Mahabharata · Chapter 12.337
etasminnantare bhūte nāradaḥ punarāgamat /
śukaṃ svādhyāyanirataṃ vedārthānpraṣṭumīpsavā //
devarṣi tu śuko dṛṣṭvā nāradaṃ samupasyitam /
ardhyapūrveṇa vidhivā vedoktenābhyapūjayat //
nārado'yājavītprīto brūhi brahmavidāṃ vara /
kena tvāṃ śreyasā vatsa yojayāmīti hṛṣṭavat //
nāradasya vacaḥ śrutvā śukaḥ provāca bhārata /
asmim̐lloke hitaṃ yatsvāttena māṃ yoktumarhasi //
nārada uvāca /
tattvaṃ jijñāsatāṃ pūrvanṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām /
sanatkumāro bhagavānidaṃ vatanamabravīt //
nāsti vidyāsagaṃ cakṣurnāsti satyasamaṃ tapaḥ /
nāsti rāgasamaṃ duḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham //
nivṛttiḥ karmaṇā pāpātsatataṃ puṇyaśīlatā /
sadvṛttiḥ sadvadācāraḥ śreya evadanuttamam //
nānuvayasukhaṃ prāpya yaḥ sajjati na mucyate /
nālaṃ sa duḥkhamokṣāya saṃyogo duḥkhalakṣaṇam //
saktasya buddhiścalati mohajālavivardhanī /
mohavālāvṛto duḥkhamiha cāmutra so'śnute //
sarvopāgāttu kāmasva krodhasya ca vinigrahaḥ /
kāryaḥ śreyorthinā tau hi śreyoghātārthamudyatau //
nityaṃ krodhāttapo rakṣecchriyaṃ rakṣecca matsarāt /
vidyāṃ mānāvamānābhyāmātmānaṃ tu pramādataḥ //
ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ kṣamā ca paramaṃ balam /
ātmajñānaṃ paraṃ jñānaṃ na satyādvidyate param //
satyasya vacanaṃ śreyaḥ satyādapi hitaṃ vadet /
yadbhūtahitamatyantametatsatyaṃ mataṃ mama //
sarvārambhaparityāgī nirāśīrniṣparigrahaḥ /
yena sarvaṃ parityaktaṃ sa vidvānsa ca paṇḍitaḥ //
indriyairindriyārthānyaścaratyātmavaśairiha /
āsajjamānaḥ śāntātmā nirvikāraḥ samāhitaḥ //
atmabhūtairatadbhūtaḥ saha caiva vinaiva ca /
sa vimuktaḥ paraṃ śreyo nacireṇādhigacchati //
adarśanamasaṃsparśastathā'sambhāṣaṇaṃ tadā /
yasya bhūtaiḥ saha mune sa śreyo vindate param //
na hiṃsyātsarvabhūtāni maitrāyagaṇataścaret /
nedaṃ janma samāsādya vairaṃ kurvīta kenacit //
ākiñcanyaṃ susantoṣo nirāśīstvamacāpalam /
etadāhuḥ paraṃ śreya ātmajñasya jitātmanaḥ //
parigrahaṃ parityajya bhava tāta jitendriyaḥ /
aśokaṃ sthānamātiṣṭha iha cāmutra cābhayam //
nirāmiṣā na śocanti tyajedāmiṣamātmanaḥ /
parityajyāmiṣaṃ saubhya duḥkhatāpādvimokṣyase //
taponityena dāntena muninā saṃyatātmanā /
ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣvasaṅginā //
guṇasaṅgeṣvanāsakta ekacaryārataḥ sadā /
brāhmaṇo nacirādeva sukhamāyātyanuttamam //
dvandvārāmeṣu bhūteṣu ya eko ramate muniḥ /
viddhi prajñānatṛptaṃ taṃ jñānatṛpto na śocati //
śubhairlabhati devatvaṃ vyāmiśrerjanma mānuṣam /
aśubhaiścāpyadhojanma karmabhirlabhate'vaśaḥ //
tatra mṛtyuvaśo duḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutaḥ /
saṃsāre pacyate jantustatkathaṃ nāvabudhyase //
ahite hitasañjñastvamadhruve dhruvasañjñakaḥ /
anarthe cārthasañjñastvaṃ kimarthaṃ nāvabudhyase //
saṃveṣṭyamānaṃ bahubhirmohāttantubhirātmajaiḥ /
kośakāra ivātmānaṃ veṣṭayannāvabudhyase //
alaṃ parigraheṇeha doṣavānhi parigrahaḥ /
kṛmirhi kośakārastu badhyate sa parigrahāt //
putradārakuṭumbeṣu saktāḥ sīdanti jantavaḥ /
saraḥpaṅkārṇave magnā jīrṇā vanagajā iva //
mahājālasamākṛṣṭānsthale matsyānivoddhṛtān /
