Mahabharata · Chapter 12.336

etacchrutvā gurorvākyaṃ vyāsaśiṣyā mahaujasaḥ /
anyonyaṃ hṛṣṭamanasaḥ pariṣasvajire tadā //

uktāḥ smo yadbhagavatā tadātvāyatisaṃhitam /
tanno manasi saṃrūḍhaṃ kariṣyāmastathā ca tat //

anyonyaṃ saṃvibhāṣyaivaṃ suprītamanasaḥ punaḥ /
vijñāpayanti sma guruṃ punarvākyaviśāradāḥ //

śailādasmānmahīṃ gantuṃ kāṅkṣitaṃ no mahāmune /
vedānanekadhā kartuṃ yadi te rucitaṃ prabho //

śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śrutvā parāśarasutaḥ prabhuḥ /
pratyuvāca tato vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam //

kṣitiṃ vā devalokaṃ vā gamyatāṃ yadi rocate /
apramādaśca vaḥ kāryo brahma hi pracuracchalam //

te'nujñātāstataḥ sarve guruṇā satyavādinā /
jagmuḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā vyāsaṃ mūrdhnā'bhivādya ca //

avatīrya mahīṃ te'tha cāturhotramakalpayan /
saṃyājayanto viprāṃśca rājanyāṃśca viśastathā //

pūjyamānā dvijairnityaṃ modamānā gṛhe ratāḥ /
yājanādhyāpanaratāḥ śrīmanto lokaviśrutāḥ //

avatīrṇeṣu śiṣyeṣu vyāsaḥ putrasahāyavān /
tūṣṇīṃ dhyānaparo dhīmānekānte samupāviśat //

etasminneva kāle tu devarṣirnāradastathā / himavantamagaṃ draṣṭuṃ siddhacāraṇasevitam //

taṃ dadarśāśramapade nāradaḥ sumahātapāḥ /
athainamabravītkāle madhurākṣarayā girā //

bhobho maharṣe vāsiṣṭha brahmaghoṣo na vartate /
eko dhyānaparastūṣṇīṃ kimāsse cintayanniva //

brahmaghoṣairvirahitaḥ parvato'yaṃ na śobhate /
rajasā tamasā caiva somaḥ sopaplavo yathā //

na bhrājate yathāpūrvaṃ niṣādānāmivālayaḥ /
devarṣigaṇajuṣṭo'pi vedadhvanivinākṛtaḥ //

ṛṣayaśca hi devāśca gandharvāśca mahaujasaḥ /
viyuktā brahmaghoṣeṇa na bhrājante yathā purā //

nāradasya vacaḥ śrutvā kṛṣṇadvaipāyano'bravīt /
maharṣe yattvayā proktaṃ vedavādavicakṣaṇa //

etanmano'nukūlaṃ me bhavānarhasi bhāṣitum /
sarvajñaḥ sarvadarśī ca sarvatra ca kutūhalī //

triṣu lokeṣu yadvṛttaṃ sarvaṃ tava mate sthitam /
tadājñāpaya viprarṣe brūhi kiṃ karavāṇi te //

yanmayā samanuṣṭheyaṃ brahmarṣe tadudāhara /
viyuktasyeha śiṣyairme nātihṛṣṭamidaṃ manaḥ //
nārada uvāca /

anāmnāyamalā vedā brāhmaṇasyāvrataṃ malam /
malaṃ pṛthivyā bāhvīkāḥ strīṇāṃ kautūhalaṃ malam //

adhīyatāṃ bhavānvedānsārghaṃ putreṇa dhīmatā /
vidhunvanbrahmaghoṣeṇa rakṣobhayakṛtaṃ tamaḥ //
bhīṣma uvāca /

nāradasya vacaḥ śrutvā vyāsaḥ paramadharmavit /
tathetyuktvā'tha saṃhṛṣṭo vedābhyāse dṛḍhavrataḥ //

