Mahabharata · Chapter 12.349

kathaṃ sa bhagavāndevo yajñeṣvagraharaḥ prabhuḥ /
yajñadhārī ca satataṃ vedavedāṅgavittathā //

nivṛttaṃ cāsthito dharmaṃ kṣemī bhāgavataḥ prabhuḥ /
nivṛttidharmānvidadhe sa eva bhagavānprabhuḥ //

kathaṃ pravṛttidharmeṣu bhāgārhā devatāḥ kṛtāḥ /
kathaṃ nivṛttidharmāśca kṛtā vyāvṛttabuddhayaḥ //

etaṃ naḥ saṃśayaṃ saute chindhi guhyaṃ sanātanam /
tvayā nārāyaṇakathāḥ śrutā vai dharmasaṃhitāḥ //
sautiruvāca /

janamejayena yatpṛṣṭaḥ śiṣyo vyāsasya dhīmataḥ /
tatte'haṃ kathayiṣyāmi paurāṇaṃ śaunakottama //

śrutvā māhātmyametasya dehināṃ paramātmanaḥ /
janamejayo mahāprājño vaiśampāyanamabravīt //

ime sabrahyakā lokāḥ sasurāsuramānavāḥ /
kriyāsvabhyudayoktāsu saktā dṛśyanti sarvaśaḥ //

mokṣaścoktastvayā brahmannirvāṇaṃ paramaṃ sukham / ye tu muktā bhavantīha puṇyapāpavivarjitāḥ /
te sahasrārciṣaṃ devaṃ praviśantīha śuśrum //

ayaṃ hi duranuṣṭheyo mokṣadharmaḥ sanātanaḥ /
yaṃ hitvā devatāḥ sarvā havyakavyabhujo'bhavan //

kiñca brahmā ca rudraśca balabhitprabhuḥ /
sūryastārādhipo vāyuragnirvaruṇa eva ca //

ākāśaṃ jagatī caiva ye ca śeṣā divaukasaḥ /
pralayaṃ na vijānanti ātmanaḥ parinirmitam //

tatastenāsthitā mārgaṃ dhruvamakṣaramavyayam / smṛtvā kālaparīmāṇaṃ pravṛttiṃ ye samāsthitāḥ /
doṣaḥ kālaparīmāṇo mahāneṣa kriyāvatām //

etanme saṃśayaṃ vipra hṛdi śalyamivārpitam /
chindhītihāsakathanātparaṃ kautūhalaṃ hi me //

kathaṃ bhāgaharāḥ proktā devatāḥ kratuṣu dvija /
kimarthaṃ cādhvare brahmannijyante tridivaukasaḥ //

ye ca bhāgaṃ pragṛhṇanti yajñeṣu dvijasattama /
te yajanto mahāyajñaiḥ kasya bhāgaṃ dadanti vai //
vaiśampāyana uvāca /

aho gūḍhatamaḥ praśnastvayā pṛṣṭo janeśvara / nātaptatapasā hyeṣa nāvedaviduṣā tathā /
nāpurāṇavidā caiva śakyo vyāhartumañjasā //

hanta te kathayiṣyāmi yanme pṛṣṭaḥ purā guruḥ /
kṛṣṇadvaipāyano vyāso vedavyāso mahānṛṣiḥ //

sumanturjaiminiścaiva pailaśca sudṛḍhavrataḥ /
ahaṃ caturthaḥ śiṣyo vai pañcamaśca śukaḥ smṛtaḥ //

etānsamāgatānsarvānpañca śiṣyāndamānvitān /
śaucācārasamāyuktāñjitakrodhāñjitendriyān //

vedānadhyāpayāmāsa mahābhāratapañcamān /
merau girivare ramye siddhacāraṇasevite //

teṣāmabhyasyatāṃ vedānkadācitsaṃśayo'bhavat /
eṣa vai yastvayā pṛṣṭastena teṣāṃ prakīrtitaḥ //

tataḥ śruto mayā cāpi tavākhyeyo'dya bhārata //

śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śrutvā sarvājñānatamonudaḥ /
parāśarasutaḥ śrīmānvyāso vākyamathābravīt //