mohajālasamākṛṣṭānpaśya jantūnsuduḥkhitān //
kuṭumbaṃ putradārāṃśca śarīraṃ sañcayāśca ye /
pārakyamadhruvaṃ sarvaṃ kiṃ svaṃ sukṛtaduṣkṛtam //
yadā sarvānparityajya gantavyamavaśena te /
anarthe kiṃ prasaktastvaṃ samarthaṃ nānutiṣṭhasi //
aviśrāntamanālambamapātheyamadaiśikam /
tamaḥ kāntāramadhvānaṃ kathameko gamiṣyasi //
na hi tvāṃ prasthitaṃ kaścitpṛṣṭhato'nugamiṣyati /
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca tvāṃ yāsyantamanuyāsyataḥ //
vidyā karma ca śaucaṃ ca jñānaṃ ca bahuvistaram /
arthārthamanusāryante siddhārthasya vimucyate //
nibandhanī rajjureṣā yā grāme vasato ratiḥ /
chittvaitāṃ sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ //
rūpakūlāṃ manaḥsrotāṃ sparśadvīpāṃ rasāvahām /
gandhapaṅkāṃ śabdajalāṃ svargamārgadurāvahām //
kṣamāritrāṃ satyamayīṃ dharmasthairyapadāṅkurām /
tyāgavātādhvagāṃ śīghrāṃ nautāryāṃ tāṃ nadīṃ taret //
tyaja dharmamadharmaṃ ca ubhe satyānṛte tyaja /
ubhe satyānṛte tyaktvā yena tyajasi taṃ tyaja //
tyaja dharmamasankalpādadharmaṃ cāpyalipsayā /
ubhe satyānṛte buddhyā buddhiṃ paramaniścayāt //
asthisthūṇaṃ snāyuyutaṃ māṃsaśoṇitalepanam /
carmāvanaddhaṃ durgandhiṃ pūrṇaṃ mūtrapurīṣayoḥ //
jarāśokasamāviṣṭaṃ rogāyatanamāturam /
rajasvalamanityaṃ ca bhūtāvāsamimaṃ tyaja //
idaṃ viśvaṃ jagatsarvamajagaccāpi yadbhavet /
mahābhūtātmakaṃ sarvaṃ mahadyatparamāṇu ca //
mahābhūtāni khaṃ vāyuragnirāpastathā mahī / ṣaṣṭhaṃ tu cetanā yā tu ātmā saptamamucyate /
aṣṭamaṃ tu mano jñeyaṃ buddhistu navamī smṛtā //
indriyāṇi ca pañcaiva tamaḥ satvaṃ rajastathā /
ityeṣa saptadaśako rāśiravyaktasañjñakaḥ //
sarvairihendriyārthaiśca vyaktāvyaktairhi saṃhitaḥ /
caturviśaka ityeṣa vyaktāvyaktamayo gaṇaḥ //
etaiḥ sarvaiḥ samāyuktaḥ pumānityabhidhīyate /
trivargaṃ tu sukhaṃ duḥkhaṃ jīvitaṃ maraṇaṃ tathā //
ya idaṃ veda tattvena sa veda prabhavāpyayau /
pāramparyeha boddhavyaṃ jñānānāṃ yacca kiñcana //
indriyairgṛhyate yadyattattadvyaktamiti sthitiḥ /
avyaktamiti vijñeyaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam //
indriyairniyatairdehī dhārābhiriva tarpyate /
loke vitatamātmānaṃ lokāṃścātmani paśyati //
parāvaradṛśaḥ śaktirjñānamūlā na naśyati /
paśyataḥ sarvabhūtāni sarvāvasthāsu sarvadā //
brahmabhūtasya saṃyogo nāśubhenopapadyate /
jñānena vividhānkleśānativṛttasya mohajān //
loke buddhiprakāśena lokamārgo na riṣyate /
anādinidhanajñaṃ tamātmani sthitamavyayam //
akartāramamūrtaṃ ca bhagavānāha tīrthavit /
yo jantuḥ svakṛtaistaistaiḥ karmabhirnityaduḥkhitaḥ //
sa duḥkhapratighātārthaṃ hanti jantūnanekadhā /
tataḥ karma samādatte punaranyannavaṃ bahu //
tapyate'tha punastena bhuktvā pathyamivāturaḥ /
ajasrameva mohāndho duḥkheṣu sukhasañjñitaḥ //
badhyate mathyate caiva karmabhirmanthavatsadā /
tato nibaddhaḥ svāṃ yoniṃ karmaṇāmudayādiha //
paribhramati saṃsāraṃ cakravadbahuvedanaḥ /
satvaṃ nirvṛttabandhastu nivṛttaścāpi karmataḥ //
sarvavitsarvajitsiddhau bhava bhāvavivarjitaḥ / saṃyamena navaṃ bandhaṃ nivartya tapaso balāt /
samprāptā bahavaḥ siddhimapyabādhāṃ sukhodayām //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0