મહાભારત · અધ્યાય 12.323

અવ્યક્તસ્થં પરં યત્તત્પૃષ્ટસ્તેઽહં નરાધિપ ।
પરં ગુહ્યમિમં પ્રશ્નં શૃણુષ્વાવહિતો નૃપ ॥

યથાર્ષેણેહ વિધિના ચરતાઽવમતેન હ ।
મયાઽદિત્યાદવાપ્તાનિ યજૂંષિ મિથિલાધિપ ॥

મહતા તપસા દેવસ્તપિષ્ણુઃ સેવિતો મયા ।
પ્રીતેન ચાહં વિભુના સૂર્યેણોક્તસ્તદાઽનઘ ॥

વરં વૃણીષ્વ વિપ્રર્ષે યદિષ્ટં તે સુદુર્લભમ્ ।
તં તે દાસ્યામિ પ્રીતાત્મા મત્પ્રસાદો હિ દુર્લભઃ ॥

તતઃ પ્રણમ્ય શિરસા મયોક્તસ્તપતાંવરઃ ।
યજૂંષિ નોપયુક્તાનિ ક્ષિપ્રમિચ્છામિ વેદિતુમ્ ॥

તતો માં ભગવાનાહ વિતરિષ્યામિ તે દ્વિજ ।
સરસ્વતીહ વાગ્ભૂતા શરીરં તે પ્રવેક્ષ્યતિ ॥

તતો મામાહ ભગવાનાસ્યં સ્વં વિવૃતં કુરુ ।
વિવૃતં ચ તતો મેઽસ્યં પ્રવિષ્ટા ચ સરસ્વતી ॥

તતો વિદહ્યમાનોઽહં પ્રવિષ્ટોઽમ્ભસ્તદાઽનઘ ।
અવિજ્ઞાનાદમર્ષાચ્ચ ભાસ્કરસ્ય મહાત્મનઃ ॥

તતો વિદહ્યમાનં મામુવાચ ભગવાન્રવિઃ ।
મુહૂર્તં સહ્યતાં દાહસ્તતઃ શીતીભવિષ્યતિ ॥

શીતીભૂતં ચ માં દૃષ્ટ્વા ભગવાનાહ ભાસ્કરઃ ।
પ્રતિભાસ્યતિ તે વેદઃ સખિલઃ સોત્તરો દ્વિજ ॥

કૃત્સ્નં શતપથં ચૈવ પ્રણેષ્યસિ દ્વિજર્ષભ ।
તસ્યાન્તે ચાષુનર્ભાવે બુદ્ધિસ્તવ ભવિષ્યતિ ॥

પ્રાપ્સ્યસે ચ યદિષ્ટં તત્સાઙ્ખ્યયોગેપ્સિતં પદમ્ ।
એતાવદુક્ત્વા ભગવાનસ્તમેવાભ્યવર્તત ॥

તતોઽનુવ્યાહૃતં શ્રુત્વા ગતે દેવે વિભાવસૌ ।
ગૃહમાગત્ય સંહૃષ્ટોઽચિન્તયં વૈ સરસ્વતીમ્ ॥

તતઃ પ્રવૃત્તાઽતિશુભા સ્વરવ્યઞ્જનભૂષિતા ।
ઓન્કારમાદિતઃ કૃત્વા મમ દેવી સરસ્વતી ॥

તતોઽહમર્ધ્યં વિધિવત્સરસ્વત્યૈ ન્યવેદયમ્ ।
પરં યત્નમવાપ્યૈવ નિષણ્ણસ્તત્પરાયણઃ ॥

તતઃ શતપથં કૃત્સ્નં સરહસ્યં સસન્ગ્રહમ્ ।
ચક્રે સપરિશેષં ચ હર્ષેણ પરમેણ હ ॥

કૃત્વા ચાધ્યયનં તેષાં શિષ્યાણાં શતમુત્તમમ્ ।
વિપ્રિયાર્થં સશિષ્યસ્ય માતુલસ્ય મહાત્મનઃ ॥

