Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mahabharata · Chapter 12.323

12.323.1

avyaktasthaṃ paraṃ yattatpṛṣṭaste'haṃ narādhipa /
paraṃ guhyamimaṃ praśnaṃ śṛṇuṣvāvahito nṛpa //

12.323.2

yathārṣeṇeha vidhinā caratā'vamatena ha /
mayā'dityādavāptāni yajūṃṣi mithilādhipa //

12.323.3

mahatā tapasā devastapiṣṇuḥ sevito mayā /
prītena cāhaṃ vibhunā sūryeṇoktastadā'nagha //

12.323.4

varaṃ vṛṇīṣva viprarṣe yadiṣṭaṃ te sudurlabham /
taṃ te dāsyāmi prītātmā matprasādo hi durlabhaḥ //

12.323.5

tataḥ praṇamya śirasā mayoktastapatāṃvaraḥ /
yajūṃṣi nopayuktāni kṣipramicchāmi veditum //

12.323.6

tato māṃ bhagavānāha vitariṣyāmi te dvija /
sarasvatīha vāgbhūtā śarīraṃ te pravekṣyati //

12.323.7

tato māmāha bhagavānāsyaṃ svaṃ vivṛtaṃ kuru /
vivṛtaṃ ca tato me'syaṃ praviṣṭā ca sarasvatī //

12.323.8

tato vidahyamāno'haṃ praviṣṭo'mbhastadā'nagha /
avijñānādamarṣācca bhāskarasya mahātmanaḥ //

12.323.9

tato vidahyamānaṃ māmuvāca bhagavānraviḥ /
muhūrtaṃ sahyatāṃ dāhastataḥ śītībhaviṣyati //

12.323.10

śītībhūtaṃ ca māṃ dṛṣṭvā bhagavānāha bhāskaraḥ /
pratibhāsyati te vedaḥ sakhilaḥ sottaro dvija //

12.323.11

kṛtsnaṃ śatapathaṃ caiva praṇeṣyasi dvijarṣabha /
tasyānte cāṣunarbhāve buddhistava bhaviṣyati //

12.323.12

prāpsyase ca yadiṣṭaṃ tatsāṅkhyayogepsitaṃ padam /
etāvaduktvā bhagavānastamevābhyavartata //

12.323.13

tato'nuvyāhṛtaṃ śrutvā gate deve vibhāvasau /
gṛhamāgatya saṃhṛṣṭo'cintayaṃ vai sarasvatīm //

12.323.14

tataḥ pravṛttā'tiśubhā svaravyañjanabhūṣitā /
onkāramāditaḥ kṛtvā mama devī sarasvatī //

12.323.15

tato'hamardhyaṃ vidhivatsarasvatyai nyavedayam /
paraṃ yatnamavāpyaiva niṣaṇṇastatparāyaṇaḥ //

12.323.16

tataḥ śatapathaṃ kṛtsnaṃ sarahasyaṃ sasangraham /
cakre sapariśeṣaṃ ca harṣeṇa parameṇa ha //

12.323.17

kṛtvā cādhyayanaṃ teṣāṃ śiṣyāṇāṃ śatamuttamam /
vipriyārthaṃ saśiṣyasya mātulasya mahātmanaḥ //

12.323.18

tataḥ saśiṣyeṇa mayā sūryeṇeva gabhastibhiḥ /
vyasto yajño mahārāja pitustava mahātmanaḥ //

12.323.19

miṣato devalasyāpi tato'rdhaṃ hṛtavānvasu /
svavedadakṣiṇāyārthe vimarde mātulena ha //

12.323.20

sumantunā'tha pailena tathā jaimininā ca vai /
pitrā te munibhiścaiva tato'hamanumānitaḥ //

12.323.21

daśa pañca ca prāptāni yajūṃṣyarkānmayā'nagha /
tathaiva romaharṣeṇa purāṇamavadhāritam //

12.323.22

bījametatpuraskṛtya devīṃ caiva sarasvatīm /
sūryasya cānubhāvena pravṛtto'haṃ narādhipa //

12.323.23

kartuṃ śatapathaṃ cedamapūrvaṃ ca kṛtaṃ mayā /
yathābhilapitaṃ mārgaṃ tathā taccopapāditam //

12.323.24

śiṣyāṇāmakhilaṃ kṛtsnamanujñātaṃ sasangraham /
sarve ca śiṣyāḥ śucayo gatāḥ paramaharṣitāḥ //

