મહાભારત · અધ્યાય 12.342

ગૃહસ્થો બ્રહ્મચારી વા વાનપ્રસ્થોઽથ ભિક્ષુકઃ ।
ય ઇચ્છેત્સિદ્ધિમાસ્થાતું દેવતાં કાં યજેત સઃ ॥

કુતો હ્યસ્ય ધ્રુવઃ સ્વર્ગઃ કુતો નૈઃશ્રેયસં પરમ્ ।
વિધિના કેન જુહુયાદ્દૈવં પિત્ર્યં તથૈવ ચ ॥

મુક્તશ્ચ કાં ગતિં ગચ્છેન્મોક્ષશ્ચૈવ કિમાત્મકઃ ।
સ્વર્ગતશ્ચૈવ કિં કુર્યાદ્યેન ન ચ્યવતે દિવઃ ॥

દેવતાનાં ચ કો દેવઃ પિતૄણાં ચ પિતા તથા ।
તસ્માત્પરતરં યચ્ચ તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ગૂઢં માં પ્રશ્નવિત્પ્રશ્નં પૃચ્છસે ત્વમિહાનઘ ।
ન હ્યેતત્તર્કયા શક્યં વક્તું વર્ષશતૈરપિ ॥

ઋતે દેવપ્રસાદાદ્વા રાજઞ્જ્ઞાનાગમેન વા ।
ગહનં હ્યેતદાખ્યાનં વ્યાખ્યાતવ્યં તવારિહન્ ॥

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
નારદસ્ય ચ સંવાદમૃષેર્નારાયણસ્ય ચ ॥

નારાયણો હિ વિશ્વાત્મા ચતુર્મૂર્તિઃ સનાતનઃ ।
ધર્માત્મજઃ સમ્બભૂવ પિતૈવં મેઽભ્યભાષત ॥

કૃતે યુગે મહારાજ પુરા સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે ।
નરો નારાયણશ્ચૈવ હરિઃ કૃષ્ણસ્તથૈવ ચ ॥

તેષાં નારાયણનરૌ તપસ્તેપતુરવ્યયૌ ।
બદર્યાશ્રમમાસાદ્ય શકટે કનકામયે ॥

અષ્ટચક્રં હિ તદ્યાનં ભૂતયુક્તં મનોરમમ્ ।
તત્રાદ્યૌ લોકનાથૌ તૌ કૃશૌ ધમનિસન્તતૌ ॥

તપસા તેજસા ચૈવ દુર્નિરીક્ષ્યૌ સુરૈરપિ ।
યસ્ય પ્રસાદં કુર્વાતે સ દેવૌ દ્રષ્ટુમર્હતિ ॥

નૂનં તયોરનુમતે હૃદિ હૃચ્છપચોદિતઃ ।
મહામેરોગિંરેઃ શૃઙ્ગાત્પ્રત્યુતો ગન્ધમાદનમ્ ॥

નારદઃ સુમહદ્ભૂતં સર્વલોકાનચીચરત્ ।
તં દેશમગમદ્રાજન્વદર્યાશ્રમમાશુગઃ ॥

તયોરાહ્નિકવેલાયાં તસ્ય કૌતૂહલં ત્વભૂત્ ।
ઇદં તદાસ્પદં કૃત્સ્નં યસ્મિઁલ્લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥

સદેવાસુરગન્ધર્વાઃ સકિન્નરમહોરગાઃ ।
એકા મૂર્તિરિયં પૂર્વં જાતા ભૂયશ્ચતુર્વિધા ॥

ધર્મસ્ય કુલસન્તાને ધર્માદેભિર્વિવર્ધિતઃ ।
અહો હ્યનુગૃહીતોઽદ્ય ધર્મ એભિઃ સુરૈરિહ ॥

નરનારાયણાભ્યાં ચ કૃષ્ણેન હરિણા તથા ।
અત્ર કૃષ્ણો હરિશ્ચૈવ કસ્મિંશ્ચિત્કારણાન્તરે ॥

સ્થિતૌ ધર્મસુતાવેતૌ તથા તપસિ ધિષ્ઠિતૌ ।
એતૌ હિ પરમં ધામ કાઽનયોરાહ્નિકક્રિયા ॥

પિતરૌ સર્વભૂતાનાં દૈવતં ચ યશસ્વિનૌ ।
કાં દેવતાં તુ યજતઃ પિતૄન્વા કાન્મહામતી ॥

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મનસા ભક્ત્યા નારાયણસ્ય તુ ।
સહસા પ્રાદુરભવત્સમીપે દેવયોસ્તદા ॥

કૃતે દૈવે ચ પિત્ર્યે ચ તતસ્તાભ્યાં નિરીક્ષિતઃ ।
પૂજિતશ્ચૈવ વિધિના યથાપ્રોક્તેન શાસ્ત્રતઃ ॥

તદ્દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યમપૂર્વં વિધિવિસ્તરમ્ ।
ઉપોપવિષ્ટઃ સુપ્રીતો નારદો ભગવાનૃષિઃ ॥

