મહાભારત · અધ્યાય 12.349

કથં સ ભગવાન્દેવો યજ્ઞેષ્વગ્રહરઃ પ્રભુઃ ।
યજ્ઞધારી ચ સતતં વેદવેદાઙ્ગવિત્તથા ॥

નિવૃત્તં ચાસ્થિતો ધર્મં ક્ષેમી ભાગવતઃ પ્રભુઃ ।
નિવૃત્તિધર્માન્વિદધે સ એવ ભગવાન્પ્રભુઃ ॥

કથં પ્રવૃત્તિધર્મેષુ ભાગાર્હા દેવતાઃ કૃતાઃ ।
કથં નિવૃત્તિધર્માશ્ચ કૃતા વ્યાવૃત્તબુદ્ધયઃ ॥

એતં નઃ સંશયં સૌતે છિન્ધિ ગુહ્યં સનાતનમ્ ।
ત્વયા નારાયણકથાઃ શ્રુતા વૈ ધર્મસંહિતાઃ ॥
સૌતિરુવાચ ।

જનમેજયેન યત્પૃષ્ટઃ શિષ્યો વ્યાસસ્ય ધીમતઃ ।
તત્તેઽહં કથયિષ્યામિ પૌરાણં શૌનકોત્તમ ॥

શ્રુત્વા માહાત્મ્યમેતસ્ય દેહિનાં પરમાત્મનઃ ।
જનમેજયો મહાપ્રાજ્ઞો વૈશમ્પાયનમબ્રવીત્ ॥

ઇમે સબ્રહ્યકા લોકાઃ સસુરાસુરમાનવાઃ ।
ક્રિયાસ્વભ્યુદયોક્તાસુ સક્તા દૃશ્યન્તિ સર્વશઃ ॥

મોક્ષશ્ચોક્તસ્ત્વયા બ્રહ્મન્નિર્વાણં પરમં સુખમ્ । યે તુ મુક્તા ભવન્તીહ પુણ્યપાપવિવર્જિતાઃ ।
તે સહસ્રાર્ચિષં દેવં પ્રવિશન્તીહ શુશ્રુમ્ ॥

અયં હિ દુરનુષ્ઠેયો મોક્ષધર્મઃ સનાતનઃ ।
યં હિત્વા દેવતાઃ સર્વા હવ્યકવ્યભુજોઽભવન્ ॥

કિઞ્ચ બ્રહ્મા ચ રુદ્રશ્ચ બલભિત્પ્રભુઃ ।
સૂર્યસ્તારાધિપો વાયુરગ્નિર્વરુણ એવ ચ ॥

આકાશં જગતી ચૈવ યે ચ શેષા દિવૌકસઃ ।
પ્રલયં ન વિજાનન્તિ આત્મનઃ પરિનિર્મિતમ્ ॥

તતસ્તેનાસ્થિતા માર્ગં ધ્રુવમક્ષરમવ્યયમ્ । સ્મૃત્વા કાલપરીમાણં પ્રવૃત્તિં યે સમાસ્થિતાઃ ।
દોષઃ કાલપરીમાણો મહાનેષ ક્રિયાવતામ્ ॥

એતન્મે સંશયં વિપ્ર હૃદિ શલ્યમિવાર્પિતમ્ ।
છિન્ધીતિહાસકથનાત્પરં કૌતૂહલં હિ મે ॥

કથં ભાગહરાઃ પ્રોક્તા દેવતાઃ ક્રતુષુ દ્વિજ ।
કિમર્થં ચાધ્વરે બ્રહ્મન્નિજ્યન્તે ત્રિદિવૌકસઃ ॥

યે ચ ભાગં પ્રગૃહ્ણન્તિ યજ્ઞેષુ દ્વિજસત્તમ ।
તે યજન્તો મહાયજ્ઞૈઃ કસ્ય ભાગં દદન્તિ વૈ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

અહો ગૂઢતમઃ પ્રશ્નસ્ત્વયા પૃષ્ટો જનેશ્વર । નાતપ્તતપસા હ્યેષ નાવેદવિદુષા તથા ।
નાપુરાણવિદા ચૈવ શક્યો વ્યાહર્તુમઞ્જસા ॥

