Mahabharata · Chapter 12.323
avyaktasthaṃ paraṃ yattatpṛṣṭaste'haṃ narādhipa /
paraṃ guhyamimaṃ praśnaṃ śṛṇuṣvāvahito nṛpa //
yathārṣeṇeha vidhinā caratā'vamatena ha /
mayā'dityādavāptāni yajūṃṣi mithilādhipa //
mahatā tapasā devastapiṣṇuḥ sevito mayā /
prītena cāhaṃ vibhunā sūryeṇoktastadā'nagha //
varaṃ vṛṇīṣva viprarṣe yadiṣṭaṃ te sudurlabham /
taṃ te dāsyāmi prītātmā matprasādo hi durlabhaḥ //
tataḥ praṇamya śirasā mayoktastapatāṃvaraḥ /
yajūṃṣi nopayuktāni kṣipramicchāmi veditum //
tato māṃ bhagavānāha vitariṣyāmi te dvija /
sarasvatīha vāgbhūtā śarīraṃ te pravekṣyati //
tato māmāha bhagavānāsyaṃ svaṃ vivṛtaṃ kuru /
vivṛtaṃ ca tato me'syaṃ praviṣṭā ca sarasvatī //
tato vidahyamāno'haṃ praviṣṭo'mbhastadā'nagha /
avijñānādamarṣācca bhāskarasya mahātmanaḥ //
tato vidahyamānaṃ māmuvāca bhagavānraviḥ /
muhūrtaṃ sahyatāṃ dāhastataḥ śītībhaviṣyati //
śītībhūtaṃ ca māṃ dṛṣṭvā bhagavānāha bhāskaraḥ /
pratibhāsyati te vedaḥ sakhilaḥ sottaro dvija //
kṛtsnaṃ śatapathaṃ caiva praṇeṣyasi dvijarṣabha /
tasyānte cāṣunarbhāve buddhistava bhaviṣyati //
prāpsyase ca yadiṣṭaṃ tatsāṅkhyayogepsitaṃ padam /
etāvaduktvā bhagavānastamevābhyavartata //
tato'nuvyāhṛtaṃ śrutvā gate deve vibhāvasau /
gṛhamāgatya saṃhṛṣṭo'cintayaṃ vai sarasvatīm //
tataḥ pravṛttā'tiśubhā svaravyañjanabhūṣitā /
onkāramāditaḥ kṛtvā mama devī sarasvatī //
tato'hamardhyaṃ vidhivatsarasvatyai nyavedayam /
paraṃ yatnamavāpyaiva niṣaṇṇastatparāyaṇaḥ //
tataḥ śatapathaṃ kṛtsnaṃ sarahasyaṃ sasangraham /
cakre sapariśeṣaṃ ca harṣeṇa parameṇa ha //
kṛtvā cādhyayanaṃ teṣāṃ śiṣyāṇāṃ śatamuttamam /
vipriyārthaṃ saśiṣyasya mātulasya mahātmanaḥ //
tataḥ saśiṣyeṇa mayā sūryeṇeva gabhastibhiḥ /
vyasto yajño mahārāja pitustava mahātmanaḥ //
miṣato devalasyāpi tato'rdhaṃ hṛtavānvasu /
svavedadakṣiṇāyārthe vimarde mātulena ha //
sumantunā'tha pailena tathā jaimininā ca vai /
pitrā te munibhiścaiva tato'hamanumānitaḥ //
daśa pañca ca prāptāni yajūṃṣyarkānmayā'nagha /
tathaiva romaharṣeṇa purāṇamavadhāritam //
bījametatpuraskṛtya devīṃ caiva sarasvatīm /
sūryasya cānubhāvena pravṛtto'haṃ narādhipa //
kartuṃ śatapathaṃ cedamapūrvaṃ ca kṛtaṃ mayā /
yathābhilapitaṃ mārgaṃ tathā taccopapāditam //
śiṣyāṇāmakhilaṃ kṛtsnamanujñātaṃ sasangraham /
sarve ca śiṣyāḥ śucayo gatāḥ paramaharṣitāḥ //
śākhāḥ pañcadaśemāstu vidyā bhāskaradarśitā /
pratiṣṭhāpya yathākāmaṃ vedyaṃ tadanucitayam //
kimatra brahmaṇyamṛtaṃ kiñca vedyamanuttamam /
cintayaṃstatra cāgatya gandharvo māmapṛcchata //
viśvāvasustato rājanvedāntajñānakovidaḥ /
caturviśāṃstato'pṛcchatpraśnānvedasya pārthiva //
pañcaviṃśatimaṃ praśnaṃ papracchānvīkṣikīṃ tadā / tathaiva puruṣavyāghra mitraṃ varuṇameva ca //
jñānaṃ jñeyaṃ tathā jño'jñaḥ kastapā atapāstathā /
sūryātisūrya iti ca vidyāvidye tathaiva ca //
vedyāvedyaṃ tathā rājannacalaṃ calameva ca /
avyayaṃ cākṣaraṃ kṣemyametatpraśnamanuttamam //
athoktaśca mahārāja rājā gandharvasattamaḥ /
pṛṣṭavānānupūrvyeṇa praśnamarthavaduttamam //
muhūrtamuṣyatāṃ tāvadyāvadenaṃ vicintaye /
bāḍhamityeva kṛtvā sa tūrṣṇīṃ gandharva āsthitaḥ //
tato'nucintayamahaṃ bhūyo devīṃ sarasvatīm /
manasā sa ca me praśno dadhno dhṛtamivoddhṛtaḥ //
tatropaniṣadaṃ caiva pariśeṣaṃ ca pārthiva /
mathnāmi manasā tāta dṛṣṭvā cānvīkṣikīṃ parām //
caturthī rājaśārdūla vidyaiṣā sāmparāyikī /
udīritā mayā tubhyaṃ pañcaviṃśā'dhitiṣṭhatā //
athoktastu mayā rājanrājā viśvāvasustadā /
śrūyatāṃ yadbhavānasmānpraśnaṃ sampṛṣṭavāniha //
viśvāviśveti yadidaṃ gandharvendrānupṛcchasi /
viśvāvyaktaṃ paraṃ vidyādbhūtabhavyabhayankaram //
triguṇaṃ guṇakartṛtvādviśvānyo niṣkalastathā /
viśvāviśveti mithunamevamevānudṛśyate //
avyaktaṃ prakṛtiḥ prāhuḥ puruṣeti ca nirguṇam /
tathaiva mitraṃ puruṣaṃ varuṇaṃ prakṛtiṃ tathā //
jñānaṃ tu prakṛtiṃ prāhurjñeyaṃ puruṣameva ca /
ajñamavyaktamityuktaṃ jñastu niṣkala ucyate //
kastapā atapāḥ proktaḥ kosau puruṣa ucyate /
tapāstu prakṛtiṃ prāhuratapā niṣkalaḥ smṛtaḥ //
sūryamavyaktamityuktamatisūryastu niṣkalaḥ / avidyā proktamavyaktaṃ vidyā puruṣa ucyate //
tathaivāvedyamavyaktaṃ vedyaḥ puruṣa ucyate /
calācalamiti proktaṃ tvayā tadapi me śṛṇu //
calāṃ tu prakṛtiṃ prāhuḥ kāraṇaṃ kṣepasargayoḥ /
akṣepasargayoḥ kartā niścalaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ //
ajñāvubhau dhruvau caiva akṣayau cāpyubhāvapi //
ajau nityāvubhau prāhuradhyātmagatiniścayāḥ / akṣayatvātprajanane ajamatrāhuravyayam /
akṣayaṃ puruṣaṃ prāhuḥ kṣayo hyasya na vidyate //
guṇakṣayatvātprakṛtiḥ kartṛtvādakṣayaṃ budhāḥ /
eṣā te'nvīkṣikī vidyā caturthī sāmparāyikī //
vidyopetaṃ dhanaṃ kṛtvā karmaṇā nityakarmaṇi /
ekāntadarśanā vedāḥ sarve viśvāvaso smṛtāḥ //
jāyante ca mriyante ca yasminnete yataścyutāḥ /
vedārthaṃ ye na jānīte vedyaṃ gandharvasattama //
sāṅgopāṅgānapi yadi pañca vedānadhīyate /
vedavedyaṃ na jānīte vedabhāravaho hi saḥ //
yo ghṛtārthī kharākṣīraṃ mathedgandharvasattama /
viṣṭhāṃ tatrānupaśyeta na maṇ़ḍaṃ na ca vai ghṛtam //
tathā vedyamavedyaṃ ca vedavidyo na vindati /
sa kevalaṃ mūḍhamatirvedabhāravahaḥ smṛtaḥ //
draṣṭavyau nityamevaitau tatpareṇāntarātmanā /
yathā'sya janmanidhane na bhavetāṃ punaḥ punaḥ //
ajasraṃ janmanidhanaṃ cintayitvā trayīmimām /
parityajya kṣayamiha akṣayaṃ dharmamāsthitaḥ //
yadā'nupaśyate'tyantamahanyahani kāśyapa /
tadā sa kevalībhūtaḥ ṣaṅviṃśamanupaśyati //
anyaśca śāśvato vyaktastathā'nyaḥ pañcaviṃśakaḥ /
tatsthaṃ samanupaśyanti tamekamiti sādhavaḥ //
tenaitaṃ nābhinandanti pañcaviṃsakamacyutam /
janmamṛtyubhayādyogāḥ sākhyāśca paramaiṣiṇaḥ //
viśvāvasuruvāca /
pañcaviṃśaṃ yadetatte proktaṃ brāhmaṇasattama /
tadahaṃ na tathā vedmi tadbhavānvaktumarhati //
jaigīṣavyasyāsitasya devalasya mayā śrutam /
parāśarasya viprarṣervārṣagaṇyasya dhīmataḥ //
bhikṣoḥ pañcaśikhasyāsya kapilasya śukasya ca /
gautamasyāṣṭiṃṣeṇasya gargasya ca mahātmanaḥ //
nāradasyāsureścaiva pulastyasya ca dhīmataḥ /
sanatkumārasya tataḥ śukrasya ca mahātmanaḥ //
kaśyapasya pituścaiva pūrvameva mayā śrutam /
tadanantaraṃ ca rudrasya viśvarūpasya dhīmataḥ //
daivatebhyaḥ pitṛbhyaśca daiteyebhyastatastataḥ /
prāptametanmayā kṛtsnaṃ vedyaṃ nityaṃ vadantyuta //
tasmāttadvai bhavadbuddhyā śrotumicchāmi brāhmaṇa /
bhavānprabarhaḥ śāstrāṇāṃ pragalbhaścātibuddhimān //
na tavāviditaṃ kiñcidbhavāñśrutinidhiḥ smṛtaḥ /
kathyase devaloke ca pitṛloke ca brāhmaṇa //
brahmalokagatāścaiva kathayanti maharṣayaḥ /
patiśca tapatāṃ śaśvadādityastava bhāṣitā //
sāṅkhyajñānaṃ tvayā brahmannavāptaṃ kṛtsnameva ca /
tathaiva yogaśāstraṃ ca yājñavalkya viśeṣataḥ //
niḥsandigdhaṃ prabuddhastvaṃ budhyamānaścarācaram /
śrotumicchāmi tajjñānaṃ ghṛtaṃ maṇḍamayaṃ yathā //
yājñavalkya uvāca /
kṛtsnadhāriṇameva tvāṃ manye gandharvasattama /
jijñāsame ca māṃ rājaṃstannibodha yathāśrutam //
budhyamāno hi prakṛtiṃ budhyate pañcaviṃśakaḥ /
na tu budhyati gandharvaprakṛtiḥ pañcaviṃśakam //
anena pratibodhena pradhānaṃ pravadanti tat /
sāṅkhyayogārthatattvajñā yathnāśrutinidarśanāt //
paśyaṃstathaiva cāpaśyanpaśyatyanyaḥ sadā'nagha /
ṣaṅviṃśaṃ pañcaviṃśaṃ ca caturviśaṃ ca paśyati //
na tu paśyati paśyaṃstu yaścainamanupaśyati /
pañcaviṃśo'bhimanyeta nānyo'sti parato mama //
na caturviśako grāhyo manujairjñānadarśibhiḥ /
matsyo vodakamanveti pravarteta pravartanāt //
yathaiva budhyate matsyastathaiṣo'pyanubudhyate /
sa snehātsahavāsācca sābhimānācca nityaśaḥ //
sa nimajjati kālasya yadaikatvaṃ na budhyate /
unmajjati hi kālasya samatvenābhisaṃvṛtaḥ //
yadā tu manyate'nyo'hamanya eṣa iti dvajiḥ /
tadā sa kevalībhūtaḥ ṣaṅviṃśamanupaśyati //
anyaśca rājanparamastathā'nyaḥ pañcaviṃśakaḥ /
tatsthatvādanupaśyanti eka eveti sādhavaḥ //
tenaitannābhinandanti pañcaviṃśakamacyutam / janmamṛtyubhayādbhītā yogāḥ sāṅkhyāśca kāśyapa /
ṣaṅviṃśamanupaśyantaḥ śucayastatparāyaṇāḥ //
yadā sa kevalībhūtaḥ ṣaṅviṃśamanupaśyati /
tadā sa sarvavidvidvānna punarjanma vindati //
evamapratibuddhaśca budhyamānaśca te'nagha /
buddhiścoktā yathātattvaṃ mayā śrutinidarśanāt //
paśyāpaśyaṃ yo na paśyetkṣemyaṃ tatvaṃ ca kāśyapa /
kevalākevalaṃ cānyatpañcaviṃśaṃ paraṃ ca yat //
viśvāvasuruvāca /
tathyaṃ śubhaṃ caitaduktaṃ tvayā vibho / samyakkṣemyaṃ daivatādyaṃ yathāvat /
svastyakṣayaṃ bhavataścāstu nityaṃ buddhyā sadā buddhiyuktaṃ namasye //
yājñavalkya uvāca /
evamuktvā samprayāto divaṃ sa vibhrājanvai śrīmatā darśanena /
dṛṣṭaśca tuṣṭyā parayā'bhinandya pradakṣiṇaṃ mama kṛtvā mahātmā //
brahmādīnāṃ khecarāṇāṃ kṣitau ca ye cādhastātsaṃvasante narendra /
tatraiva taddarśanaṃ darśayanvai samyakkṣemyaṃ ye pathaṃ saṃśritā vai //
sāṅkhyāḥ sarve sāṅkhyadharme ratāśca tadvadyogā yogadharme ratāśca /
ye cāpyanye mokṣakāmā manuṣyā steṣāmetaddarśanaṃ jñānadṛṣṭam //
jñānānmokṣo jāyate rājasiṃha nāstyajñānādevamāhurnarendra /
tasmājjñānaṃ tattvato'nteṣitavyaṃ yenātmānaṃ mokṣayejjanmamṛtyoḥ //
prāpya jñānaṃ brāhmaṇātkṣatriyādvā vaiśyācchradrādapi nīcādabhīkṣṇam /
śraddhātavyaṃ śraddadhānena nityaṃ na śraddhinaṃ janmamṛtyū viśetām //
sarve varṇā brāhmaṇā brahmajāśca sarve nityaṃ vyāharante ca brahma /
yenātmānaṃ mokṣayejjanmamṛtyo stattvaṃ śāstraṃ brahmabuddhyā bravīmi / tattvaṃ śāstraṃ brahmabuddhyā bravīmi sarvaṃ viśvaṃ brahma caitatsamastam //
brahmāsyato brāhmaṇāḥ samprasūtā bāhubhyāṃ vai kṣatriyāḥ samprasūtāḥ /
nābhyāṃ vaiśyāḥ pādataścāpi śūdrāḥ sarve varṇā nānyathā veditavyāḥ //
ajñānataḥ karmayoniṃ bhajante tāntāṃ rājaṃste yathā yāntyabhāvam /
tathā varṇā jñānahīnāḥ patante ghorādajñānātprākṛtaṃ yonijālam //
tasmājjñānaṃ sarvato mārgitavyaṃ sarvatrasthaṃ caitaduktaṃ mayā te /
tatstho brahmā tasthivāṃścāparo ya stasmai nityaṃ mokṣamāhurnarendra //
yatte pṛṣṭaṃ tanmayā copadiṣṭaṃ yāthātathyaṃ tadviśoko bhajasva /
rājangacchasvaitadarthasya pāraṃ samyakproktaṃ svasti te tvastu nityam //
bhīṣma uvāca /
sa evamanuśiṣṭastu yājñavalkyena dhīmatā /
prītimānabhavadrājā mithilādhipatistadā //
gate munivare tasminkṛte cāpi pradakṣiṇam /
daivarātirnarapatirāsīnastatra mokṣavit //
gokoṭiṃ sparśayāmāsa hiraṇyasya tathaiva ca /
ratnāñjalimathaikaikaṃ brāhmaṇebhyo dadau tadā //
vedaharājyaṃ ca tadā pratiṣṭhāpya sutasya vai /
yatidharmamupāsyaṃścāpyavasanmithilādhipaḥ //
sāṅkhyajñānamadhīyāno yogaśāstraṃ ca kṛtsnaśaḥ /
dharmādharmaṃ ca rājendra prākṛtaṃ parigarhayan //
ananta iti kṛtvā sa nityaṃ kevalameva ca /
dharmādharmau puṇyapāpe satyāsatye tathaiva ca //
janmamṛtyū ca rājendra prākṛtaṃ tadacintayat /
brahmāvyaktasya karmedamiti nityaṃ narādhipa //
paśyanti yogāḥ sāṅkhyāśca svaśāstrakṛtalakṣaṇāḥ /
iṣṭāniṣṭavimuktaṃ hi tasthau brahma parātparam //
nityaṃ tadāhurvidvāṃsaḥ śuci tasmācchucirbhava /
dīyate yacca labhate dattaṃ yaccānumanyate //
avyakteneti taccintyamanyathā mā vicantaya / dadāti ca naraśreṣṭha pratigṛhṇāti yacca ha /
dadātyavyakta ityetatpratigṛhṇāti yacca vai //
ātmā hyevātmano hyekaḥ ko'nyastasmātparo bhavet /
evaṃ manyasva satatamanyathā mā vicintaya //
yasyāvyaktaṃ na viditaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ punaḥ /
tena tīrthāni yajñāśca sevitavyā vipaścitā //
na svādhyāyaistapobhirvā yajñairvā kurunandana /
labhate'vyaktikaṃ sthānaṃ jñātvā'vyaktaṃ mahīyate //
tathaiva mahataḥ sthānamāhankārikameva ca /
ahankārātparaṃ cāpi sthānāni samavāpnuyāt //
ye tvavyaktātparaṃ nityaṃ jānate śāstratatparāḥ /
janmamṛtyuvimuktaṃ ca vimuktaṃ sadasacca yat //
etanmayā'ptaṃ janakātpurastā ttenāpi cāptaṃ nṛpa yājñavalkyāt /
jñātaṃ viśiṣṭaṃ na tathā hi yajñā jñānena durgaṃ tarate na yajñaiḥ //
durgaṃ janma nidhanaṃ cāpi rāja nna bhautikaṃ jñānavido vadanti /
yajñaistapobhirniyamairvrataiśca divaṃ samāsādya patanti bhūmau //
tasmādupāsasva paraṃ mahacchuci śivaṃ vimokṣaṃ vimalaṃ pavitram /
kṣetraṃ jñātvā pārthiva jñānayajña mupāsya vai tattvamṛṣirbhaviṣyasi //
yudupaniṣadamupākarottathā'sau janakanṛpasya purā hi yājñavalkyaḥ /
yadupagaṇitaśāśvatāvyayaṃ ta cchubhamamṛtatvamaśokamarcchati //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0