તતઃ સશિષ્યેણ મયા સૂર્યેણેવ ગભસ્તિભિઃ ।
વ્યસ્તો યજ્ઞો મહારાજ પિતુસ્તવ મહાત્મનઃ ॥

મિષતો દેવલસ્યાપિ તતોઽર્ધં હૃતવાન્વસુ ।
સ્વવેદદક્ષિણાયાર્થે વિમર્દે માતુલેન હ ॥

સુમન્તુનાઽથ પૈલેન તથા જૈમિનિના ચ વૈ ।
પિત્રા તે મુનિભિશ્ચૈવ તતોઽહમનુમાનિતઃ ॥

દશ પઞ્ચ ચ પ્રાપ્તાનિ યજૂંષ્યર્કાન્મયાઽનઘ ।
તથૈવ રોમહર્ષેણ પુરાણમવધારિતમ્ ॥

બીજમેતત્પુરસ્કૃત્ય દેવીં ચૈવ સરસ્વતીમ્ ।
સૂર્યસ્ય ચાનુભાવેન પ્રવૃત્તોઽહં નરાધિપ ॥

કર્તું શતપથં ચેદમપૂર્વં ચ કૃતં મયા ।
યથાભિલપિતં માર્ગં તથા તચ્ચોપપાદિતમ્ ॥

શિષ્યાણામખિલં કૃત્સ્નમનુજ્ઞાતં સસન્ગ્રહમ્ ।
સર્વે ચ શિષ્યાઃ શુચયો ગતાઃ પરમહર્ષિતાઃ ॥

શાખાઃ પઞ્ચદશેમાસ્તુ વિદ્યા ભાસ્કરદર્શિતા ।
પ્રતિષ્ઠાપ્ય યથાકામં વેદ્યં તદનુચિતયમ્ ॥

કિમત્ર બ્રહ્મણ્યમૃતં કિઞ્ચ વેદ્યમનુત્તમમ્ ।
ચિન્તયંસ્તત્ર ચાગત્ય ગન્ધર્વો મામપૃચ્છત ॥

વિશ્વાવસુસ્તતો રાજન્વેદાન્તજ્ઞાનકોવિદઃ ।
ચતુર્વિશાંસ્તતોઽપૃચ્છત્પ્રશ્નાન્વેદસ્ય પાર્થિવ ॥

પઞ્ચવિંશતિમં પ્રશ્નં પપ્રચ્છાન્વીક્ષિકીં તદા । તથૈવ પુરુષવ્યાઘ્ર મિત્રં વરુણમેવ ચ ॥

જ્ઞાનં જ્ઞેયં તથા જ્ઞોઽજ્ઞઃ કસ્તપા અતપાસ્તથા ।
સૂર્યાતિસૂર્ય ઇતિ ચ વિદ્યાવિદ્યે તથૈવ ચ ॥

વેદ્યાવેદ્યં તથા રાજન્નચલં ચલમેવ ચ ।
અવ્યયં ચાક્ષરં ક્ષેમ્યમેતત્પ્રશ્નમનુત્તમમ્ ॥

અથોક્તશ્ચ મહારાજ રાજા ગન્ધર્વસત્તમઃ ।
પૃષ્ટવાનાનુપૂર્વ્યેણ પ્રશ્નમર્થવદુત્તમમ્ ॥

મુહૂર્તમુષ્યતાં તાવદ્યાવદેનં વિચિન્તયે ।
બાઢમિત્યેવ કૃત્વા સ તૂર્ષ્ણીં ગન્ધર્વ આસ્થિતઃ ॥

તતોઽનુચિન્તયમહં ભૂયો દેવીં સરસ્વતીમ્ ।
મનસા સ ચ મે પ્રશ્નો દધ્નો ધૃતમિવોદ્ધૃતઃ ॥

તત્રોપનિષદં ચૈવ પરિશેષં ચ પાર્થિવ ।
મથ્નામિ મનસા તાત દૃષ્ટ્વા ચાન્વીક્ષિકીં પરામ્ ॥

ચતુર્થી રાજશાર્દૂલ વિદ્યૈષા સામ્પરાયિકી ।
ઉદીરિતા મયા તુભ્યં પઞ્ચવિંશાઽધિતિષ્ઠતા ॥

અથોક્તસ્તુ મયા રાજન્રાજા વિશ્વાવસુસ્તદા ।
શ્રૂયતાં યદ્ભવાનસ્માન્પ્રશ્નં સમ્પૃષ્ટવાનિહ ॥