mayā hi sumahattaptaṃ tapaḥ paramadāruṇam /
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca jānīyāmiti sattamāḥ //

tasya me taptatapaso nigṛhītendriyasya ca /
nārāyaṇaprasādena kṣīrodasyānukūlataḥ //

traikālikamidaṃ jñānaṃ prādurbhūtaṃ yathepsitam /
tacchṛṇudhvaṃ yathānyāyaṃ vakṣye saṃśayamuttamam //

yathā vṛttaṃ hi kalpādau dṛṣṭaṃ me jñānacakṣuṣā /
paramātmeti yaṃ prāhuḥ sāṅkhyayogavido janāḥ //

mahāpuruṣasañjñāṃ sa labhate svena karmaṇā /
tasmātprasūtamavyaktaṃ pradhānaṃ taṃ vidurbudhāḥ //

avyaktādvyaktamutpannaṃ lokasṛṣṭyarthamīśvarāt /
aniruddho hi lokeṣu mahānātmeti kathyate //

yosau vyaktatvamāpanno nirmame ca pitāmaham /
yo'hankāra iti proktaḥ sarvatejomayo hi saḥ //

pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam /
ahankāraprasūtāni mahābhūtāni pañcadhā //

mahābhūtāni sṛṣṭvaiva tānguṇānnirmame punaḥ /
bhūtebhyaścaiva niṣpannā mūrtimantaśca tāñśṛṇu //

marīciraṅgirāścātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ / vasiṣṭhaśca mahātmā vai manuḥ svāyambhuvastathā /
jñeyāḥ prakṛtayo'ṣṭau tā yāsu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ //

vedānvedāṅgasaṃyuktānyajñayajñāṅgasaṃyutān /
nirmame lokasiddhyarthaṃ brahmā lokapitāmahaḥ //

aṣṭābhyaḥ prakṛtibhyaśca jātaṃ viśvamidaṃ jagat //

rudro roṣātmako jāto daśānyānsosṛjastvayam /
ekādaśaite rudrāstu vikārāḥ puruṣāḥ smṛtāḥ //

te rudrāḥ prakṛratiścaiva sarve caiva surarṣayaḥ /
utpannā lokasiddhyarthaṃ brahmāṇaṃ samupasthitāḥ //

vayaṃ sṛṣṭā hi bhagavaṃstvayā ca prabhaviṣṇunā /
yena yasminnadhīkāre vartitavyaṃ pitāmaha //

yosau tvayā'bhinirdiṣṭo hyadhikāro'rthacintakaḥ /
paripālyaḥ kathaṃ tena sāhankāreṇa kartṛṇā //

pradiśasva balaṃ tasya yo'dhikārārthacintakaḥ /
evamukto mahādevo devāṃstānidamabravīt //
brahmovāca /

sādhvahaṃ jñāpito devā yuṣmābhirbhadramastu vaḥ /
mamāpyeṣā samutpannā cintā yā bhavatāmiha //

lokatantrasya kṛtsnasya kathaṃ kāryaḥ parigrahaḥ /
kathaṃ balakṣayo na syādyuṣmākaṃ hyātmanaśca vai //

itaḥ sarve'pi gacchāmaḥ śaraṇaṃ lokasākṣiṇam /
mahāpuruṣamavyaktaṃ sa no vakṣyati yaddhitam //

tataste brahmaṇā sārdhamṛṣayo vibudhāstathā /
kṣīrādasyottaraṃ kūlaṃ jagmūrlokahitārthinaḥ //

te tapaḥ samupātiṣṭhanbrahmoktaṃ vedakalpitam /
sa mahāniyamo nāma tapaścaryā sudāruṇā //