12.323.25

śākhāḥ pañcadaśemāstu vidyā bhāskaradarśitā /
pratiṣṭhāpya yathākāmaṃ vedyaṃ tadanucitayam //

12.323.26

kimatra brahmaṇyamṛtaṃ kiñca vedyamanuttamam /
cintayaṃstatra cāgatya gandharvo māmapṛcchata //

12.323.27

viśvāvasustato rājanvedāntajñānakovidaḥ /
caturviśāṃstato'pṛcchatpraśnānvedasya pārthiva //

12.323.28

pañcaviṃśatimaṃ praśnaṃ papracchānvīkṣikīṃ tadā / tathaiva puruṣavyāghra mitraṃ varuṇameva ca //

12.323.29

jñānaṃ jñeyaṃ tathā jño'jñaḥ kastapā atapāstathā /
sūryātisūrya iti ca vidyāvidye tathaiva ca //

12.323.30

vedyāvedyaṃ tathā rājannacalaṃ calameva ca /
avyayaṃ cākṣaraṃ kṣemyametatpraśnamanuttamam //

12.323.31

athoktaśca mahārāja rājā gandharvasattamaḥ /
pṛṣṭavānānupūrvyeṇa praśnamarthavaduttamam //

12.323.32

muhūrtamuṣyatāṃ tāvadyāvadenaṃ vicintaye /
bāḍhamityeva kṛtvā sa tūrṣṇīṃ gandharva āsthitaḥ //

12.323.33

tato'nucintayamahaṃ bhūyo devīṃ sarasvatīm /
manasā sa ca me praśno dadhno dhṛtamivoddhṛtaḥ //

12.323.34

tatropaniṣadaṃ caiva pariśeṣaṃ ca pārthiva /
mathnāmi manasā tāta dṛṣṭvā cānvīkṣikīṃ parām //

12.323.35

caturthī rājaśārdūla vidyaiṣā sāmparāyikī /
udīritā mayā tubhyaṃ pañcaviṃśā'dhitiṣṭhatā //

12.323.36

athoktastu mayā rājanrājā viśvāvasustadā /
śrūyatāṃ yadbhavānasmānpraśnaṃ sampṛṣṭavāniha //

12.323.37

viśvāviśveti yadidaṃ gandharvendrānupṛcchasi /
viśvāvyaktaṃ paraṃ vidyādbhūtabhavyabhayankaram //

12.323.38

triguṇaṃ guṇakartṛtvādviśvānyo niṣkalastathā /
viśvāviśveti mithunamevamevānudṛśyate //

12.323.39

avyaktaṃ prakṛtiḥ prāhuḥ puruṣeti ca nirguṇam /
tathaiva mitraṃ puruṣaṃ varuṇaṃ prakṛtiṃ tathā //

12.323.40

jñānaṃ tu prakṛtiṃ prāhurjñeyaṃ puruṣameva ca /
ajñamavyaktamityuktaṃ jñastu niṣkala ucyate //

12.323.41

kastapā atapāḥ proktaḥ kosau puruṣa ucyate /
tapāstu prakṛtiṃ prāhuratapā niṣkalaḥ smṛtaḥ //

12.323.42

sūryamavyaktamityuktamatisūryastu niṣkalaḥ / avidyā proktamavyaktaṃ vidyā puruṣa ucyate //

12.323.43

tathaivāvedyamavyaktaṃ vedyaḥ puruṣa ucyate /
calācalamiti proktaṃ tvayā tadapi me śṛṇu //

12.323.44

calāṃ tu prakṛtiṃ prāhuḥ kāraṇaṃ kṣepasargayoḥ /
akṣepasargayoḥ kartā niścalaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ //

12.323.45

ajñāvubhau dhruvau caiva akṣayau cāpyubhāvapi //

12.323.46

ajau nityāvubhau prāhuradhyātmagatiniścayāḥ / akṣayatvātprajanane ajamatrāhuravyayam /
akṣayaṃ puruṣaṃ prāhuḥ kṣayo hyasya na vidyate //

12.323.47

guṇakṣayatvātprakṛtiḥ kartṛtvādakṣayaṃ budhāḥ /
eṣā te'nvīkṣikī vidyā caturthī sāmparāyikī //

12.323.48

vidyopetaṃ dhanaṃ kṛtvā karmaṇā nityakarmaṇi /
ekāntadarśanā vedāḥ sarve viśvāvaso smṛtāḥ //