વિશ્વાવિશ્વેતિ યદિદં ગન્ધર્વેન્દ્રાનુપૃચ્છસિ ।
વિશ્વાવ્યક્તં પરં વિદ્યાદ્ભૂતભવ્યભયન્કરમ્ ॥

ત્રિગુણં ગુણકર્તૃત્વાદ્વિશ્વાન્યો નિષ્કલસ્તથા ।
વિશ્વાવિશ્વેતિ મિથુનમેવમેવાનુદૃશ્યતે ॥

અવ્યક્તં પ્રકૃતિઃ પ્રાહુઃ પુરુષેતિ ચ નિર્ગુણમ્ ।
તથૈવ મિત્રં પુરુષં વરુણં પ્રકૃતિં તથા ॥

જ્ઞાનં તુ પ્રકૃતિં પ્રાહુર્જ્ઞેયં પુરુષમેવ ચ ।
અજ્ઞમવ્યક્તમિત્યુક્તં જ્ઞસ્તુ નિષ્કલ ઉચ્યતે ॥

કસ્તપા અતપાઃ પ્રોક્તઃ કોસૌ પુરુષ ઉચ્યતે ।
તપાસ્તુ પ્રકૃતિં પ્રાહુરતપા નિષ્કલઃ સ્મૃતઃ ॥

સૂર્યમવ્યક્તમિત્યુક્તમતિસૂર્યસ્તુ નિષ્કલઃ । અવિદ્યા પ્રોક્તમવ્યક્તં વિદ્યા પુરુષ ઉચ્યતે ॥

તથૈવાવેદ્યમવ્યક્તં વેદ્યઃ પુરુષ ઉચ્યતે ।
ચલાચલમિતિ પ્રોક્તં ત્વયા તદપિ મે શૃણુ ॥

ચલાં તુ પ્રકૃતિં પ્રાહુઃ કારણં ક્ષેપસર્ગયોઃ ।
અક્ષેપસર્ગયોઃ કર્તા નિશ્ચલઃ પુરુષઃ સ્મૃતઃ ॥

અજ્ઞાવુભૌ ધ્રુવૌ ચૈવ અક્ષયૌ ચાપ્યુભાવપિ ॥

અજૌ નિત્યાવુભૌ પ્રાહુરધ્યાત્મગતિનિશ્ચયાઃ । અક્ષયત્વાત્પ્રજનને અજમત્રાહુરવ્યયમ્ ।
અક્ષયં પુરુષં પ્રાહુઃ ક્ષયો હ્યસ્ય ન વિદ્યતે ॥

ગુણક્ષયત્વાત્પ્રકૃતિઃ કર્તૃત્વાદક્ષયં બુધાઃ ।
એષા તેઽન્વીક્ષિકી વિદ્યા ચતુર્થી સામ્પરાયિકી ॥

વિદ્યોપેતં ધનં કૃત્વા કર્મણા નિત્યકર્મણિ ।
એકાન્તદર્શના વેદાઃ સર્વે વિશ્વાવસો સ્મૃતાઃ ॥

જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચ યસ્મિન્નેતે યતશ્ચ્યુતાઃ ।
વેદાર્થં યે ન જાનીતે વેદ્યં ગન્ધર્વસત્તમ ॥

સાઙ્ગોપાઙ્ગાનપિ યદિ પઞ્ચ વેદાનધીયતે ।
વેદવેદ્યં ન જાનીતે વેદભારવહો હિ સઃ ॥

યો ઘૃતાર્થી ખરાક્ષીરં મથેદ્ગન્ધર્વસત્તમ ।
વિષ્ઠાં તત્રાનુપશ્યેત ન મણ઼્ડં ન ચ વૈ ઘૃતમ્ ॥

તથા વેદ્યમવેદ્યં ચ વેદવિદ્યો ન વિન્દતિ ।
સ કેવલં મૂઢમતિર્વેદભારવહઃ સ્મૃતઃ ॥

દ્રષ્ટવ્યૌ નિત્યમેવૈતૌ તત્પરેણાન્તરાત્મના ।
યથાઽસ્ય જન્મનિધને ન ભવેતાં પુનઃ પુનઃ ॥