ūrdhvadṛgbāhavaścaiva ekāgramanaso'bhavan /
ekapādasthitāḥ sarve kāṣṭhabhūtāḥ samāhitāḥ //

divyaṃ varṣasahasraṃ te tapastaptvā sudāruṇam /
śuśruvurmadhurāṃ vāṇīṃ vedavedāṅgabhūṣitām //
vāguvāca /

bhobhoḥ sabrahyakā devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ /
svāgatenārcya vaḥ sarvāñśrāvaye vākyamuttamam //

vijñātaṃ vo mayā kāryaṃ tacca lokahitaṃ mahat /
pravṛttiyuktaṃ kartavyaṃ yuṣmatprāṇopabṛṃhaṇam //

sutaptaṃ vastapo devā mamārādhanakāmyayā /
bhokṣyathāsya mahāsatvāstapasaḥ phalamuttamam //

eṣa brahmā lokaguruḥ sarvalokapitāmahaḥ /
yūyaṃ ca vibudhaśreṣṭhā māṃ yajadhvaṃ samāhitāḥ //

sarve bhāgānkalpayadhvaṃ yajñeṣu mama nityaśaḥ /
tatra śreyo'bhidhāsyāmi yathā'dhīkāramīśvarāḥ //
vaiśampāyana uvāca /

śrutvaitaddevadevasya vākyaṃ hṛṣṭatanūruhāḥ /
tataste vibudhāḥ sarve brahmā te ca maharṣayaḥ //

vedadṛṣṭena vidhinā vaiṣṇavaṃ kratumāharan /
tasminsatre sadā brahmā svayaṃ bhāgamakalpayat //

devā devarṣayaścaiva svaṃsvaṃ bhāgamakalpayam /
te kārtayugadharmāṇo bhāgāḥ paramasatkṛtāḥ //

prāhurādityavarṇaṃ taṃ puruṣaṃ tamasaḥ param /
bṛhantaṃ sarvagaṃ devamīśānaṃ varadaṃ prabhum //

tato'tha varadau devastānsarvānamarānsthitān /
aśarīro babhāpedaṃ vākyaṃ svastho maheśvaraḥ //

yena yaḥ kalpito bhāgaḥ sa tathā māmupāgataḥ / prīto'haṃ pradiśāmyadya phalamāvṛttilakṣaṇam /
etadvo lakṣaṇaṃ devā matprasādasamudbhavam //

yūyaṃ yajñairijyamānāḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ /
yugeyuge bhaviṣyadhvaṃ pravṛttiphalabhāginaḥ //

yajñairye cāpi yakṣyanti sarvalokeṣu vai surāḥ /
kalpayiṣyanti vo bhāgāṃste narā vedakalpitān //

yo me yathā kalpitavānbhāgamasminmahākratau /
sa tathā yajñabhāgārho vedasūtre mayā kṛtaḥ //

yūyaṃ lokānbhāvayadhvaṃ yajñabhāgaphalocitāḥ /
sarvārthacintakā loke mayā'dhīkāranirmitāḥ //

yāḥ kriyāḥ pracariṣyanti pravṛttiphalasatkṛtāḥ /
tābhirāpyāyitabalā lokānvai dhārayiṣyatha //

yūyaṃ hi bhāvitā yajñaiḥ sarvayajñeṣu mānavaiḥ /
māṃ tato bhāvayiṣyadhvameṣā vo bhāvanā mama //

ityarthaṃ nirmitā vedā yajñāścauṣadhibhiḥ saha /
ebhiḥ samyakprayuktairhi prīyante devatāḥ kṣitau //

nirmāṇametadyuṣmākaṃ pravṛttiguṇakalpitam / mayā kṛtaṃ suraśreṣṭhā yavātkalpakṣayādiha /
cintayadhvaṃ lokahitaṃ yathādīkāramīśvarāḥ //

marīciraṅgirāścātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ /
vasiṣṭha iti saptaite manasā nirmitā hi te //

ete vedavido mukhyā vedācāryāśca kalpitāḥ /
pravṛttidharmiṇaścaiva prājāpatye ca kalpitāḥ //

ayaṃ kriyāvatāṃ panthā vyaktībhūtaḥ sanātanaḥ /
aniruddha iti prokto lokasargakaraḥ prabhuḥ //

sanaḥ sanatsujātaśca sanakaḥ samanandanaḥ /
sanatkumāraḥ kapilaḥ saptamaśca sanātanaḥ //

saptaite mānasāḥ proktā ṛṣayo brahmaṇaḥ sutāḥ /
svayamāgatavijñānā nivṛttiṃ dharmamāsthitāḥ //