* uvāca ca mahāprājñaṃ nāradaṃ punareva hi //

malaṃ pṛthivyā bāhlīkā ityuktamadhunā tvayā /
kīdṛśāścaiva vāhlīkā brūhi me vadatāṃ vara //
nārada uvāca /

asyāṃ pṛthivyāṃ catvāro deśāḥ pāpajanairvṛtāḥ /
yugandharastu prathamastathā bhūtilakaḥ smṛtaḥ //

acyutacchala ityuktastṛtīyaḥ pārakṛttamaḥ /
caturthastu mahāpāpo bāhlīka iti sañjñitaḥ //

bhṛgoṣṭragardabhakṣīraṃ pibantyasya yugandhare /
evakarṇāstu dṛśyante janā vai hyacyutasthale //

mehanti ca malaṃ pāpā visṛjanti jaleṣu vai /
nityaṃ bhūtilaketyannaṃ tajjalaṃ ca pibanti ca //

haribāhyāstu bāhīkā na smaranti hariṃ kvacit / aihalaukikamokṣaṃ te māṃsaśoṇitavardhanāḥ /
vṛthā jātā bhaviṣyanti bāhlīkā iti viśrutāḥ //

puṣkarāhāraniratāḥ piśācā yadabhāṣate /
musuṇṭhīṃ parigṛhyogrāṃ tacchṛṇuṣva mahāmune //

brāhmaṇīṃ bahuputrāṃ tāṃ puṣkare snātumāgatām /
yugandhare payaḥ pītvā hyucitā hyacyutasthale //

tathā bhūtilake snātvā bāhlīkāṃśca nirīkṣya vai /
āgatā'si tathā snātuṃ kathaṃ svargaṃ na gacchasi //

ityuktvā brāhmaṇībhāṇḍaṃ pothayitvā musuṇṭhinā /
uvāca krodhatāmrākṣī piśācī tīrthapālikā //

etattu te divāvṛttaṃ rātrau vṛttamathānyathā /
gaccha bāhlīkasaṃsargādaśucitvaṃ na saṃśayaḥ //

yaddviṣanti mahātmānaṃ na smaranti janārdanam /
na teṣāṃ puṇyatīrtheṣu gatiḥ saṃsargiṇāmapi //

udyuktā brāhmaṇī bhītā pratiyātā sutaiḥ saha /
svadehasthā jajāpaivaṃ saputrā dhyānatatparā //

anantasya hareḥ śuddhaṃ nāma vai dvādaśākṣaram /
vatsaratritaye pūrṇe brāhmaṇī punarāgatā //

saputrā puṣkaradvāraṃ piśācyāha tathāgatam /
namaste brāhmaṇi śubhe pūtā'haṃ tava darśanāt //

kuru tīrthābhiṣekaṃ ca saputrā pāpavarjitā /
harernāmnā ca māṃ sādhvī jalena spraṣṭumarhasi //

ityuktā brāhmaṇī hṛṣṭā putraiḥ saha śubhavratā /
jalena prokṣayāmāsa dvādaśākṣarasaṃyutam //

tatkṣaṇādabhavacchuddhā piśācī divyarūpiṇī /
apsarā hyabhavaddivyā gatā svarlokamuttabham //

brāhmaṇī caiva kālena vāsudevaparāyaṇā /
saputrā cāgatā sthānamacyutasya śubhaṃ param //

etatte kathitaṃ vidvanmune kālo'yamāgataḥ //

gamiṣye'haṃ mahāprājña āgamiṣyāmi vai punaḥ /
ityuktvā sa jagāmātha nārado vadatāṃvaraḥ //

dvaipāyanastu bhagavāṃstacchrutvā munisattamāt / śukena saha putreṇa vedābhyāsamathākarot /
svareṇoccaiḥ saśaikṣyeṇa lokānāpūrayanniva //

tayorabhyasatoreva nānādharmapravādinoḥ /
vāto'timātraṃ pravavau samudrānilavejitaḥ //

tato'nadhyāya iti taṃ vyāsaḥ putramavārayat /
śuko vāritamātrastu kautūhalasamanvitaḥ //

apṛcchatpitaraṃ brahmankuto vāyurabhūdayam /
ākhyātumarhati bhavānvāyoḥ sarvaṃ viceṣṭitam //

śukasyaitadvacaḥ śrutvā vyāsaḥ paramadharmavit /
anadhyāyanimitte'sminnidaṃ vacanamabravīt //

divyaṃ te cakṣurutpannaṃ svasthaṃ te niścalaṃ manaḥ /
tamasā rajasā cāpi tyaktaḥ satve vyavasthitaḥ //