12.323.49

jāyante ca mriyante ca yasminnete yataścyutāḥ /
vedārthaṃ ye na jānīte vedyaṃ gandharvasattama //

12.323.50

sāṅgopāṅgānapi yadi pañca vedānadhīyate /
vedavedyaṃ na jānīte vedabhāravaho hi saḥ //

12.323.51

yo ghṛtārthī kharākṣīraṃ mathedgandharvasattama /
viṣṭhāṃ tatrānupaśyeta na maṇ़ḍaṃ na ca vai ghṛtam //

12.323.52

tathā vedyamavedyaṃ ca vedavidyo na vindati /
sa kevalaṃ mūḍhamatirvedabhāravahaḥ smṛtaḥ //

12.323.53

draṣṭavyau nityamevaitau tatpareṇāntarātmanā /
yathā'sya janmanidhane na bhavetāṃ punaḥ punaḥ //

12.323.54

ajasraṃ janmanidhanaṃ cintayitvā trayīmimām /
parityajya kṣayamiha akṣayaṃ dharmamāsthitaḥ //

12.323.55

yadā'nupaśyate'tyantamahanyahani kāśyapa /
tadā sa kevalībhūtaḥ ṣaṅviṃśamanupaśyati //

12.323.56

anyaśca śāśvato vyaktastathā'nyaḥ pañcaviṃśakaḥ /
tatsthaṃ samanupaśyanti tamekamiti sādhavaḥ //

12.323.57

tenaitaṃ nābhinandanti pañcaviṃsakamacyutam /
janmamṛtyubhayādyogāḥ sākhyāśca paramaiṣiṇaḥ //
viśvāvasuruvāca /

12.323.58

pañcaviṃśaṃ yadetatte proktaṃ brāhmaṇasattama /
tadahaṃ na tathā vedmi tadbhavānvaktumarhati //

12.323.59

jaigīṣavyasyāsitasya devalasya mayā śrutam /
parāśarasya viprarṣervārṣagaṇyasya dhīmataḥ //

12.323.60

bhikṣoḥ pañcaśikhasyāsya kapilasya śukasya ca /
gautamasyāṣṭiṃṣeṇasya gargasya ca mahātmanaḥ //

12.323.61

nāradasyāsureścaiva pulastyasya ca dhīmataḥ /
sanatkumārasya tataḥ śukrasya ca mahātmanaḥ //

12.323.62

kaśyapasya pituścaiva pūrvameva mayā śrutam /
tadanantaraṃ ca rudrasya viśvarūpasya dhīmataḥ //

12.323.63

daivatebhyaḥ pitṛbhyaśca daiteyebhyastatastataḥ /
prāptametanmayā kṛtsnaṃ vedyaṃ nityaṃ vadantyuta //

12.323.64

tasmāttadvai bhavadbuddhyā śrotumicchāmi brāhmaṇa /
bhavānprabarhaḥ śāstrāṇāṃ pragalbhaścātibuddhimān //

12.323.65

na tavāviditaṃ kiñcidbhavāñśrutinidhiḥ smṛtaḥ /
kathyase devaloke ca pitṛloke ca brāhmaṇa //

12.323.66

brahmalokagatāścaiva kathayanti maharṣayaḥ /
patiśca tapatāṃ śaśvadādityastava bhāṣitā //

12.323.67

sāṅkhyajñānaṃ tvayā brahmannavāptaṃ kṛtsnameva ca /
tathaiva yogaśāstraṃ ca yājñavalkya viśeṣataḥ //

12.323.68

niḥsandigdhaṃ prabuddhastvaṃ budhyamānaścarācaram /
śrotumicchāmi tajjñānaṃ ghṛtaṃ maṇḍamayaṃ yathā //
yājñavalkya uvāca /

12.323.69

kṛtsnadhāriṇameva tvāṃ manye gandharvasattama /
jijñāsame ca māṃ rājaṃstannibodha yathāśrutam //

12.323.70

budhyamāno hi prakṛtiṃ budhyate pañcaviṃśakaḥ /
na tu budhyati gandharvaprakṛtiḥ pañcaviṃśakam //

12.323.71

anena pratibodhena pradhānaṃ pravadanti tat /
sāṅkhyayogārthatattvajñā yathnāśrutinidarśanāt //