અજસ્રં જન્મનિધનં ચિન્તયિત્વા ત્રયીમિમામ્ ।
પરિત્યજ્ય ક્ષયમિહ અક્ષયં ધર્મમાસ્થિતઃ ॥

યદાઽનુપશ્યતેઽત્યન્તમહન્યહનિ કાશ્યપ ।
તદા સ કેવલીભૂતઃ ષઙ્વિંશમનુપશ્યતિ ॥

અન્યશ્ચ શાશ્વતો વ્યક્તસ્તથાઽન્યઃ પઞ્ચવિંશકઃ ।
તત્સ્થં સમનુપશ્યન્તિ તમેકમિતિ સાધવઃ ॥

તેનૈતં નાભિનન્દન્તિ પઞ્ચવિંસકમચ્યુતમ્ ।
જન્મમૃત્યુભયાદ્યોગાઃ સાખ્યાશ્ચ પરમૈષિણઃ ॥
વિશ્વાવસુરુવાચ ।

પઞ્ચવિંશં યદેતત્તે પ્રોક્તં બ્રાહ્મણસત્તમ ।
તદહં ન તથા વેદ્મિ તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ ॥

જૈગીષવ્યસ્યાસિતસ્ય દેવલસ્ય મયા શ્રુતમ્ ।
પરાશરસ્ય વિપ્રર્ષેર્વાર્ષગણ્યસ્ય ધીમતઃ ॥

ભિક્ષોઃ પઞ્ચશિખસ્યાસ્ય કપિલસ્ય શુકસ્ય ચ ।
ગૌતમસ્યાષ્ટિંષેણસ્ય ગર્ગસ્ય ચ મહાત્મનઃ ॥

નારદસ્યાસુરેશ્ચૈવ પુલસ્ત્યસ્ય ચ ધીમતઃ ।
સનત્કુમારસ્ય તતઃ શુક્રસ્ય ચ મહાત્મનઃ ॥

કશ્યપસ્ય પિતુશ્ચૈવ પૂર્વમેવ મયા શ્રુતમ્ ।
તદનન્તરં ચ રુદ્રસ્ય વિશ્વરૂપસ્ય ધીમતઃ ॥

દૈવતેભ્યઃ પિતૃભ્યશ્ચ દૈતેયેભ્યસ્તતસ્તતઃ ।
પ્રાપ્તમેતન્મયા કૃત્સ્નં વેદ્યં નિત્યં વદન્ત્યુત ॥

તસ્માત્તદ્વૈ ભવદ્બુદ્ધ્યા શ્રોતુમિચ્છામિ બ્રાહ્મણ ।
ભવાન્પ્રબર્હઃ શાસ્ત્રાણાં પ્રગલ્ભશ્ચાતિબુદ્ધિમાન્ ॥

ન તવાવિદિતં કિઞ્ચિદ્ભવાઞ્શ્રુતિનિધિઃ સ્મૃતઃ ।
કથ્યસે દેવલોકે ચ પિતૃલોકે ચ બ્રાહ્મણ ॥

બ્રહ્મલોકગતાશ્ચૈવ કથયન્તિ મહર્ષયઃ ।
પતિશ્ચ તપતાં શશ્વદાદિત્યસ્તવ ભાષિતા ॥

સાઙ્ખ્યજ્ઞાનં ત્વયા બ્રહ્મન્નવાપ્તં કૃત્સ્નમેવ ચ ।
તથૈવ યોગશાસ્ત્રં ચ યાજ્ઞવલ્ક્ય વિશેષતઃ ॥

નિઃસન્દિગ્ધં પ્રબુદ્ધસ્ત્વં બુધ્યમાનશ્ચરાચરમ્ ।
શ્રોતુમિચ્છામિ તજ્જ્ઞાનં ઘૃતં મણ્ડમયં યથા ॥
યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ ।

કૃત્સ્નધારિણમેવ ત્વાં મન્યે ગન્ધર્વસત્તમ ।
જિજ્ઞાસમે ચ માં રાજંસ્તન્નિબોધ યથાશ્રુતમ્ ॥

બુધ્યમાનો હિ પ્રકૃતિં બુધ્યતે પઞ્ચવિંશકઃ ।
ન તુ બુધ્યતિ ગન્ધર્વપ્રકૃતિઃ પઞ્ચવિંશકમ્ ॥