ete yogavido mukhyāḥ sāṅkhyaśāstraviśāradāḥ /
ācāryā dharmaśāstreṣu mokṣadharmapravartakāḥ //

yato'haṃ prasṛtaḥ pūrvamavyaktātriguṇo mahān /
tasmātparataro yosau kṣetrajña iti kalpitaḥ //

sohaṃ kriyāvatāṃ panthāḥ punarāvṛttidurlabhaḥ /
yo yathā nirmito janturyasminyasmiṃśca karmaṇi //

pravṛttau vā nivṛttau vā tatphalaṃ sośnute'vaśaḥ /
eṣa lokagururbrahmā jagadādikaraḥ prabhuḥ //

eṣa mātā pitā caiva yuṣmākaṃ ca pitāmahaḥ /
mayā'nuśiṣṭo bhavitā sarvabhūtavarapradaḥ //

asya caivātmajo rudro lalāṭādyaḥ samutthitaḥ /
brahmānuśiṣṭo bhavitā sarvabhūtadharaḥ prabhuḥ //

gacchadhvaṃ svānadhīkārāṃścintayadhvaṃ yathāvidhi /
pravartantāṃ kriyāḥ sarvāḥ sarvalokeṣu māciram //

pradiśyantāṃ ca karmāṇi prāṇināṃ gatayastathā /
pariniṣṭhitakālāni āyūṃṣīha surottamāḥ //

idaṃ kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartitaḥ /
ahiṃsyā yajñapaśavo yuge'sminna tadanyathā //

catuṣpātsakalo dharmo bhaviṣyatyatra vai surāḥ /
tatastretāyugaṃ nāma trayī yatra bhaviṣyati //

prokṣitā yatra paśavo vadhaṃ prāpsyanti vai makhe /
yatra pādaścaturtho vai dharmasya na bhaviṣyati //

tato vai dvāparaṃ nāma miśraḥ kālo bhaviṣyati /
dvipādahīno dharmaśca yuge tasminbhaviṣyati //

tatastiṣye'tha samprāpte yuge kalipuraskṛte /
ekapādasthito dharmo yatra tatra bhaviṣyati //
devā ūcuḥ /

devā devarṣayaścocustamevaṃvādinaṃ gurum / ekapādasthite dharme yatra kvacana gāmini /
kathaṃ kartavyamasmābhirbhagavaṃstadvadasva naḥ //
śrībhagavānuvāca /

guravo yatra pūjyante sādhuvṛttasamanvitāḥ / vastavyaṃ tatra yuṣmābhiryatra dharmo na hīyate //

yatra vedāśca yajñāśca tapaḥ satyaṃ damastathā / ahiṃsā dharmasaṃyuktāḥ pracareyuḥ surottamāḥ /
sa vo deśaḥ sevitavyo mā vo'dharmaḥ padā spṛśet //
vyāsa uvāca /

te'nuśiṣṭā bhagavatā devāḥ sapigaṇāstathā /
namaskṛtvā bhagavate jagmurdeśānyathepsitān //

gateṣu tridivaukassu brahmaikaḥ paryavasthitaḥ /
didṛkṣurbhagavantaṃ tamaniruddhatanau sthitam //

taṃ devo darśayāmāsa kṛtvā hayaśiro mahat /
sāṅgānāvartayanvedānkamaṇḍalutridaṇḍadhṛk //

tato'śvaśirasaṃ dṛṣṭvātaṃ devamamitaujasam /
lokakartā prabhurbrahmā lokānāṃ hitakāmyayā //

mūrdhnā praṇamya varadaṃ tasthau prāñjaliragrataḥ /
sa pariṣvajya devena vacanaṃ śrāvitastadā //
bhagavānuvāca /

lokakāryagatīḥ sarvāstvaṃ cintaya yathāvidhi / dhātā tvaṃ sarvabhūtānāṃ tvaṃ prabhurjagato guruḥ /
tvayyāveśitabhāro'haṃ dhṛtiṃ prāpsyāmyathāñjasā //