નારાયણં સન્નિરીક્ષ્ય પ્રસન્નેનાન્તરાત્મના ।
નમસ્કૃત્ય મહાદેવમિદં વચનમબ્રવીત્ ॥

વેદેષુ સપુરાણેષુ સાઙ્ગોપાઙ્ગેષુ ગીયસે ।
ત્વમજઃ શાશ્વતો ધાતા માતા મૃતમનુત્તમમ્ ॥

પ્રતિષ્ઠિતં ભૂતભવ્યં ત્વયિ સર્વમિદં જગત્ ।
ચત્વારો હ્યાશ્રમા દેવ સર્વે ગાર્હસ્થ્યમૂલકાઃ ॥

યજન્તે ત્વામહરહર્નાનામૂર્તિસમાસ્થિતમ્ । પિતા માતા ચ સર્વસ્ય દેવતાનાં ચ શાશ્વતમ્ ।
કં ત્વદ્ય યજસે દેવં પિતરં કં ન વિદ્મહે ॥

કમર્ચસિ મહાભાગ તન્મે પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતઃ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ ।

અવાચ્યમેતદ્વક્તવ્યમાત્મગુહ્યં સનાતનમ્ ।
તવ ભક્તિમતો બ્રહ્મન્વક્ષ્યામિ તુ યથાતથમ્ ॥

યત્તત્સૂક્ષ્મમવિજ્ઞેયમવ્યક્તમચલં ધ્રુવમ્ ।
ઇન્દ્રિયૈન્દ્રિયાર્થૈશ્ચ સર્વભૂતૈશ્ચ વર્જિતમ્ ॥

સ હ્યન્તરાત્મા ભૂતાનાં ક્ષેત્રજ્ઞશ્ચેતિ કથ્યતે ।
ત્રિગુણવ્યતિરિક્તો વૈ પુરુષશ્ચેતિ કલ્પિતઃ ॥

તસ્માદવ્યક્તમુત્પન્નં ત્રિગુણં દ્વિજસત્તમ ।
અવ્યક્તાવ્યક્તભાવસ્થા યા સા પ્રકૃતિરવ્યયા ॥

તાં યોનિમાવયોર્વિદ્ધિ યોસૌ સદસદાત્મકઃ ।
આવાભ્યાં પૂજ્યતે યો હિ દૈવે પિત્ર્યે ચ કલ્પ્યતે ॥

નાસ્તિ તસ્માત્પરોઽન્યો હિ પિતા દેવોઽથવા દ્વિજ ।
આત્મા હિ નૌ સ વિજ્ઞેયસ્તતસ્તં પૂજયાવહે ॥

તેનૈષા પ્રથિતા બ્રહ્મન્મર્યાદા લોકમાવિની ।
દૈવં પિત્ર્યં ચ કર્તવ્યમિતિ તસ્યાનુશાસનમ્ ॥

બ્રહ્મા સ્થાણુર્મનુર્દક્ષો ભૃગુર્ધર્મસ્તથા યમઃ ।
મરીચિરઙ્ગિરાશ્ચાત્રિઃ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ ॥

વસિષ્ઠઃ પરમેષ્ઠી ચ વિવસ્વાન્સોમ એવ ચ ।
કર્દમશ્ચાપિ યઃ પ્રોક્તઃ ક્રોધો વિક્રીત એવ ચ ॥

*એકવિંશતિરુત્પન્નાસ્તે પ્રજાપતયઃ સ્મૃતાઃ ।
તસ્ય દેવસ્ય મર્યાદાં પૂજયન્તઃ સનાતનીમ્ ॥

દૈવં પિત્ર્યં ચ સતતં તસ્ય વિજ્ઞાય તત્ત્વતઃ ।
આત્મપ્રાપ્તાનિ ચ તતો જાનન્તિ દ્વિજસત્તમાઃ ॥

સ્વર્ગસ્થા અપિ યે કેચિત્તાન્નમસ્યન્તિ દેહિનઃ ।
તે તત્પ્રસાદાદ્ગચ્છન્તિ તેનાદિષ્ટફલાં ગતિમ્ ॥

યે હીનાઃ સપ્તદશભિર્ગુણૈઃ કર્મભિરેવ ચ ।
કલાઃ પઞ્ચદશ ત્યક્ત્વા તે મુક્તા ઇતિ નિશ્ચયઃ ॥

મુક્તાનાં તુ ગતિર્બ્રહ્મન્ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ કલ્પિતા ।
સ હિ સર્વગતિશ્ચૈવ નિર્ગુણશ્ચૈવ કથ્યતે ॥

દૃશ્યતે જ્ઞાનયોગેન આવાં ચ પ્રસૃતૌ તતઃ ।
એવં જ્ઞાત્વા તમાત્માનં પૂજયાવઃ સનાતનમ્ ॥

તં વેદાશ્ચાશ્રમાશ્ચૈવ નાનાતનુસમાશ્રિતમ્ ।
ભક્ત્યા સમ્પૂજયન્ત્યદ્ય ગતિં ચૈષાં દદાતિ સઃ ॥

યે તુ તદ્ભાવિતા લોકે હ્યેકાન્તિત્વં સમાસ્થિતાઃ ।
એતદભ્યધિકં તેષાં યત્તે તં પ્રવિશન્ત્યુત ॥

ઇતિ ગુહ્યસમુદ્દેશસ્તવ નારદ કીર્તિતઃ ।
ભક્ત્યા પ્રેમ્ણા ચ વિપ્રર્ષે અસ્મદ્ભક્ત્યા ચ તે શ્રુતઃ ॥