12.323.72

paśyaṃstathaiva cāpaśyanpaśyatyanyaḥ sadā'nagha /
ṣaṅviṃśaṃ pañcaviṃśaṃ ca caturviśaṃ ca paśyati //

12.323.73

na tu paśyati paśyaṃstu yaścainamanupaśyati /
pañcaviṃśo'bhimanyeta nānyo'sti parato mama //

12.323.74

na caturviśako grāhyo manujairjñānadarśibhiḥ /
matsyo vodakamanveti pravarteta pravartanāt //

12.323.75

yathaiva budhyate matsyastathaiṣo'pyanubudhyate /
sa snehātsahavāsācca sābhimānācca nityaśaḥ //

12.323.76

sa nimajjati kālasya yadaikatvaṃ na budhyate /
unmajjati hi kālasya samatvenābhisaṃvṛtaḥ //

12.323.77

yadā tu manyate'nyo'hamanya eṣa iti dvajiḥ /
tadā sa kevalībhūtaḥ ṣaṅviṃśamanupaśyati //

12.323.78

anyaśca rājanparamastathā'nyaḥ pañcaviṃśakaḥ /
tatsthatvādanupaśyanti eka eveti sādhavaḥ //

12.323.79

tenaitannābhinandanti pañcaviṃśakamacyutam / janmamṛtyubhayādbhītā yogāḥ sāṅkhyāśca kāśyapa /
ṣaṅviṃśamanupaśyantaḥ śucayastatparāyaṇāḥ //

12.323.80

yadā sa kevalībhūtaḥ ṣaṅviṃśamanupaśyati /
tadā sa sarvavidvidvānna punarjanma vindati //

12.323.81

evamapratibuddhaśca budhyamānaśca te'nagha /
buddhiścoktā yathātattvaṃ mayā śrutinidarśanāt //

12.323.82

paśyāpaśyaṃ yo na paśyetkṣemyaṃ tatvaṃ ca kāśyapa /
kevalākevalaṃ cānyatpañcaviṃśaṃ paraṃ ca yat //
viśvāvasuruvāca /

12.323.83

tathyaṃ śubhaṃ caitaduktaṃ tvayā vibho / samyakkṣemyaṃ daivatādyaṃ yathāvat /
svastyakṣayaṃ bhavataścāstu nityaṃ buddhyā sadā buddhiyuktaṃ namasye //
yājñavalkya uvāca /

12.323.84

evamuktvā samprayāto divaṃ sa vibhrājanvai śrīmatā darśanena /
dṛṣṭaśca tuṣṭyā parayā'bhinandya pradakṣiṇaṃ mama kṛtvā mahātmā //

12.323.85

brahmādīnāṃ khecarāṇāṃ kṣitau ca ye cādhastātsaṃvasante narendra /
tatraiva taddarśanaṃ darśayanvai samyakkṣemyaṃ ye pathaṃ saṃśritā vai //

12.323.86

sāṅkhyāḥ sarve sāṅkhyadharme ratāśca tadvadyogā yogadharme ratāśca /
ye cāpyanye mokṣakāmā manuṣyā steṣāmetaddarśanaṃ jñānadṛṣṭam //

12.323.87

jñānānmokṣo jāyate rājasiṃha nāstyajñānādevamāhurnarendra /
tasmājjñānaṃ tattvato'nteṣitavyaṃ yenātmānaṃ mokṣayejjanmamṛtyoḥ //

12.323.88

prāpya jñānaṃ brāhmaṇātkṣatriyādvā vaiśyācchradrādapi nīcādabhīkṣṇam /
śraddhātavyaṃ śraddadhānena nityaṃ na śraddhinaṃ janmamṛtyū viśetām //

12.323.89

sarve varṇā brāhmaṇā brahmajāśca sarve nityaṃ vyāharante ca brahma /
yenātmānaṃ mokṣayejjanmamṛtyo stattvaṃ śāstraṃ brahmabuddhyā bravīmi / tattvaṃ śāstraṃ brahmabuddhyā bravīmi sarvaṃ viśvaṃ brahma caitatsamastam //

12.323.90

brahmāsyato brāhmaṇāḥ samprasūtā bāhubhyāṃ vai kṣatriyāḥ samprasūtāḥ /
nābhyāṃ vaiśyāḥ pādataścāpi śūdrāḥ sarve varṇā nānyathā veditavyāḥ //

