મહાભારત · અધ્યાય 12.337

એતસ્મિન્નન્તરે ભૂતે નારદઃ પુનરાગમત્ ।
શુકં સ્વાધ્યાયનિરતં વેદાર્થાન્પ્રષ્ટુમીપ્સવા ॥

દેવર્ષિ તુ શુકો દૃષ્ટ્વા નારદં સમુપસ્યિતમ્ ।
અર્ધ્યપૂર્વેણ વિધિવા વેદોક્તેનાભ્યપૂજયત્ ॥

નારદોઽયાજવીત્પ્રીતો બ્રૂહિ બ્રહ્મવિદાં વર ।
કેન ત્વાં શ્રેયસા વત્સ યોજયામીતિ હૃષ્ટવત્ ॥

નારદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા શુકઃ પ્રોવાચ ભારત ।
અસ્મિઁલ્લોકે હિતં યત્સ્વાત્તેન માં યોક્તુમર્હસિ ॥
નારદ ઉવાચ ।

તત્ત્વં જિજ્ઞાસતાં પૂર્વનૃષીણાં ભાવિતાત્મનામ્ ।
સનત્કુમારો ભગવાનિદં વતનમબ્રવીત્ ॥

નાસ્તિ વિદ્યાસગં ચક્ષુર્નાસ્તિ સત્યસમં તપઃ ।
નાસ્તિ રાગસમં દુઃખં નાસ્તિ ત્યાગસમં સુખમ્ ॥

નિવૃત્તિઃ કર્મણા પાપાત્સતતં પુણ્યશીલતા ।
સદ્વૃત્તિઃ સદ્વદાચારઃ શ્રેય એવદનુત્તમમ્ ॥

નાનુવયસુખં પ્રાપ્ય યઃ સજ્જતિ ન મુચ્યતે ।
નાલં સ દુઃખમોક્ષાય સંયોગો દુઃખલક્ષણમ્ ॥

સક્તસ્ય બુદ્ધિશ્ચલતિ મોહજાલવિવર્ધની ।
મોહવાલાવૃતો દુઃખમિહ ચામુત્ર સોઽશ્નુતે ॥

સર્વોપાગાત્તુ કામસ્વ ક્રોધસ્ય ચ વિનિગ્રહઃ ।
કાર્યઃ શ્રેયોર્થિના તૌ હિ શ્રેયોઘાતાર્થમુદ્યતૌ ॥

નિત્યં ક્રોધાત્તપો રક્ષેચ્છ્રિયં રક્ષેચ્ચ મત્સરાત્ ।
વિદ્યાં માનાવમાનાભ્યામાત્માનં તુ પ્રમાદતઃ ॥

આનૃશંસ્યં પરો ધર્મઃ ક્ષમા ચ પરમં બલમ્ ।
આત્મજ્ઞાનં પરં જ્ઞાનં ન સત્યાદ્વિદ્યતે પરમ્ ॥

સત્યસ્ય વચનં શ્રેયઃ સત્યાદપિ હિતં વદેત્ ।
યદ્ભૂતહિતમત્યન્તમેતત્સત્યં મતં મમ ॥

સર્વારમ્ભપરિત્યાગી નિરાશીર્નિષ્પરિગ્રહઃ ।
યેન સર્વં પરિત્યક્તં સ વિદ્વાન્સ ચ પણ્ડિતઃ ॥

ઇન્દ્રિયૈરિન્દ્રિયાર્થાન્યશ્ચરત્યાત્મવશૈરિહ ।
આસજ્જમાનઃ શાન્તાત્મા નિર્વિકારઃ સમાહિતઃ ॥

અત્મભૂતૈરતદ્ભૂતઃ સહ ચૈવ વિનૈવ ચ ।
સ વિમુક્તઃ પરં શ્રેયો નચિરેણાધિગચ્છતિ ॥

અદર્શનમસંસ્પર્શસ્તથાઽસમ્ભાષણં તદા ।
યસ્ય ભૂતૈઃ સહ મુને સ શ્રેયો વિન્દતે પરમ્ ॥

ન હિંસ્યાત્સર્વભૂતાનિ મૈત્રાયગણતશ્ચરેત્ ।
નેદં જન્મ સમાસાદ્ય વૈરં કુર્વીત કેનચિત્ ॥

આકિઞ્ચન્યં સુસન્તોષો નિરાશીસ્ત્વમચાપલમ્ ।
એતદાહુઃ પરં શ્રેય આત્મજ્ઞસ્ય જિતાત્મનઃ ॥

પરિગ્રહં પરિત્યજ્ય ભવ તાત જિતેન્દ્રિયઃ ।
અશોકં સ્થાનમાતિષ્ઠ ઇહ ચામુત્ર ચાભયમ્ ॥

નિરામિષા ન શોચન્તિ ત્યજેદામિષમાત્મનઃ ।
પરિત્યજ્યામિષં સૌભ્ય દુઃખતાપાદ્વિમોક્ષ્યસે ॥

