવ્રતાય સુમેધસે ॥

કુક્ષિપાલાય ચ દદૌ વિશાલાય ચ ધર્મિણે ।
તતોઽપ્યન્તર્દધે ભૂયો નારાયણમુખોદ્ગતઃ ॥

અણ્ડજે જન્મનિ પુનર્બ્રહ્મણે હરિયોનયે ।
એષ ધર્મઃ સમુદ્ભૂતો નારાયણમુખાત્પુનઃ ॥

ગૃહીતો બ્રહ્મણા રાજન્પ્રયુક્તશ્ચ યથાવિધિ ।
અધ્યાપિતાશ્ચ મુનયો નામ્ના બર્હિપદો નૃપ ॥

બર્હિષદ્ભ્યશ્ચ સમ્પ્રાપ્તઃ સામવેદાન્તગં દ્વિજમ્ ।
જ્યેષ્ઠં નામાભિવિખ્યાતં જ્યેષ્ઠસામવ્રતો હરિઃ ॥

જ્યેષ્ઠાચ્ચાપ્યનુસન્ક્રાન્તો રાજાનમવિકમ્પનમ્ ।
અન્તર્દધે તતો રાજન્નેષ દર્મઃ પ્રભો હરેઃ ॥

યદિદં સપ્તમં જન્મ પદ્મજં બ્રહ્મણો નૃપ ।
તત્રૈષ ધર્મઃ કથિતઃ સ્વયં નારાયણેન હ ॥

પિતામહાય શુદ્ધાય યુગાદૌ લોકધારિણે ।
પિતામહશ્ચ દક્ષાય ધર્મમેતં પુરા દદૌ ॥

તતો જ્યેષ્ઠે તુ દૌહિત્રે પ્રાદાદ્દક્ષો નૃપોત્તમ ।
આદિત્યે સવિતુર્જ્યેષ્ઠે વિવસ્વાઞ્જગૃહે તતઃ ॥

ત્રેતાયુગાદૌ ચ તતો વિવસ્વાન્મમવે દદૌ ।
મનુશ્ચ લોકભૂત્યર્થં સુતાયેક્ષ્વાકવે દદૌ ॥

ઇક્ષ્વાકુણા ચ કથિતો વ્યાપ્ય લોકાનવસ્થિતઃ ।
ગમિષ્યતિ ક્ષયાન્તે ચ પુનર્નારાયણં નૃપ ॥

યતીનાં ચાપિ યો ધર્મઃ સ તે પૂર્વં નૃપોત્તમ ।
કથિતો હરિગીતાસુ સમાસવિધિકલ્પિતઃ ॥

નારદેન સુસમ્પ્રાપ્તઃ સરહસ્યઃ સસન્ગ્રહઃ ।
એષ ધર્મો જગન્નાથાત્સાક્ષાન્નારાયણાન્નૃપ ॥

એવમેવ મહાન્ધર્મે આદ્યો રાજન્સનાતનઃ ।
દુર્વિજ્ઞેયો દુષ્કરશ્ચ સાત્વતૈર્ધાર્યતે સદા ॥

ધર્મજ્ઞાનેન ચૈતેન સુપ્રયુક્તેન કર્મણા ।
અહિંસાધર્મયુક્તેન પ્રીયતે હરિરીશ્વરઃ ॥

એકવ્યૂહવિભાગો વા ક્વચિદ્દ્વિવ્યૂહસઞ્જ્ઞિતઃ ।
ત્રિવ્યૂહશ્ચાપિ સંખ્યાતશ્ચતુર્વ્યૂહશ્ચ દૃશ્યતે ॥

હરિરેવ હિ ક્ષેત્રજ્ઞો નિર્મમો નિષ્કલસ્તથા ।
જીવશ્ચ સર્વભૂતેષુ પઞ્ચભૂતગુણાતિગઃ ॥

મનશ્ચ પ્રથિતં રાજન્પઞ્ચન્દ્રિયસમીરણમ્ ।
એષ લોકનિધિઃ શ્રીમાનેષુ લોકવિસર્ગકૃત્ ॥

અકર્તા ચૈવ કર્તા ચ કાર્યં કારણમેવ ચ ।
યથેચ્છતિ તથા રાજન્ક્રીડતે પુરુષોઽવ્યયઃ ॥

એષ એકાન્તિધર્મસ્તે કીર્તિતો નૃપસત્તમ ।
મયા ગુરુપ્રસાદેન દુર્વિજ્ઞેયોઽકૃતાત્મભિઃ ॥

એકાન્તિનો હિ પુરુષા દુર્લભા બહવો નૃપ ।
યદ્યેકાન્તિભિરાકીર્ણં જગત્સ્યાત્કુરુનન્દનઃ ॥

અહિંસકૈરાત્મવિદ્ભિઃ સર્વભૂતહિતે રતૈઃ ।
ભવેત્કૃતયુગપ્રાપ્તિરાશીઃ કર્મવિવર્જિતા ॥

એવં સ ભગવાન્વ્યાસો ગુરુર્મમ વિશામ્પતે ।
કથયામાસ ધર્મજ્ઞો ધર્મરાજે દ્વિજોત્તમઃ ॥

ઋષીણાં સન્નિધૌ રાજઞ્શૃણ્વતોઃ કૃષ્ણભીષ્મયોઃ ।
તસ્યાપ્યકથયત્પૂર્વં નારદઃ સુમહાતપાઃ ॥

દેવં પરમકં બ્રહ્મ શ્વેતં ચન્દ્રાભમચ્યુતમ્ । યત્ર ચૈકાન્તિનો યાન્તિ નારાયણપરાયણાઃ ।
તદેવ પરમં સ્થાનં મુક્તાનાં કેવલં ભવેત્ ॥
જનમેજય ઉવાચ ।

એવં બહુવિધં ધર્મં પ્રવિબુદ્ધૈર્નિષેવિતમ્ ।
ન કુર્વન્તિ કથં વિપ્રા અન્યે નાનાવ્રતે સ્થિતાઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તિસ્રઃ પ્રકૃતયો રાજન્દેહબન્ધેષુ નિર્મિતાઃ ।
સાત્વિકી રાજસી ચૈવ તામસી ચૈવ ભારત ॥

દેહબન્ધેષુ પુરુષઃ શ્રેષ્ઠઃ કુરુકુલોદ્વહ ।
સાત્વિકઃ પુરુષવ્યાઘ્ર ભવેન્મોક્ષાય નિશ્ચિતઃ ॥

અત્રાપિ સ વિજાનાતિ પુરુષં બ્રહ્મવિત્તમમ્ ।
નારાયણાં પરં મોક્ષે તતો વૈ સાત્વિકઃ સ્મૃતઃ ॥

મનીષિતં ચ પ્રાપ્નોતિ ચિન્તયન્પુરુષોત્તમમ્ ।
એકાન્તભક્તઃ સતતં નારાયણપરાયણઃ ॥

મનીષિણો હિ યે કેચિદ્યતયો મોક્ષધર્મિણઃ ।
તેષાં વિચ્છિન્નતૃષ્ણાનાં યોગક્ષેમવહો હરિઃ ॥

જાયમાનં હિ પુરુષં યં પશ્યેન્મધુસૂદનઃ ।
સાત્વિકસ્તુ સ વિજ્ઞેયો ભવેન્મોક્ષે ચ નિશ્ચિતઃ ॥

સાઙ્ખ્યયોગેન તુલ્યો હિ ધર્મ એકાન્તિસેવિતઃ ।
નારાયણાત્મકે મોક્ષે તતો યાન્તિ પરાં ગતિં ॥

નારાયણેન દૃષ્ટસ્તચુ પ્રતિબુદ્ધો ભવેત્પુમાન્ ।
એવમાત્મેચ્છયા રાજન્પ્રતિબુદ્ધો ન જાયતે ॥

રાજસી તામસી ચૈવ વ્યામિશ્રે પ્રકૃતી સ્મૃતે । તદાત્મકં હિ પુરુષં જાયમાનં વિશામ્પતે ।
પ્રવૃત્તિલક્ષણૈર્યુક્તં નાવેક્ષતિ હરિઃ સ્વયમ્ ॥

પશ્યત્યેનં જાયમાનં બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
રજસા તપસા ચૈવ માનસં સમભિપ્લુતમ્ ॥

કામં દેવાશ્ચ ઋષયઃ સત્વસ્થા નૃપસત્તમ ।
હીનાઃ સત્વેન સૂક્ષ્મેણ તતો વૈકારિકાઃ સ્મૃતાઃ ॥
જનમેજય ઉવાચ ।

કથં વૈકારિકો ગચ્છેત્પુરુષઃ પુરુષોત્તમમ્ ।
વદ સર્વં યથાદૃષ્ટં પ્રવૃત્તિં ચ યથાક્રમમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સુસૂક્ષ્મં તત્ત્વસંયુક્તં સંયુક્તં ત્રિભિરક્ષરૈઃ ।
પુરુષઃ પુરુષં ગચ્છેન્નિષ્ક્રિયં પઞ્ચવિંશકમ્ ॥

એવમેકં સાઙ્ખ્યયોગં વેદારણ્યકમેવ ચ ।
પરસ્પરાઙ્ગાન્યેતાનિ પાઞ્ચરાત્રં ચ કથ્યતે ॥

એષ એકાન્તિનાં ધર્મો નારાયણપરાત્મકઃ ॥

યથા સમુદ્રાત્પ્રસૃતા જલૌઘા સ્તમેવ રાજન્પુનરાવિશન્તિ ।
ઇમે તથા જ્ઞાનમહાજલૌઘા નારાયણં વૈ પુનરાવિશન્તિ ॥

એષ તે કથિતો ધર્મઃ સાત્વતો યદુબાન્ધવ ।
કુરુષ્વૈનં યથાન્યાયં યદિ શક્તોસિ ભારત ॥

એવં હિ સ મહાભાગો નારદો ગુરવે મમ ।
શ્વેતાનાં યતિનાં ચાહ એકાન્તગતિમખ્યામ્ ॥

વ્યાસશ્ચાકથયત્પ્રીત્યા ધર્મપુત્રાય ધીમતે ।
સ એવાયં મયા તુભ્યમાખ્યાતઃ પ્રસૃતો ગુરોઃ ॥

ઇત્થં હિ દુશ્ચરો ધર્મ એષ પાર્થિવસત્તમ ।
યથૈવ ત્વં તથૈવાન્યે ન ભજન્તિ ચ મોહિતાઃ ॥

કૃષ્ણ એવ હિ લોકાનાં ભાવનો મોહનસ્તથા ।
સંહારકારકશ્ચૈવ કારણં ચ વિશામ્પતે ॥