yadā ca surakāryaṃ te aviṣahyaṃ bhaviṣyati /
prādurbhāvaṃ gamiṣyāmi tadātmajñānadaiśikaḥ //
vyāsa uvāca /

evamuktvā hayaśirāstatraivāntaradhīyata /
tenānuśiṣṭo brahmāpi svaṃ lokamacirādgataḥ //

evameṣa mahābhāgaḥ padmanābhaḥ sanātanaḥ /
yajñeṣvagraharaḥ prokto yajñadhārī ca nityadā //

nivṛttiṃ cāsthito dharmaṃ gamimakṣayadharmiṇām /
pravṛttidharmānvidadhe kṛtvā lokasya citratām //

sa ādiḥ sa madhyaḥ sa cāntaḥ prajānāṃ sa dhātā sa dheyaṃ sa kartā sa kāryam /
yugānte prasuptaḥ susankṣipya lokān yugādau prabuddho jagaddhyutsasarja //

tasmai namadhvaṃ devāya nirguṇāya mahātmane /
ajāya viśvarūpāya dhāmne sarvadivaukasām //

mahābhūtādhipataye rudrāṇāṃ pataye tathā /
ādityapataye caiva vasūnāṃ pataye tathā //

aśvibhyāṃ pataye caiva marutāṃ pataye tathā /
vedayajñādhipataye vedāṅgapataye'pi ca //

samudrāvasine nityaṃ haraye muñjakeśine /
śāntāya sarvabhūtānāṃ mokṣadharmānubhāṣiṇe //

tapasāṃ tejasāṃ caiva pataye yaśasāmapi /
vacasāṃ pataye nityaṃ saritāṃ pataye tathā //

kapardine varāhāya ekaśṛṅgāya dhīmate / vivasvate'śvaśirase caturmūrtidhṛte sadā /
sūkṣmāya jñānadṛśyāya ajarāyākṣayāya ca //

eṣa devaḥ sañcarati sarvatra gatiravyayaḥ / [eṣa caitatparaṃ brahma jñeyo vijñānacakṣuṣā // ]

evametatpurā dṛṣṭaṃ mayā vai jñānacakṣuṣā /
kathitaṃ tacca vai sarvaṃ mayā pṛṣṭena tattvataḥ //

kriyatāṃ madvacaḥ śiṣyāḥ sevyatāṃ harirīśvaraḥ /
gīyatāṃ vedaśabdaiśca pūjyatāṃ ca yathāvidhi //
vaiśampāyana uvāca /

ityuktāstu vayaṃ tena vedavyāsena dhīmatā /
sarve śiṣyā sutaścāsya śukaḥ paramadharmavit //

sa cāsmākamupādhyāyaḥ sahāsmābhirviśāmpate /
caturvedodgatābhistamṛgbhiḥ samabhituṣṭuve //

etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi /
evaṃ me'kathayadrājanpurā dvaipāyano guruḥ //

yaścedaṃ śṛṇuyānnityaṃ yaścainaṃ parikīrtayet /
namo bhagavate kṛtvā samāhitamatirnaraḥ //

bhavatyarogo matimānbalarūpasamanvitaḥ /
āturo mucyate rogādbaddho mucyeta bandhanāt //

kāmakāmī labhetkāmaṃ dīrghaṃ cāyuravāpnuyāt /
brāhmaṇaḥ sarvavedī syātkṣatriyo vijayī bhavet //

vaiśyo vipulalābhaḥ syācchūdraḥ sukhamavāpnuyāt /
aputro labhate putraṃ kanyā caivepsitaṃ patim //

lagnagarbhā vimucyeta garbhiṇī janayetsutam /
bandhyā prasavamāpnoti putrapautrasamṛddhimat //

kṣemeṇa gacchedadhvānamidaṃ yaḥ paṭhate pathi /
yo yaṃ kāmaṃ kāmayate sa tamāpnoti ca dhruvam //

idaṃ maharṣervacanaṃ viniścitaṃ mahātmanaḥ puruṣavarasya kīrtitam /
samāgamaṃ carṣidivaukasāmimaṃ niśamya bhaktāḥ susukhaṃ labhante //