હન્ત તે કથયિષ્યામિ યન્મે પૃષ્ટઃ પુરા ગુરુઃ ।
કૃષ્ણદ્વૈપાયનો વ્યાસો વેદવ્યાસો મહાનૃષિઃ ॥

સુમન્તુર્જૈમિનિશ્ચૈવ પૈલશ્ચ સુદૃઢવ્રતઃ ।
અહં ચતુર્થઃ શિષ્યો વૈ પઞ્ચમશ્ચ શુકઃ સ્મૃતઃ ॥

એતાન્સમાગતાન્સર્વાન્પઞ્ચ શિષ્યાન્દમાન્વિતાન્ ।
શૌચાચારસમાયુક્તાઞ્જિતક્રોધાઞ્જિતેન્દ્રિયાન્ ॥

વેદાનધ્યાપયામાસ મહાભારતપઞ્ચમાન્ ।
મેરૌ ગિરિવરે રમ્યે સિદ્ધચારણસેવિતે ॥

તેષામભ્યસ્યતાં વેદાન્કદાચિત્સંશયોઽભવત્ ।
એષ વૈ યસ્ત્વયા પૃષ્ટસ્તેન તેષાં પ્રકીર્તિતઃ ॥

તતઃ શ્રુતો મયા ચાપિ તવાખ્યેયોઽદ્ય ભારત ॥

શિષ્યાણાં વચનં શ્રુત્વા સર્વાજ્ઞાનતમોનુદઃ ।
પરાશરસુતઃ શ્રીમાન્વ્યાસો વાક્યમથાબ્રવીત્ ॥

મયા હિ સુમહત્તપ્તં તપઃ પરમદારુણમ્ ।
ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યં ચ જાનીયામિતિ સત્તમાઃ ॥

તસ્ય મે તપ્તતપસો નિગૃહીતેન્દ્રિયસ્ય ચ ।
નારાયણપ્રસાદેન ક્ષીરોદસ્યાનુકૂલતઃ ॥

ત્રૈકાલિકમિદં જ્ઞાનં પ્રાદુર્ભૂતં યથેપ્સિતમ્ ।
તચ્છૃણુધ્વં યથાન્યાયં વક્ષ્યે સંશયમુત્તમમ્ ॥

યથા વૃત્તં હિ કલ્પાદૌ દૃષ્ટં મે જ્ઞાનચક્ષુષા ।
પરમાત્મેતિ યં પ્રાહુઃ સાઙ્ખ્યયોગવિદો જનાઃ ॥

મહાપુરુષસઞ્જ્ઞાં સ લભતે સ્વેન કર્મણા ।
તસ્માત્પ્રસૂતમવ્યક્તં પ્રધાનં તં વિદુર્બુધાઃ ॥

અવ્યક્તાદ્વ્યક્તમુત્પન્નં લોકસૃષ્ટ્યર્થમીશ્વરાત્ ।
અનિરુદ્ધો હિ લોકેષુ મહાનાત્મેતિ કથ્યતે ॥

યોસૌ વ્યક્તત્વમાપન્નો નિર્મમે ચ પિતામહમ્ ।
યોઽહન્કાર ઇતિ પ્રોક્તઃ સર્વતેજોમયો હિ સઃ ॥

પૃથિવી વાયુરાકાશમાપો જ્યોતિશ્ચ પઞ્ચમમ્ ।
અહન્કારપ્રસૂતાનિ મહાભૂતાનિ પઞ્ચધા ॥

મહાભૂતાનિ સૃષ્ટ્વૈવ તાન્ગુણાન્નિર્મમે પુનઃ ।
ભૂતેભ્યશ્ચૈવ નિષ્પન્ના મૂર્તિમન્તશ્ચ તાઞ્શૃણુ ॥

મરીચિરઙ્ગિરાશ્ચાત્રિઃ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ । વસિષ્ઠશ્ચ મહાત્મા વૈ મનુઃ સ્વાયમ્ભુવસ્તથા ।
જ્ઞેયાઃ પ્રકૃતયોઽષ્ટૌ તા યાસુ લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥

વેદાન્વેદાઙ્ગસંયુક્તાન્યજ્ઞયજ્ઞાઙ્ગસંયુતાન્ ।
નિર્મમે લોકસિદ્ધ્યર્થં બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ॥

અષ્ટાભ્યઃ પ્રકૃતિભ્યશ્ચ જાતં વિશ્વમિદં જગત્ ॥

રુદ્રો રોષાત્મકો જાતો દશાન્યાન્સોસૃજસ્ત્વયમ્ ।
એકાદશૈતે રુદ્રાસ્તુ વિકારાઃ પુરુષાઃ સ્મૃતાઃ ॥

તે રુદ્રાઃ પ્રકૃરતિશ્ચૈવ સર્વે ચૈવ સુરર્ષયઃ ।
ઉત્પન્ના લોકસિદ્ધ્યર્થં બ્રહ્માણં સમુપસ્થિતાઃ ॥

વયં સૃષ્ટા હિ ભગવંસ્ત્વયા ચ પ્રભવિષ્ણુના ।
યેન યસ્મિન્નધીકારે વર્તિતવ્યં પિતામહ ॥

યોસૌ ત્વયાઽભિનિર્દિષ્ટો હ્યધિકારોઽર્થચિન્તકઃ ।
પરિપાલ્યઃ કથં તેન સાહન્કારેણ કર્તૃણા ॥

પ્રદિશસ્વ બલં તસ્ય યોઽધિકારાર્થચિન્તકઃ ।
એવમુક્તો મહાદેવો દેવાંસ્તાનિદમબ્રવીત્ ॥
બ્રહ્મોવાચ ।

સાધ્વહં જ્ઞાપિતો દેવા યુષ્માભિર્ભદ્રમસ્તુ વઃ ।
મમાપ્યેષા સમુત્પન્ના ચિન્તા યા ભવતામિહ ॥

લોકતન્ત્રસ્ય કૃત્સ્નસ્ય કથં કાર્યઃ પરિગ્રહઃ ।
કથં બલક્ષયો ન સ્યાદ્યુષ્માકં હ્યાત્મનશ્ચ વૈ ॥

ઇતઃ સર્વેઽપિ ગચ્છામઃ શરણં લોકસાક્ષિણમ્ ।
મહાપુરુષમવ્યક્તં સ નો વક્ષ્યતિ યદ્ધિતમ્ ॥

તતસ્તે બ્રહ્મણા સાર્ધમૃષયો વિબુધાસ્તથા ।
ક્ષીરાદસ્યોત્તરં કૂલં જગ્મૂર્લોકહિતાર્થિનઃ ॥

તે તપઃ સમુપાતિષ્ઠન્બ્રહ્મોક્તં વેદકલ્પિતમ્ ।
સ મહાનિયમો નામ તપશ્ચર્યા સુદારુણા ॥

ઊર્ધ્વદૃગ્બાહવશ્ચૈવ એકાગ્રમનસોઽભવન્ ।
એકપાદસ્થિતાઃ સર્વે કાષ્ઠભૂતાઃ સમાહિતાઃ ॥

દિવ્યં વર્ષસહસ્રં તે તપસ્તપ્ત્વા સુદારુણમ્ ।
શુશ્રુવુર્મધુરાં વાણીં વેદવેદાઙ્ગભૂષિતામ્ ॥
વાગુવાચ ।

ભોભોઃ સબ્રહ્યકા દેવા ઋષયશ્ચ તપોધનાઃ ।
સ્વાગતેનાર્ચ્ય વઃ સર્વાઞ્શ્રાવયે વાક્યમુત્તમમ્ ॥

વિજ્ઞાતં વો મયા કાર્યં તચ્ચ લોકહિતં મહત્ ।
પ્રવૃત્તિયુક્તં કર્તવ્યં યુષ્મત્પ્રાણોપબૃંહણમ્ ॥