અનેન પ્રતિબોધેન પ્રધાનં પ્રવદન્તિ તત્ ।
સાઙ્ખ્યયોગાર્થતત્ત્વજ્ઞા યથ્નાશ્રુતિનિદર્શનાત્ ॥

પશ્યંસ્તથૈવ ચાપશ્યન્પશ્યત્યન્યઃ સદાઽનઘ ।
ષઙ્વિંશં પઞ્ચવિંશં ચ ચતુર્વિશં ચ પશ્યતિ ॥

ન તુ પશ્યતિ પશ્યંસ્તુ યશ્ચૈનમનુપશ્યતિ ।
પઞ્ચવિંશોઽભિમન્યેત નાન્યોઽસ્તિ પરતો મમ ॥

ન ચતુર્વિશકો ગ્રાહ્યો મનુજૈર્જ્ઞાનદર્શિભિઃ ।
મત્સ્યો વોદકમન્વેતિ પ્રવર્તેત પ્રવર્તનાત્ ॥

યથૈવ બુધ્યતે મત્સ્યસ્તથૈષોઽપ્યનુબુધ્યતે ।
સ સ્નેહાત્સહવાસાચ્ચ સાભિમાનાચ્ચ નિત્યશઃ ॥

સ નિમજ્જતિ કાલસ્ય યદૈકત્વં ન બુધ્યતે ।
ઉન્મજ્જતિ હિ કાલસ્ય સમત્વેનાભિસંવૃતઃ ॥

યદા તુ મન્યતેઽન્યોઽહમન્ય એષ ઇતિ દ્વજિઃ ।
તદા સ કેવલીભૂતઃ ષઙ્વિંશમનુપશ્યતિ ॥

અન્યશ્ચ રાજન્પરમસ્તથાઽન્યઃ પઞ્ચવિંશકઃ ।
તત્સ્થત્વાદનુપશ્યન્તિ એક એવેતિ સાધવઃ ॥

તેનૈતન્નાભિનન્દન્તિ પઞ્ચવિંશકમચ્યુતમ્ । જન્મમૃત્યુભયાદ્ભીતા યોગાઃ સાઙ્ખ્યાશ્ચ કાશ્યપ ।
ષઙ્વિંશમનુપશ્યન્તઃ શુચયસ્તત્પરાયણાઃ ॥

યદા સ કેવલીભૂતઃ ષઙ્વિંશમનુપશ્યતિ ।
તદા સ સર્વવિદ્વિદ્વાન્ન પુનર્જન્મ વિન્દતિ ॥

એવમપ્રતિબુદ્ધશ્ચ બુધ્યમાનશ્ચ તેઽનઘ ।
બુદ્ધિશ્ચોક્તા યથાતત્ત્વં મયા શ્રુતિનિદર્શનાત્ ॥

પશ્યાપશ્યં યો ન પશ્યેત્ક્ષેમ્યં તત્વં ચ કાશ્યપ ।
કેવલાકેવલં ચાન્યત્પઞ્ચવિંશં પરં ચ યત્ ॥
વિશ્વાવસુરુવાચ ।

તથ્યં શુભં ચૈતદુક્તં ત્વયા વિભો । સમ્યક્ક્ષેમ્યં દૈવતાદ્યં યથાવત્ ।
સ્વસ્ત્યક્ષયં ભવતશ્ચાસ્તુ નિત્યં બુદ્ધ્યા સદા બુદ્ધિયુક્તં નમસ્યે ॥
યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા સમ્પ્રયાતો દિવં સ વિભ્રાજન્વૈ શ્રીમતા દર્શનેન ।
દૃષ્ટશ્ચ તુષ્ટ્યા પરયાઽભિનન્દ્ય પ્રદક્ષિણં મમ કૃત્વા મહાત્મા ॥

બ્રહ્માદીનાં ખેચરાણાં ક્ષિતૌ ચ યે ચાધસ્તાત્સંવસન્તે નરેન્દ્ર ।
તત્રૈવ તદ્દર્શનં દર્શયન્વૈ સમ્યક્ક્ષેમ્યં યે પથં સંશ્રિતા વૈ ॥

