Mahabharata · Chapter 12.342

gṛhastho brahmacārī vā vānaprastho'tha bhikṣukaḥ /
ya icchetsiddhimāsthātuṃ devatāṃ kāṃ yajeta saḥ //

kuto hyasya dhruvaḥ svargaḥ kuto naiḥśreyasaṃ param /
vidhinā kena juhuyāddaivaṃ pitryaṃ tathaiva ca //

muktaśca kāṃ gatiṃ gacchenmokṣaścaiva kimātmakaḥ /
svargataścaiva kiṃ kuryādyena na cyavate divaḥ //

devatānāṃ ca ko devaḥ pitṝṇāṃ ca pitā tathā /
tasmātparataraṃ yacca tanme brūhi pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

gūḍhaṃ māṃ praśnavitpraśnaṃ pṛcchase tvamihānagha /
na hyetattarkayā śakyaṃ vaktuṃ varṣaśatairapi //

ṛte devaprasādādvā rājañjñānāgamena vā /
gahanaṃ hyetadākhyānaṃ vyākhyātavyaṃ tavārihan //

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
nāradasya ca saṃvādamṛṣernārāyaṇasya ca //

nārāyaṇo hi viśvātmā caturmūrtiḥ sanātanaḥ /
dharmātmajaḥ sambabhūva pitaivaṃ me'bhyabhāṣata //

kṛte yuge mahārāja purā svāyambhuve'ntare /
naro nārāyaṇaścaiva hariḥ kṛṣṇastathaiva ca //

teṣāṃ nārāyaṇanarau tapastepaturavyayau /
badaryāśramamāsādya śakaṭe kanakāmaye //

aṣṭacakraṃ hi tadyānaṃ bhūtayuktaṃ manoramam /
tatrādyau lokanāthau tau kṛśau dhamanisantatau //

tapasā tejasā caiva durnirīkṣyau surairapi /
yasya prasādaṃ kurvāte sa devau draṣṭumarhati //

nūnaṃ tayoranumate hṛdi hṛcchapacoditaḥ /
mahāmerogiṃreḥ śṛṅgātpratyuto gandhamādanam //

nāradaḥ sumahadbhūtaṃ sarvalokānacīcarat /
taṃ deśamagamadrājanvadaryāśramamāśugaḥ //

tayorāhnikavelāyāṃ tasya kautūhalaṃ tvabhūt /
idaṃ tadāspadaṃ kṛtsnaṃ yasmim̐llokāḥ pratiṣṭhitāḥ //

sadevāsuragandharvāḥ sakinnaramahoragāḥ /
ekā mūrtiriyaṃ pūrvaṃ jātā bhūyaścaturvidhā //

dharmasya kulasantāne dharmādebhirvivardhitaḥ /
aho hyanugṛhīto'dya dharma ebhiḥ surairiha //

naranārāyaṇābhyāṃ ca kṛṣṇena hariṇā tathā /
atra kṛṣṇo hariścaiva kasmiṃścitkāraṇāntare //

sthitau dharmasutāvetau tathā tapasi dhiṣṭhitau /
etau hi paramaṃ dhāma kā'nayorāhnikakriyā //

pitarau sarvabhūtānāṃ daivataṃ ca yaśasvinau /
kāṃ devatāṃ tu yajataḥ pitṝnvā kānmahāmatī //

iti sañcintya manasā bhaktyā nārāyaṇasya tu /
sahasā prādurabhavatsamīpe devayostadā //

kṛte daive ca pitrye ca tatastābhyāṃ nirīkṣitaḥ /
pūjitaścaiva vidhinā yathāproktena śāstrataḥ //

taddṛṣṭvā mahadāścaryamapūrvaṃ vidhivistaram /
upopaviṣṭaḥ suprīto nārado bhagavānṛṣiḥ //

nārāyaṇaṃ sannirīkṣya prasannenāntarātmanā /
namaskṛtya mahādevamidaṃ vacanamabravīt //

vedeṣu sapurāṇeṣu sāṅgopāṅgeṣu gīyase /
tvamajaḥ śāśvato dhātā mātā mṛtamanuttamam //

pratiṣṭhitaṃ bhūtabhavyaṃ tvayi sarvamidaṃ jagat /
catvāro hyāśramā deva sarve gārhasthyamūlakāḥ //

yajante tvāmaharaharnānāmūrtisamāsthitam / pitā mātā ca sarvasya devatānāṃ ca śāśvatam /
kaṃ tvadya yajase devaṃ pitaraṃ kaṃ na vidmahe //

kamarcasi mahābhāga tanme prabrūhi pṛcchataḥ //
śrībhagavānuvāca /

avācyametadvaktavyamātmaguhyaṃ sanātanam /
tava bhaktimato brahmanvakṣyāmi tu yathātatham //

yattatsūkṣmamavijñeyamavyaktamacalaṃ dhruvam /
indriyaindriyārthaiśca sarvabhūtaiśca varjitam //

sa hyantarātmā bhūtānāṃ kṣetrajñaśceti kathyate /
triguṇavyatirikto vai puruṣaśceti kalpitaḥ //

tasmādavyaktamutpannaṃ triguṇaṃ dvijasattama /
avyaktāvyaktabhāvasthā yā sā prakṛtiravyayā //

tāṃ yonimāvayorviddhi yosau sadasadātmakaḥ /
āvābhyāṃ pūjyate yo hi daive pitrye ca kalpyate //

nāsti tasmātparo'nyo hi pitā devo'thavā dvija /
ātmā hi nau sa vijñeyastatastaṃ pūjayāvahe //

tenaiṣā prathitā brahmanmaryādā lokamāvinī /
daivaṃ pitryaṃ ca kartavyamiti tasyānuśāsanam //

brahmā sthāṇurmanurdakṣo bhṛgurdharmastathā yamaḥ /
marīciraṅgirāścātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ //

vasiṣṭhaḥ parameṣṭhī ca vivasvānsoma eva ca /
kardamaścāpi yaḥ proktaḥ krodho vikrīta eva ca //

*ekaviṃśatirutpannāste prajāpatayaḥ smṛtāḥ /
tasya devasya maryādāṃ pūjayantaḥ sanātanīm //

daivaṃ pitryaṃ ca satataṃ tasya vijñāya tattvataḥ /
ātmaprāptāni ca tato jānanti dvijasattamāḥ //

svargasthā api ye kecittānnamasyanti dehinaḥ /
te tatprasādādgacchanti tenādiṣṭaphalāṃ gatim //

ye hīnāḥ saptadaśabhirguṇaiḥ karmabhireva ca /
kalāḥ pañcadaśa tyaktvā te muktā iti niścayaḥ //

muktānāṃ tu gatirbrahmankṣetrajña iti kalpitā /
sa hi sarvagatiścaiva nirguṇaścaiva kathyate //

dṛśyate jñānayogena āvāṃ ca prasṛtau tataḥ /
evaṃ jñātvā tamātmānaṃ pūjayāvaḥ sanātanam //

taṃ vedāścāśramāścaiva nānātanusamāśritam /
bhaktyā sampūjayantyadya gatiṃ caiṣāṃ dadāti saḥ //

ye tu tadbhāvitā loke hyekāntitvaṃ samāsthitāḥ /
etadabhyadhikaṃ teṣāṃ yatte taṃ praviśantyuta //

iti guhyasamuddeśastava nārada kīrtitaḥ /
bhaktyā premṇā ca viprarṣe asmadbhaktyā ca te śrutaḥ //