સુતપ્તં વસ્તપો દેવા મમારાધનકામ્યયા ।
ભોક્ષ્યથાસ્ય મહાસત્વાસ્તપસઃ ફલમુત્તમમ્ ॥

એષ બ્રહ્મા લોકગુરુઃ સર્વલોકપિતામહઃ ।
યૂયં ચ વિબુધશ્રેષ્ઠા માં યજધ્વં સમાહિતાઃ ॥

સર્વે ભાગાન્કલ્પયધ્વં યજ્ઞેષુ મમ નિત્યશઃ ।
તત્ર શ્રેયોઽભિધાસ્યામિ યથાઽધીકારમીશ્વરાઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

શ્રુત્વૈતદ્દેવદેવસ્ય વાક્યં હૃષ્ટતનૂરુહાઃ ।
તતસ્તે વિબુધાઃ સર્વે બ્રહ્મા તે ચ મહર્ષયઃ ॥

વેદદૃષ્ટેન વિધિના વૈષ્ણવં ક્રતુમાહરન્ ।
તસ્મિન્સત્રે સદા બ્રહ્મા સ્વયં ભાગમકલ્પયત્ ॥

દેવા દેવર્ષયશ્ચૈવ સ્વંસ્વં ભાગમકલ્પયમ્ ।
તે કાર્તયુગધર્માણો ભાગાઃ પરમસત્કૃતાઃ ॥

પ્રાહુરાદિત્યવર્ણં તં પુરુષં તમસઃ પરમ્ ।
બૃહન્તં સર્વગં દેવમીશાનં વરદં પ્રભુમ્ ॥

તતોઽથ વરદૌ દેવસ્તાન્સર્વાનમરાન્સ્થિતાન્ ।
અશરીરો બભાપેદં વાક્યં સ્વસ્થો મહેશ્વરઃ ॥

યેન યઃ કલ્પિતો ભાગઃ સ તથા મામુપાગતઃ । પ્રીતોઽહં પ્રદિશામ્યદ્ય ફલમાવૃત્તિલક્ષણમ્ ।
એતદ્વો લક્ષણં દેવા મત્પ્રસાદસમુદ્ભવમ્ ॥

યૂયં યજ્ઞૈરિજ્યમાનાઃ સમાપ્તવરદક્ષિણૈઃ ।
યુગેયુગે ભવિષ્યધ્વં પ્રવૃત્તિફલભાગિનઃ ॥

યજ્ઞૈર્યે ચાપિ યક્ષ્યન્તિ સર્વલોકેષુ વૈ સુરાઃ ।
કલ્પયિષ્યન્તિ વો ભાગાંસ્તે નરા વેદકલ્પિતાન્ ॥

યો મે યથા કલ્પિતવાન્ભાગમસ્મિન્મહાક્રતૌ ।
સ તથા યજ્ઞભાગાર્હો વેદસૂત્રે મયા કૃતઃ ॥

યૂયં લોકાન્ભાવયધ્વં યજ્ઞભાગફલોચિતાઃ ।
સર્વાર્થચિન્તકા લોકે મયાઽધીકારનિર્મિતાઃ ॥

યાઃ ક્રિયાઃ પ્રચરિષ્યન્તિ પ્રવૃત્તિફલસત્કૃતાઃ ।
તાભિરાપ્યાયિતબલા લોકાન્વૈ ધારયિષ્યથ ॥

યૂયં હિ ભાવિતા યજ્ઞૈઃ સર્વયજ્ઞેષુ માનવૈઃ ।
માં તતો ભાવયિષ્યધ્વમેષા વો ભાવના મમ ॥

ઇત્યર્થં નિર્મિતા વેદા યજ્ઞાશ્ચૌષધિભિઃ સહ ।
એભિઃ સમ્યક્પ્રયુક્તૈર્હિ પ્રીયન્તે દેવતાઃ ક્ષિતૌ ॥

નિર્માણમેતદ્યુષ્માકં પ્રવૃત્તિગુણકલ્પિતમ્ । મયા કૃતં સુરશ્રેષ્ઠા યવાત્કલ્પક્ષયાદિહ ।
ચિન્તયધ્વં લોકહિતં યથાદીકારમીશ્વરાઃ ॥

મરીચિરઙ્ગિરાશ્ચાત્રિઃ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ ।
વસિષ્ઠ ઇતિ સપ્તૈતે મનસા નિર્મિતા હિ તે ॥

એતે વેદવિદો મુખ્યા વેદાચાર્યાશ્ચ કલ્પિતાઃ ।
પ્રવૃત્તિધર્મિણશ્ચૈવ પ્રાજાપત્યે ચ કલ્પિતાઃ ॥

અયં ક્રિયાવતાં પન્થા વ્યક્તીભૂતઃ સનાતનઃ ।
અનિરુદ્ધ ઇતિ પ્રોક્તો લોકસર્ગકરઃ પ્રભુઃ ॥

સનઃ સનત્સુજાતશ્ચ સનકઃ સમનન્દનઃ ।
સનત્કુમારઃ કપિલઃ સપ્તમશ્ચ સનાતનઃ ॥

સપ્તૈતે માનસાઃ પ્રોક્તા ઋષયો બ્રહ્મણઃ સુતાઃ ।
સ્વયમાગતવિજ્ઞાના નિવૃત્તિં ધર્મમાસ્થિતાઃ ॥

એતે યોગવિદો મુખ્યાઃ સાઙ્ખ્યશાસ્ત્રવિશારદાઃ ।
આચાર્યા ધર્મશાસ્ત્રેષુ મોક્ષધર્મપ્રવર્તકાઃ ॥

યતોઽહં પ્રસૃતઃ પૂર્વમવ્યક્તાત્રિગુણો મહાન્ ।
તસ્માત્પરતરો યોસૌ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ કલ્પિતઃ ॥

સોહં ક્રિયાવતાં પન્થાઃ પુનરાવૃત્તિદુર્લભઃ ।
યો યથા નિર્મિતો જન્તુર્યસ્મિન્યસ્મિંશ્ચ કર્મણિ ॥

પ્રવૃત્તૌ વા નિવૃત્તૌ વા તત્ફલં સોશ્નુતેઽવશઃ ।
એષ લોકગુરુર્બ્રહ્મા જગદાદિકરઃ પ્રભુઃ ॥

એષ માતા પિતા ચૈવ યુષ્માકં ચ પિતામહઃ ।
મયાઽનુશિષ્ટો ભવિતા સર્વભૂતવરપ્રદઃ ॥

અસ્ય ચૈવાત્મજો રુદ્રો લલાટાદ્યઃ સમુત્થિતઃ ।
બ્રહ્માનુશિષ્ટો ભવિતા સર્વભૂતધરઃ પ્રભુઃ ॥

ગચ્છધ્વં સ્વાનધીકારાંશ્ચિન્તયધ્વં યથાવિધિ ।
પ્રવર્તન્તાં ક્રિયાઃ સર્વાઃ સર્વલોકેષુ માચિરમ્ ॥

પ્રદિશ્યન્તાં ચ કર્માણિ પ્રાણિનાં ગતયસ્તથા ।
પરિનિષ્ઠિતકાલાનિ આયૂંષીહ સુરોત્તમાઃ ॥

ઇદં કૃતયુગં નામ કાલઃ શ્રેષ્ઠઃ પ્રવર્તિતઃ ।
અહિંસ્યા યજ્ઞપશવો યુગેઽસ્મિન્ન તદન્યથા ॥

ચતુષ્પાત્સકલો ધર્મો ભવિષ્યત્યત્ર વૈ સુરાઃ ।
તતસ્ત્રેતાયુગં નામ ત્રયી યત્ર ભવિષ્યતિ ॥

પ્રોક્ષિતા યત્ર પશવો વધં પ્રાપ્સ્યન્તિ વૈ મખે ।
યત્ર પાદશ્ચતુર્થો વૈ ધર્મસ્ય ન ભવિષ્યતિ ॥

તતો વૈ દ્વાપરં નામ મિશ્રઃ કાલો ભવિષ્યતિ ।
દ્વિપાદહીનો ધર્મશ્ચ યુગે તસ્મિન્ભવિષ્યતિ ॥

તતસ્તિષ્યેઽથ સમ્પ્રાપ્તે યુગે કલિપુરસ્કૃતે ।
એકપાદસ્થિતો ધર્મો યત્ર તત્ર ભવિષ્યતિ ॥
દેવા ઊચુઃ ।

દેવા દેવર્ષયશ્ચોચુસ્તમેવંવાદિનં ગુરુમ્ । એકપાદસ્થિતે ધર્મે યત્ર ક્વચન ગામિનિ ।
કથં કર્તવ્યમસ્માભિર્ભગવંસ્તદ્વદસ્વ નઃ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ ।

ગુરવો યત્ર પૂજ્યન્તે સાધુવૃત્તસમન્વિતાઃ । વસ્તવ્યં તત્ર યુષ્માભિર્યત્ર ધર્મો ન હીયતે ॥

યત્ર વેદાશ્ચ યજ્ઞાશ્ચ તપઃ સત્યં દમસ્તથા । અહિંસા ધર્મસંયુક્તાઃ પ્રચરેયુઃ સુરોત્તમાઃ ।
સ વો દેશઃ સેવિતવ્યો મા વોઽધર્મઃ પદા સ્પૃશેત્ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

તેઽનુશિષ્ટા ભગવતા દેવાઃ સપિગણાસ્તથા ।
નમસ્કૃત્વા ભગવતે જગ્મુર્દેશાન્યથેપ્સિતાન્ ॥

ગતેષુ ત્રિદિવૌકસ્સુ બ્રહ્મૈકઃ પર્યવસ્થિતઃ ।
દિદૃક્ષુર્ભગવન્તં તમનિરુદ્ધતનૌ સ્થિતમ્ ॥

તં દેવો દર્શયામાસ કૃત્વા હયશિરો મહત્ ।
સાઙ્ગાનાવર્તયન્વેદાન્કમણ્ડલુત્રિદણ્ડધૃક્ ॥

તતોઽશ્વશિરસં દૃષ્ટ્વાતં દેવમમિતૌજસમ્ ।
લોકકર્તા પ્રભુર્બ્રહ્મા લોકાનાં હિતકામ્યયા ॥

મૂર્ધ્ના પ્રણમ્ય વરદં તસ્થૌ પ્રાઞ્જલિરગ્રતઃ ।
સ પરિષ્વજ્ય દેવેન વચનં શ્રાવિતસ્તદા ॥
ભગવાનુવાચ ।

લોકકાર્યગતીઃ સર્વાસ્ત્વં ચિન્તય યથાવિધિ । ધાતા ત્વં સર્વભૂતાનાં ત્વં પ્રભુર્જગતો ગુરુઃ ।
ત્વય્યાવેશિતભારોઽહં ધૃતિં પ્રાપ્સ્યામ્યથાઞ્જસા ॥

યદા ચ સુરકાર્યં તે અવિષહ્યં ભવિષ્યતિ ।
પ્રાદુર્ભાવં ગમિષ્યામિ તદાત્મજ્ઞાનદૈશિકઃ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા હયશિરાસ્તત્રૈવાન્તરધીયત ।
તેનાનુશિષ્ટો બ્રહ્માપિ સ્વં લોકમચિરાદ્ગતઃ ॥

એવમેષ મહાભાગઃ પદ્મનાભઃ સનાતનઃ ।
યજ્ઞેષ્વગ્રહરઃ પ્રોક્તો યજ્ઞધારી ચ નિત્યદા ॥

નિવૃત્તિં ચાસ્થિતો ધર્મં ગમિમક્ષયધર્મિણામ્ ।
પ્રવૃત્તિધર્માન્વિદધે કૃત્વા લોકસ્ય ચિત્રતામ્ ॥

સ આદિઃ સ મધ્યઃ સ ચાન્તઃ પ્રજાનાં સ ધાતા સ ધેયં સ કર્તા સ કાર્યમ્ ।
યુગાન્તે પ્રસુપ્તઃ સુસન્ક્ષિપ્ય લોકાન્ યુગાદૌ પ્રબુદ્ધો જગદ્ધ્યુત્સસર્જ ॥

તસ્મૈ નમધ્વં દેવાય નિર્ગુણાય મહાત્મને ।
અજાય વિશ્વરૂપાય ધામ્ને સર્વદિવૌકસામ્ ॥

મહાભૂતાધિપતયે રુદ્રાણાં પતયે તથા ।
આદિત્યપતયે ચૈવ વસૂનાં પતયે તથા ॥

અશ્વિભ્યાં પતયે ચૈવ મરુતાં પતયે તથા ।
વેદયજ્ઞાધિપતયે વેદાઙ્ગપતયેઽપિ ચ ॥

સમુદ્રાવસિને નિત્યં હરયે મુઞ્જકેશિને ।
શાન્તાય સર્વભૂતાનાં મોક્ષધર્માનુભાષિણે ॥

તપસાં તેજસાં ચૈવ પતયે યશસામપિ ।
વચસાં પતયે નિત્યં સરિતાં પતયે તથા ॥

કપર્દિને વરાહાય એકશૃઙ્ગાય ધીમતે । વિવસ્વતેઽશ્વશિરસે ચતુર્મૂર્તિધૃતે સદા ।
સૂક્ષ્માય જ્ઞાનદૃશ્યાય અજરાયાક્ષયાય ચ ॥

એષ દેવઃ સઞ્ચરતિ સર્વત્ર ગતિરવ્યયઃ । [એષ ચૈતત્પરં બ્રહ્મ જ્ઞેયો વિજ્ઞાનચક્ષુષા ॥ ]

એવમેતત્પુરા દૃષ્ટં મયા વૈ જ્ઞાનચક્ષુષા ।
કથિતં તચ્ચ વૈ સર્વં મયા પૃષ્ટેન તત્ત્વતઃ ॥

ક્રિયતાં મદ્વચઃ શિષ્યાઃ સેવ્યતાં હરિરીશ્વરઃ ।
ગીયતાં વેદશબ્દૈશ્ચ પૂજ્યતાં ચ યથાવિધિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યુક્તાસ્તુ વયં તેન વેદવ્યાસેન ધીમતા ।
સર્વે શિષ્યા સુતશ્ચાસ્ય શુકઃ પરમધર્મવિત્ ॥

સ ચાસ્માકમુપાધ્યાયઃ સહાસ્માભિર્વિશામ્પતે ।
ચતુર્વેદોદ્ગતાભિસ્તમૃગ્ભિઃ સમભિતુષ્ટુવે ॥

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ।
એવં મેઽકથયદ્રાજન્પુરા દ્વૈપાયનો ગુરુઃ ॥

યશ્ચેદં શૃણુયાન્નિત્યં યશ્ચૈનં પરિકીર્તયેત્ ।
નમો ભગવતે કૃત્વા સમાહિતમતિર્નરઃ ॥

ભવત્યરોગો મતિમાન્બલરૂપસમન્વિતઃ ।
આતુરો મુચ્યતે રોગાદ્બદ્ધો મુચ્યેત બન્ધનાત્ ॥

કામકામી લભેત્કામં દીર્ઘં ચાયુરવાપ્નુયાત્ ।
બ્રાહ્મણઃ સર્વવેદી સ્યાત્ક્ષત્રિયો વિજયી ભવેત્ ॥

વૈશ્યો વિપુલલાભઃ સ્યાચ્છૂદ્રઃ સુખમવાપ્નુયાત્ ।
અપુત્રો લભતે પુત્રં કન્યા ચૈવેપ્સિતં પતિમ્ ॥

લગ્નગર્ભા વિમુચ્યેત ગર્ભિણી જનયેત્સુતમ્ ।
બન્ધ્યા પ્રસવમાપ્નોતિ પુત્રપૌત્રસમૃદ્ધિમત્ ॥

ક્ષેમેણ ગચ્છેદધ્વાનમિદં યઃ પઠતે પથિ ।
યો યં કામં કામયતે સ તમાપ્નોતિ ચ ધ્રુવમ્ ॥

ઇદં મહર્ષેર્વચનં વિનિશ્ચિતં મહાત્મનઃ પુરુષવરસ્ય કીર્તિતમ્ ।
સમાગમં ચર્ષિદિવૌકસામિમં નિશમ્ય ભક્તાઃ સુસુખં લભન્તે ॥