તપોનિત્યેન દાન્તેન મુનિના સંયતાત્મના ।
અજિતં જેતુકામેન ભાવ્યં સઙ્ગેષ્વસઙ્ગિના ॥

ગુણસઙ્ગેષ્વનાસક્ત એકચર્યારતઃ સદા ।
બ્રાહ્મણો નચિરાદેવ સુખમાયાત્યનુત્તમમ્ ॥

દ્વન્દ્વારામેષુ ભૂતેષુ ય એકો રમતે મુનિઃ ।
વિદ્ધિ પ્રજ્ઞાનતૃપ્તં તં જ્ઞાનતૃપ્તો ન શોચતિ ॥

શુભૈર્લભતિ દેવત્વં વ્યામિશ્રેર્જન્મ માનુષમ્ ।
અશુભૈશ્ચાપ્યધોજન્મ કર્મભિર્લભતેઽવશઃ ॥

તત્ર મૃત્યુવશો દુઃખૈઃ સતતં સમભિદ્રુતઃ ।
સંસારે પચ્યતે જન્તુસ્તત્કથં નાવબુધ્યસે ॥

અહિતે હિતસઞ્જ્ઞસ્ત્વમધ્રુવે ધ્રુવસઞ્જ્ઞકઃ ।
અનર્થે ચાર્થસઞ્જ્ઞસ્ત્વં કિમર્થં નાવબુધ્યસે ॥

સંવેષ્ટ્યમાનં બહુભિર્મોહાત્તન્તુભિરાત્મજૈઃ ।
કોશકાર ઇવાત્માનં વેષ્ટયન્નાવબુધ્યસે ॥

અલં પરિગ્રહેણેહ દોષવાન્હિ પરિગ્રહઃ ।
કૃમિર્હિ કોશકારસ્તુ બધ્યતે સ પરિગ્રહાત્ ॥

પુત્રદારકુટુમ્બેષુ સક્તાઃ સીદન્તિ જન્તવઃ ।
સરઃપઙ્કાર્ણવે મગ્ના જીર્ણા વનગજા ઇવ ॥

મહાજાલસમાકૃષ્ટાન્સ્થલે મત્સ્યાનિવોદ્ધૃતાન્ ।
મોહજાલસમાકૃષ્ટાન્પશ્ય જન્તૂન્સુદુઃખિતાન્ ॥

કુટુમ્બં પુત્રદારાંશ્ચ શરીરં સઞ્ચયાશ્ચ યે ।
પારક્યમધ્રુવં સર્વં કિં સ્વં સુકૃતદુષ્કૃતમ્ ॥

યદા સર્વાન્પરિત્યજ્ય ગન્તવ્યમવશેન તે ।
અનર્થે કિં પ્રસક્તસ્ત્વં સમર્થં નાનુતિષ્ઠસિ ॥

અવિશ્રાન્તમનાલમ્બમપાથેયમદૈશિકમ્ ।
તમઃ કાન્તારમધ્વાનં કથમેકો ગમિષ્યસિ ॥

ન હિ ત્વાં પ્રસ્થિતં કશ્ચિત્પૃષ્ઠતોઽનુગમિષ્યતિ ।
સુકૃતં દુષ્કૃતં ચ ત્વાં યાસ્યન્તમનુયાસ્યતઃ ॥

વિદ્યા કર્મ ચ શૌચં ચ જ્ઞાનં ચ બહુવિસ્તરમ્ ।
અર્થાર્થમનુસાર્યન્તે સિદ્ધાર્થસ્ય વિમુચ્યતે ॥

નિબન્ધની રજ્જુરેષા યા ગ્રામે વસતો રતિઃ ।
છિત્ત્વૈતાં સુકૃતો યાન્તિ નૈનાં છિન્દન્તિ દુષ્કૃતઃ ॥

રૂપકૂલાં મનઃસ્રોતાં સ્પર્શદ્વીપાં રસાવહામ્ ।
ગન્ધપઙ્કાં શબ્દજલાં સ્વર્ગમાર્ગદુરાવહામ્ ॥

ક્ષમારિત્રાં સત્યમયીં ધર્મસ્થૈર્યપદાઙ્કુરામ્ ।
ત્યાગવાતાધ્વગાં શીઘ્રાં નૌતાર્યાં તાં નદીં તરેત્ ॥

ત્યજ ધર્મમધર્મં ચ ઉભે સત્યાનૃતે ત્યજ ।
ઉભે સત્યાનૃતે ત્યક્ત્વા યેન ત્યજસિ તં ત્યજ ॥

ત્યજ ધર્મમસન્કલ્પાદધર્મં ચાપ્યલિપ્સયા ।
ઉભે સત્યાનૃતે બુદ્ધ્યા બુદ્ધિં પરમનિશ્ચયાત્ ॥

અસ્થિસ્થૂણં સ્નાયુયુતં માંસશોણિતલેપનમ્ ।
ચર્માવનદ્ધં દુર્ગન્ધિં પૂર્ણં મૂત્રપુરીષયોઃ ॥

જરાશોકસમાવિષ્ટં રોગાયતનમાતુરમ્ ।
રજસ્વલમનિત્યં ચ ભૂતાવાસમિમં ત્યજ ॥

ઇદં વિશ્વં જગત્સર્વમજગચ્ચાપિ યદ્ભવેત્ ।
મહાભૂતાત્મકં સર્વં મહદ્યત્પરમાણુ ચ ॥

મહાભૂતાનિ ખં વાયુરગ્નિરાપસ્તથા મહી । ષષ્ઠં તુ ચેતના યા તુ આત્મા સપ્તમમુચ્યતે ।
અષ્ટમં તુ મનો જ્ઞેયં બુદ્ધિસ્તુ નવમી સ્મૃતા ॥

ઇન્દ્રિયાણિ ચ પઞ્ચૈવ તમઃ સત્વં રજસ્તથા ।
ઇત્યેષ સપ્તદશકો રાશિરવ્યક્તસઞ્જ્ઞકઃ ॥

સર્વૈરિહેન્દ્રિયાર્થૈશ્ચ વ્યક્તાવ્યક્તૈર્હિ સંહિતઃ ।
ચતુર્વિશક ઇત્યેષ વ્યક્તાવ્યક્તમયો ગણઃ ॥

એતૈઃ સર્વૈઃ સમાયુક્તઃ પુમાનિત્યભિધીયતે ।
ત્રિવર્ગં તુ સુખં દુઃખં જીવિતં મરણં તથા ॥

ય ઇદં વેદ તત્ત્વેન સ વેદ પ્રભવાપ્યયૌ ।
પારમ્પર્યેહ બોદ્ધવ્યં જ્ઞાનાનાં યચ્ચ કિઞ્ચન ॥

ઇન્દ્રિયૈર્ગૃહ્યતે યદ્યત્તત્તદ્વ્યક્તમિતિ સ્થિતિઃ ।
અવ્યક્તમિતિ વિજ્ઞેયં લિઙ્ગગ્રાહ્યમતીન્દ્રિયમ્ ॥

ઇન્દ્રિયૈર્નિયતૈર્દેહી ધારાભિરિવ તર્પ્યતે ।
લોકે વિતતમાત્માનં લોકાંશ્ચાત્મનિ પશ્યતિ ॥

પરાવરદૃશઃ શક્તિર્જ્ઞાનમૂલા ન નશ્યતિ ।
પશ્યતઃ સર્વભૂતાનિ સર્વાવસ્થાસુ સર્વદા ॥

બ્રહ્મભૂતસ્ય સંયોગો નાશુભેનોપપદ્યતે ।
જ્ઞાનેન વિવિધાન્ક્લેશાનતિવૃત્તસ્ય મોહજાન્ ॥

લોકે બુદ્ધિપ્રકાશેન લોકમાર્ગો ન રિષ્યતે ।
અનાદિનિધનજ્ઞં તમાત્મનિ સ્થિતમવ્યયમ્ ॥

અકર્તારમમૂર્તં ચ ભગવાનાહ તીર્થવિત્ ।
યો જન્તુઃ સ્વકૃતૈસ્તૈસ્તૈઃ કર્મભિર્નિત્યદુઃખિતઃ ॥

સ દુઃખપ્રતિઘાતાર્થં હન્તિ જન્તૂનનેકધા ।
તતઃ કર્મ સમાદત્તે પુનરન્યન્નવં બહુ ॥

તપ્યતેઽથ પુનસ્તેન ભુક્ત્વા પથ્યમિવાતુરઃ ।
અજસ્રમેવ મોહાન્ધો દુઃખેષુ સુખસઞ્જ્ઞિતઃ ॥

બધ્યતે મથ્યતે ચૈવ કર્મભિર્મન્થવત્સદા ।
તતો નિબદ્ધઃ સ્વાં યોનિં કર્મણામુદયાદિહ ॥

પરિભ્રમતિ સંસારં ચક્રવદ્બહુવેદનઃ ।
સત્વં નિર્વૃત્તબન્ધસ્તુ નિવૃત્તશ્ચાપિ કર્મતઃ ॥

સર્વવિત્સર્વજિત્સિદ્ધૌ ભવ ભાવવિવર્જિતઃ । સંયમેન નવં બન્ધં નિવર્ત્ય તપસો બલાત્ ।
સમ્પ્રાપ્તા બહવઃ સિદ્ધિમપ્યબાધાં સુખોદયામ્ ॥