સાઙ્ખ્યાઃ સર્વે સાઙ્ખ્યધર્મે રતાશ્ચ તદ્વદ્યોગા યોગધર્મે રતાશ્ચ ।
યે ચાપ્યન્યે મોક્ષકામા મનુષ્યા સ્તેષામેતદ્દર્શનં જ્ઞાનદૃષ્ટમ્ ॥

જ્ઞાનાન્મોક્ષો જાયતે રાજસિંહ નાસ્ત્યજ્ઞાનાદેવમાહુર્નરેન્દ્ર ।
તસ્માજ્જ્ઞાનં તત્ત્વતોઽન્તેષિતવ્યં યેનાત્માનં મોક્ષયેજ્જન્મમૃત્યોઃ ॥

પ્રાપ્ય જ્ઞાનં બ્રાહ્મણાત્ક્ષત્રિયાદ્વા વૈશ્યાચ્છ્રદ્રાદપિ નીચાદભીક્ષ્ણમ્ ।
શ્રદ્ધાતવ્યં શ્રદ્દધાનેન નિત્યં ન શ્રદ્ધિનં જન્મમૃત્યૂ વિશેતામ્ ॥

સર્વે વર્ણા બ્રાહ્મણા બ્રહ્મજાશ્ચ સર્વે નિત્યં વ્યાહરન્તે ચ બ્રહ્મ ।
યેનાત્માનં મોક્ષયેજ્જન્મમૃત્યો સ્તત્ત્વં શાસ્ત્રં બ્રહ્મબુદ્ધ્યા બ્રવીમિ । તત્ત્વં શાસ્ત્રં બ્રહ્મબુદ્ધ્યા બ્રવીમિ સર્વં વિશ્વં બ્રહ્મ ચૈતત્સમસ્તમ્ ॥

બ્રહ્માસ્યતો બ્રાહ્મણાઃ સમ્પ્રસૂતા બાહુભ્યાં વૈ ક્ષત્રિયાઃ સમ્પ્રસૂતાઃ ।
નાભ્યાં વૈશ્યાઃ પાદતશ્ચાપિ શૂદ્રાઃ સર્વે વર્ણા નાન્યથા વેદિતવ્યાઃ ॥

અજ્ઞાનતઃ કર્મયોનિં ભજન્તે તાન્તાં રાજંસ્તે યથા યાન્ત્યભાવમ્ ।
તથા વર્ણા જ્ઞાનહીનાઃ પતન્તે ઘોરાદજ્ઞાનાત્પ્રાકૃતં યોનિજાલમ્ ॥

તસ્માજ્જ્ઞાનં સર્વતો માર્ગિતવ્યં સર્વત્રસ્થં ચૈતદુક્તં મયા તે ।
તત્સ્થો બ્રહ્મા તસ્થિવાંશ્ચાપરો ય સ્તસ્મૈ નિત્યં મોક્ષમાહુર્નરેન્દ્ર ॥

યત્તે પૃષ્ટં તન્મયા ચોપદિષ્ટં યાથાતથ્યં તદ્વિશોકો ભજસ્વ ।
રાજન્ગચ્છસ્વૈતદર્થસ્ય પારં સમ્યક્પ્રોક્તં સ્વસ્તિ તે ત્વસ્તુ નિત્યમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

સ એવમનુશિષ્ટસ્તુ યાજ્ઞવલ્ક્યેન ધીમતા ।
પ્રીતિમાનભવદ્રાજા મિથિલાધિપતિસ્તદા ॥

ગતે મુનિવરે તસ્મિન્કૃતે ચાપિ પ્રદક્ષિણમ્ ।
દૈવરાતિર્નરપતિરાસીનસ્તત્ર મોક્ષવિત્ ॥

ગોકોટિં સ્પર્શયામાસ હિરણ્યસ્ય તથૈવ ચ ।
રત્નાઞ્જલિમથૈકૈકં બ્રાહ્મણેભ્યો દદૌ તદા ॥

વેદહરાજ્યં ચ તદા પ્રતિષ્ઠાપ્ય સુતસ્ય વૈ ।
યતિધર્મમુપાસ્યંશ્ચાપ્યવસન્મિથિલાધિપઃ ॥

સાઙ્ખ્યજ્ઞાનમધીયાનો યોગશાસ્ત્રં ચ કૃત્સ્નશઃ ।
ધર્માધર્મં ચ રાજેન્દ્ર પ્રાકૃતં પરિગર્હયન્ ॥

અનન્ત ઇતિ કૃત્વા સ નિત્યં કેવલમેવ ચ ।
ધર્માધર્મૌ પુણ્યપાપે સત્યાસત્યે તથૈવ ચ ॥

જન્મમૃત્યૂ ચ રાજેન્દ્ર પ્રાકૃતં તદચિન્તયત્ ।
બ્રહ્માવ્યક્તસ્ય કર્મેદમિતિ નિત્યં નરાધિપ ॥

પશ્યન્તિ યોગાઃ સાઙ્ખ્યાશ્ચ સ્વશાસ્ત્રકૃતલક્ષણાઃ ।
ઇષ્ટાનિષ્ટવિમુક્તં હિ તસ્થૌ બ્રહ્મ પરાત્પરમ્ ॥

નિત્યં તદાહુર્વિદ્વાંસઃ શુચિ તસ્માચ્છુચિર્ભવ ।
દીયતે યચ્ચ લભતે દત્તં યચ્ચાનુમન્યતે ॥

અવ્યક્તેનેતિ તચ્ચિન્ત્યમન્યથા મા વિચન્તય । દદાતિ ચ નરશ્રેષ્ઠ પ્રતિગૃહ્ણાતિ યચ્ચ હ ।
દદાત્યવ્યક્ત ઇત્યેતત્પ્રતિગૃહ્ણાતિ યચ્ચ વૈ ॥

આત્મા હ્યેવાત્મનો હ્યેકઃ કોઽન્યસ્તસ્માત્પરો ભવેત્ ।
એવં મન્યસ્વ સતતમન્યથા મા વિચિન્તય ॥

યસ્યાવ્યક્તં ન વિદિતં સગુણં નિર્ગુણં પુનઃ ।
તેન તીર્થાનિ યજ્ઞાશ્ચ સેવિતવ્યા વિપશ્ચિતા ॥

ન સ્વાધ્યાયૈસ્તપોભિર્વા યજ્ઞૈર્વા કુરુનન્દન ।
લભતેઽવ્યક્તિકં સ્થાનં જ્ઞાત્વાઽવ્યક્તં મહીયતે ॥

તથૈવ મહતઃ સ્થાનમાહન્કારિકમેવ ચ ।
અહન્કારાત્પરં ચાપિ સ્થાનાનિ સમવાપ્નુયાત્ ॥

યે ત્વવ્યક્તાત્પરં નિત્યં જાનતે શાસ્ત્રતત્પરાઃ ।
જન્મમૃત્યુવિમુક્તં ચ વિમુક્તં સદસચ્ચ યત્ ॥

એતન્મયાઽપ્તં જનકાત્પુરસ્તા ત્તેનાપિ ચાપ્તં નૃપ યાજ્ઞવલ્ક્યાત્ ।
જ્ઞાતં વિશિષ્ટં ન તથા હિ યજ્ઞા જ્ઞાનેન દુર્ગં તરતે ન યજ્ઞૈઃ ॥

દુર્ગં જન્મ નિધનં ચાપિ રાજ ન્ન ભૌતિકં જ્ઞાનવિદો વદન્તિ ।
યજ્ઞૈસ્તપોભિર્નિયમૈર્વ્રતૈશ્ચ દિવં સમાસાદ્ય પતન્તિ ભૂમૌ ॥

તસ્માદુપાસસ્વ પરં મહચ્છુચિ શિવં વિમોક્ષં વિમલં પવિત્રમ્ ।
ક્ષેત્રં જ્ઞાત્વા પાર્થિવ જ્ઞાનયજ્ઞ મુપાસ્ય વૈ તત્ત્વમૃષિર્ભવિષ્યસિ ॥

યુદુપનિષદમુપાકરોત્તથાઽસૌ જનકનૃપસ્ય પુરા હિ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
યદુપગણિતશાશ્વતાવ્યયં ત ચ્છુભમમૃતત્વમશોકમર્ચ્છતિ ॥