ādarśe rasvāmiva cchāyāṃ paśyasyātmānamātmanā /
nyasyātmani svayaṃ ceto buddhyā samanucintaya //

devayānapatho viṣṇuḥ pitṛyānapatho raviḥ /
dvāvetau pretya panthānau divaṃ cādhaśca gacchataḥ //

pṛthivyāmantarikṣe ca yatra saṃvānti vāyavaḥ /
saptaite vāyumārgā vai tānnibodhānupūrvaśaḥ //

tatra devagaṇāḥ sādhyāḥ sambabhūvurmahābalāḥ /
teṣāmapyabhavatputraḥ samāno nāma durjayaḥ //

udānastasya putro'bhūdvyānastasyābhavatsutaḥ /
apānaśca tato jñeyaḥ prāṇaścāpi tatā'paraḥ //

anapatyo'bhavatprāṇo durgharṣaḥ śatrutāpanaḥ /
pṛthakkarmāṇi teṣāṃ tu pravakṣyāmi yathātatham //

prāṇināṃ sarvato vāyuśreṣṭāṃ vartayate pṛthak /
prāṇanāccaiva bhūtānāṃ prāṇa ityabhidhīyate //

prerayatyabhrasanghātāndhūmajāṃścoṣmajāṃśca yaḥ /
prathamaḥ prathame mārge āvaho nāma yo'nilaḥ //

ambare snehamabhrebhyastaṭidbhyaśca mahādyutiḥ /
pravaho nāma saṃvāti dvitīyaśca satoyadaḥ //

udayaṃ jyotiṣāṃ śaśvatsomādīnāṃ karoti yaḥ /
antardeheṣu codānaṃ yaṃ vadanti manīṣiṇaḥ //

yaścaturbhyaḥ samudrebhyo vāyurdhārayate jalam /
uddhṛtyādadate cāpo jīmūtebhyo'mbare'nilaḥ //

yo'dbhiḥ saṃyojya jīmūtānparjanyāya prayacchati /
udvaho nāma varṣiṣṭhastṛtīyaḥ sa sadāgatiḥ //

samuhyamānā bahudhā yena nītāḥ pṛthagghanāḥ /
varṣamokṣakṛtārambhāste bhavanti ghanāghanāḥ //

saṃhatā yena cāviddhā bhavanti nadanāntarāḥ /
rakṣaṇārthāya sambhūtā meghatvamupaśyānti ca //

yo'sau vahati devānāṃ vimānāni vihāyasā /
caturthaḥ saṃvaho nāma vāyuḥ sa girimardanaḥ //

yena vegavatā tūrṇaṃ rūkṣeṇārujatā rasān /
vāyunā vihatā meghā na bhavanti balāhakāḥ //

dāruṇotpātasañcāro nabhasaḥ stanayitnumān /
pañcamaḥ sa mahāvego vivaho nāma mārutaḥ //

yasminpāriplavā divyā bhavantyāpo vihāyasā /
puṇyaṃ cākāśagaṅgāyāstoyaṃ viṣṭabhya tiṣṭhati //

dūrātpratihato yasminnekaraśmirdivākaraḥ /
yo niraṃśuḥ sahasrasya yena bhāti vasundharā //

yasmādāpyāyate somo yonirdivyo'mṛtasya yaḥ /
ṣaṣṭhaḥ piravaho nāma sa vāyurjayatāṃvaraḥ //

sarvaprāṇabhṛtāṃ prāṇānyo'nukāle nirasyati /
yasya vartmānuvartete mṛtyuvaivasvatāvubhau //

samyaganvīkṣatāṃ buddhyā śāntayā'dhyātmacintakāḥ /
dhyānābhyāsābhirāmāṇāṃ yo'mṛtatvāya kalpate //

yaṃ samāsādya vegena diśāmantaṃ prapedire /
dakṣasya daśaputrāṇāṃ sahasrāṇi prajāpateḥ //

yena sṛṣṭaḥ parābhūto yātyeva na nivartate /
parāvaho nāma paro vāyuḥ sa duratikramaḥ //

evamete'diteḥ putrā mārutāḥ paramādbhutāḥ /
anārataṃ te saṃvānti sarvagāḥ sarvadhāriṇaḥ //

etattu mahadāścaryaṃ yadayaṃ parvatottamaḥ /
kampitaḥ sahasā tena vāyunā'tipravāyatā //

viṣṇorniḥ śvāsavāto'yaṃ yadā vegasamīritaḥ /
sahasodīryate tāta jagatpravyathate tadā //

tasmādbrahmavido brahma nādhīyante'tivāyati /
vāyorvāyubhayaṃ hyuktaṃ brahma tatpīḍitaṃ bhavet //

etāvaduktvā vacanaṃ parāśarasutaḥ prabhuḥ /
uktvā putramadhīṣveti vyomagaṅgāmagāttadā //