12.323.91

ajñānataḥ karmayoniṃ bhajante tāntāṃ rājaṃste yathā yāntyabhāvam /
tathā varṇā jñānahīnāḥ patante ghorādajñānātprākṛtaṃ yonijālam //

12.323.92

tasmājjñānaṃ sarvato mārgitavyaṃ sarvatrasthaṃ caitaduktaṃ mayā te /
tatstho brahmā tasthivāṃścāparo ya stasmai nityaṃ mokṣamāhurnarendra //

12.323.93

yatte pṛṣṭaṃ tanmayā copadiṣṭaṃ yāthātathyaṃ tadviśoko bhajasva /
rājangacchasvaitadarthasya pāraṃ samyakproktaṃ svasti te tvastu nityam //
bhīṣma uvāca /

12.323.94

sa evamanuśiṣṭastu yājñavalkyena dhīmatā /
prītimānabhavadrājā mithilādhipatistadā //

12.323.95

gate munivare tasminkṛte cāpi pradakṣiṇam /
daivarātirnarapatirāsīnastatra mokṣavit //

12.323.96

gokoṭiṃ sparśayāmāsa hiraṇyasya tathaiva ca /
ratnāñjalimathaikaikaṃ brāhmaṇebhyo dadau tadā //

12.323.97

vedaharājyaṃ ca tadā pratiṣṭhāpya sutasya vai /
yatidharmamupāsyaṃścāpyavasanmithilādhipaḥ //

12.323.98

sāṅkhyajñānamadhīyāno yogaśāstraṃ ca kṛtsnaśaḥ /
dharmādharmaṃ ca rājendra prākṛtaṃ parigarhayan //

12.323.99

ananta iti kṛtvā sa nityaṃ kevalameva ca /
dharmādharmau puṇyapāpe satyāsatye tathaiva ca //

12.323.100

janmamṛtyū ca rājendra prākṛtaṃ tadacintayat /
brahmāvyaktasya karmedamiti nityaṃ narādhipa //

12.323.101

paśyanti yogāḥ sāṅkhyāśca svaśāstrakṛtalakṣaṇāḥ /
iṣṭāniṣṭavimuktaṃ hi tasthau brahma parātparam //

12.323.102

nityaṃ tadāhurvidvāṃsaḥ śuci tasmācchucirbhava /
dīyate yacca labhate dattaṃ yaccānumanyate //

12.323.103

avyakteneti taccintyamanyathā mā vicantaya / dadāti ca naraśreṣṭha pratigṛhṇāti yacca ha /
dadātyavyakta ityetatpratigṛhṇāti yacca vai //

12.323.104

ātmā hyevātmano hyekaḥ ko'nyastasmātparo bhavet /
evaṃ manyasva satatamanyathā mā vicintaya //

12.323.105

yasyāvyaktaṃ na viditaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ punaḥ /
tena tīrthāni yajñāśca sevitavyā vipaścitā //

12.323.106

na svādhyāyaistapobhirvā yajñairvā kurunandana /
labhate'vyaktikaṃ sthānaṃ jñātvā'vyaktaṃ mahīyate //

12.323.107

tathaiva mahataḥ sthānamāhankārikameva ca /
ahankārātparaṃ cāpi sthānāni samavāpnuyāt //

12.323.108

ye tvavyaktātparaṃ nityaṃ jānate śāstratatparāḥ /
janmamṛtyuvimuktaṃ ca vimuktaṃ sadasacca yat //

12.323.109

etanmayā'ptaṃ janakātpurastā ttenāpi cāptaṃ nṛpa yājñavalkyāt /
jñātaṃ viśiṣṭaṃ na tathā hi yajñā jñānena durgaṃ tarate na yajñaiḥ //

12.323.110

durgaṃ janma nidhanaṃ cāpi rāja nna bhautikaṃ jñānavido vadanti /
yajñaistapobhirniyamairvrataiśca divaṃ samāsādya patanti bhūmau //

12.323.111

tasmādupāsasva paraṃ mahacchuci śivaṃ vimokṣaṃ vimalaṃ pavitram /
kṣetraṃ jñātvā pārthiva jñānayajña mupāsya vai tattvamṛṣirbhaviṣyasi //

12.323.112

yudupaniṣadamupākarottathā'sau janakanṛpasya purā hi yājñavalkyaḥ /
yadupagaṇitaśāśvatāvyayaṃ ta cchubhamamṛtatvamaśokamarcchati //

Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc