Mahabharata · Chapter 12.350

astauṣīdvaidikairvyāsaḥ saśiṣyo madhusūdanam /
nāmabhirvividhaireṣāṃ niruktaṃ bhagavanmama //

vaktumarhasi śuśrūṣoḥ prajāpatipaterharaḥ /
śrutvā bhaveyaṃ yatpūtaḥ śaraccandra ivāmalaḥ //
vaiśampāyana uvāca /

śṛṇu rājanyathācaṣṭa phalgunasya hariḥ prabhuḥ /
prasannātmātmano nāmnāṃ niruktaṃ guṇakarmajam //

nāmabhiḥ kīrtitaistasya keśavasya mahātmanaḥ /
pṛṣṭavānkeśavaṃ rājanphagunaḥ paravīrahā //
arjuna uvāca /

bhagavanbhūtabhavyeśa sarvabhūtasṛgavyaya /
lokadhāma jagannātha lokānāmabhayaprada //

yāni nāmāni te deva kīrtitāni maharṣibhiḥ /
vedeṣu sapurāṇeṣu yāni guhyāni karmabhiḥ //

teṣāṃ niruktaṃ tvatto'haṃ śrotumicchāmi keśava /
na hyanyo varṇayennāmnāṃ niruktaṃ tvāmṛte prabho //
śrībhagavānuvāca /

ṛgvede sayajurvede tathaivātharvasāmasu /
purāṇe sopaniṣade tathaiva jyotiṣe'rjuna //

sāṅkhye ca yogaśāstre ca āyurvede tathaiva ca /
bahūni mama nāmāni kīrtitāni maharṣibhiḥ //

gauṇāni tatra nāmāni karmajāni ca kānicit /
niruktaṃ karmajānāṃ tvaṃ śṛṇuṣva prayato'nagha //

kathyamānaṃ mayā tāta tvaṃ hi me'rdhaṃ smṛtaḥ purā /
namo'tiyaśame tasmai devānāṃ paramātmane //

nārāyaṇāya viśvāya nirguṇāya guṇātmane /
yasya prasādajo brahmā rudrasya krodhasambhavaḥ //

yosau yonirhi sarvasya sthāvarasya carasya ca /
aṣṭādaśaguṇaṃ yattatsatvaṃ satvavatāṃvara //

prakṛtiḥ sā parā mahyaṃ rodasī lokadhāriṇī /
ṛtā satyā'marā jayyā lokānāmātmasañjñitā //

tasmātsarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ /
tapo yajñaśca yaṣṭā ca purāṇaḥ puruṣo virāṭ //

aniruddha iti prokto lokānāṃ prabhavāpyayaḥ /
brāhme rātrikṣaye prāpte tasya hyamitatejasaḥ //

prasādātprādurabhavatpadmamarkanibhaṃ kṣaṇāt /
tatra brahmā samabhavatsa tasyaiva prasādajaḥ //

ahnaḥ kṣaye lalāṭācca suto devasya vai tathā /
krodhāviṣṭasya sañjajñe rudraḥ saṃhārakārakaḥ //

etau dvau vibudhaśreṣṭhau prasādakrodhajāvubhau /
tadādarśitapanthānau sṛṣṭisaṃhārakārakau //

nimittamātraṃ tāvatra sarvaprāṇivarapradau /
kapadīṃ jaṭilo muṇḍaḥ śmaśānagṛhasevakaḥ //

ugravratacaro rudro yogī tripuradāraṇaḥ /
dakṣakratuharaścaiva bhaganetraharastathā //

nārāyaṇātmako jñeyaḥ pāṇḍaveya yugeyuge /
tasminhi pūjyamāne vai devadeve maheśvare //

sampūjito bhavatpārtha devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ /
ahamātmā hi lokānāṃ viśveṣāṃ pāṇḍunandana //

tasmādātmānamevāgre rudraṃ sampūjayāmyaham /
yadyahaṃ nārcayeyaṃ vai īśānaṃ varadaṃ śivam //

ātmānaṃ nārcayetkaściditi me bhāvitātmanaḥ /
mayā pramāṇaṃ hi kṛtaṃ lokaḥ samanuvartate //

pramāṇāni hi pūjyāni tatastaṃ pūjayāmyaham /
yastaṃ vetti sa māṃ vetti yo'nu taṃ sa hi māmanu //

rudro nārāyaṇaścaiva satvamekaṃ dvidhā kṛtam /
loke carati kaunteya vyaktisthaṃ sarvakarmasu //

na hi me kenaciddeyo varaḥ pāṇḍavanandana /
iti sañcintya manasā purāṇaṃ rudramīśvaram //

putrārthamārādhitavānahamātmānamātmanā /
na hi viṣṇuḥ praṇamati kasmaicidvibudhāya ca //

ṛte ātmānameveti tato rudraṃ namāmyaham /
sabrahmakāḥ sarudrāśca sendrā devāḥ saharṣibhiḥ //

arcayanti suraśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ harim /
bhaviṣyatāṃ vartatāṃ ca bhūtānāṃ caiva bhārata //

sarveṣāmagraṇīrviṣṇuḥ sevyaḥ pūjyaśca nityaśaḥ / namasva havyadaṃ viṣṇuṃ tathā śaraṇadaṃ namaḥ /

varadaṃ namasva kaunteya havyakavyabhujaṃ namaḥ /
caturvidhā mama janā bhaktā eva hi me śrutam //

teṣāmekāntinaḥ śreṣṭhā ye caivānanyadevatāḥ /
ahameva gatisteṣāṃ nirāśīḥ karmakāriṇām //

ye ca śiṣṭāstrayo bhaktāḥ phalakāmā hi te matāḥ /
sarve cyavanadharmāṇaḥ pratibuddhastu śreṣṭhabhāk //

brahmāṇaṃ śitikaṇṭhaṃ ca yāścānyā devatāḥ smṛtāḥ /
prabuddhacaryāḥ sevanto māmevaiṣyanti yatphalam //

bhaktaṃ prati viśeṣaste eṣa pārthānukīrtitaḥ /
tvaṃ caivāhaṃ ca kaunteya naranārāyaṇau smṛtau //

bhārāvataraṇārthaṃ tu praviṣṭau mānuṣīṃ tanum /
nānībhyadhyātmayogāṃśca yo'haṃ yasmācca bhārata //

nivṛttilakṣaṇo dharmastathā'bhyadayiko'pi ca /
narāṇāmayanaṃ khyātamahamekaḥ sanātanaḥ //

āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ /
ayanaṃ mama tāḥ pūrvamato nārāyaṇosmyaham //

chādayāmi jagadviśvaṃ bhūtvā sūrya ivāṃśubhiḥ /
sarvabhūtādhivāsaśca vāsudevastato hyaham //

gatiśca sarvabhūtānāṃ prajanaścāpi bhārata / vyāpte ma rodasī pārtha kāntiścābhyadhikā mama /

adhibhūtaniviṣṭaśca tadviśvaṃ cāsmi bhārata /
kramaṇāccāpyahaṃ pārtha viṣṇurityabhisañjñitaḥ //

damātsiddhiṃ parīpsanto māṃ janāḥ kāmayanti ha /
divaṃ corvī ca madhyaṃ ca tasmāddāmodaro hyaham //

pṛśnirityucyate cānnaṃ vedā āpo'mṛtaṃ tathā /
mamaitāni sadā garbhaḥ pṛśnigarbhastato hyaham //

ṛṣayaḥ prāhurevaṃ māṃ tritaṃ kūpanipātitam /
pṛśnigarbha tritaṃ pāhītyekatadvitapātitam //

tataḥ sa brahmaṇaḥ putra ādyo hyṛṣivarastritaḥ /
uttatārodapānādvai pṛśnigarbhānukīrtanāt //

sūryasya tapato lokānagneḥ somasya cāpyuta /
aṃśavo yatprakāśante mamaite keśasañjñitāḥ //

sarvajñāḥ keśavaṃ tasmānmāmāhurdvijasattamāḥ /
svapatnyāmāhito garbha ucathyena mahātmanā //

ucathye'ntahinte caiva kadāciddevatājñayā /
bṛhaspatirathāvindattāṃ patnīṃ tasya dhīmataḥ //

tato vai tamṛṣiśreṣṭhaṃ maithunopagataṃ tathā /
uvāca garbhaḥ kaunteya pañcabhūtaguṇātmakaḥ //

pūrvāgato'haṃ varada nārhasyambāṃ prabādhitum /
etadbṛhaspatiḥ śrutvā cukrodha ca śaśāpa ca //

maithunāyāgato yasmāttvayā'haṃ vinivāritaḥ /
tasmādandho yāsyasi tvaṃ macchāpānnātra saṃśayaḥ //

sa śāpādṛṣimukhyasya dīrghaṃ tama upeyivān /
sa hi dīrghatamā nāma nāmnā hyāsīdṛṣiḥ purā //

vedānavāpya caturaḥ sāṅgopāṅgānsanātanān /
prayojayāmāsa tadā nāma guhyamidaṃ mama //

ānupūrvyeṇa vidhinā keśaveti punaḥ punaḥ /
sa cakṣuṣmānsamabhavadgautamaścābhavatpunaḥ //

evaṃ hi varadaṃ nāma keśaveti mamārjuna /
devānāmatha sarveṣāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām //

agniḥ somena saṃyukta ekayonirmukhaṃ kṛtam /
agnīṣomamayaṃ tasmājjagatkṛtsnaṃ carācaram //

api hi purāṇe bhavati ekayonyāvagnīṣomau devāścāgnimukhā iti / ekayonitvācca parasparaṃ harṣayanto lokāndhārayanta iti //