Mahabharata · Chapter 12.313
aprabuddhamathāvyaktamimaṃ guṇavidhiṃ śṛṇu /
guṇāndhārayate hyeṣā sṛjatyākṣipate tathā //
ajasraṃ tviha krīḍārthaṃ vikaroti janādhipa /
ātmānaṃ bahudhā kṛtvā tānyeva pravicakṣate //
etadevaṃ vikurvāṇaṃ budhyamāno na budhyate /
avyaktabodhanāccaiva budhyamānaṃ vadantyapi //
na tveva budhyate'vyaktaṃ saguṇaṃ vā'tha nirguṇam /
kadācittveva khalvetadāhurapratibuddhakam //
budhyate yadi vā'vyaktametadvai pañcaviṃśakam / budhyamāno bhavatyeṣa saṅgātmaka iti śrutiḥ /
anenāpratibuddheti vadantyavyaktamacyutam //
avyaktobodhanāccāpi budhyamānaṃ vadantyuta /
pañcaviṃśaṃ mahātmānaṃ na cāsāvapi budhyate //
ṣaṅviśaṃ vimalaṃ buddhamaprameyaṃ sanātanam /
sa tu taṃ pañcaviṃśaṃ ca caturviśaṃ ca budhyate //
dṛśyādṛśyau hyanugatāvubhāveva mahādyutī /
avyaktaṃ tattu tadbrahma budhyate tāta kevalam //
kevalaṃ pañcaviṃśaṃ ca caturviśaṃ ca paśyati /
budhyamāno yadātmānamanyo'hamiti manyate //
tadā prakṛtimāneṣa bhavatyavyaktalocanaḥ /
budhyate ca parāṃ buddhiṃ vimalāmamalāṃ yadā //
ṣaṅviṃśaṃ rājaśārdūla tathā buddhatvamāvrajet /
tatastyajati so'vyaktaṃ sargapralayadharmi vai //
nirguṇaḥ prakṛtiṃ veda guṇayuktāmacetanām /
tataḥ kevaladharmā'sau bhavatyavyaktadarśanāt //
kevalena samāgamya vimukto'tmānamāpnuyāt /
etaṃ vai tattvamityāhurnistattvamajarāmaram //
tattvasaṃśrayaṇādeṣa tattvavānna ca mānada /
pañcaviṃśatitattvāni pravadanti manīṣiṇaḥ //
na caiṣa tattvavāṃstāta nistattvastveṣa buddhimān /
eṣa muñcati tattvaṃ hi kṣipraṃ buddhatvalakṣaṇam //
ṣāṅviṃśo'hamiti prājño gṛhyamāṇo'jarāmaraḥ /
kevalena balenaiva samatāṃ yātyasaṃśayam //
ṣaṅviṃśena prabuddhena budhyamāno hyabuddhimān /
evaṃ nānātvamityuktaṃ sāṅkhyaśrutinidarśanāt //
cetanena sametasya pañcaviṃśatikasya ca /
ekatvaṃ vai bhavatyasya yadā buddhyā na budhyate //
budhyamānoprabuddhena samatāṃ yāti maithila /
saṅgadharmā bhavatyeṣa niḥsaṅgātmā narādhipa //
niḥsaṅgātmānamāsādya ṣaṅviṃśakamajaṃ vibhum /
vibhustyajati cāvyaktaṃ yadā tvetādvibudhyate //
caturviśaṃ mahābhāga ṣaṅviṃśasya prabodhanāt /
eṣa hyapratibuddhaśca budhyamānaśca te'nagha //
prokto buddhaśca tattvena yathāśrutinidarśanāt /
nānātvaikatvametāvaddraṣṭavyaṃ śāstradṛṣṭibhiḥ //
maśakodumbare yadvadanyatvaṃ tadvadetayoḥ /
matsyodake yathā tadvadanyatvamupalabhyate //
evamevāvagantavyaṃ nānātvaikatvametayoḥ /
etaddhi mokṣa ityuktamavyaktajñānasañjñitam //
pañcaviṃśatikasyāsya yo'yaṃ deheṣu vartate /
eṣa mokṣayitavyeti prāhuravyaktagocarāt //
soyamevaṃ vimucyeta nānyatheti viniścayaḥ /
pareṇa paradharmā ca bhavatyeṣa sametya vai //
viśuddharmā śuddhena buddhena ca sa buddhimān /
vimuktadharmā muktena sametya puruṣarṣabha //
viyogadharmiṇā caiva viyogātmā bhavatyatha /
vimokṣiṇā vimokṣaśca sametyeha tathā bhavet //
śuddhadharmā śuciścaiva bhavatyamitadīptimān /
vimalātmā ca bhavati sametya vimalātmanā //
kevalātmā tathā caiva kevalena sametya vai /
svatantraśca svatantreṇa svatantratvamavāpnute //
etāvadetatkathitaṃ mayā te tathyaṃ mahārāja yathārthatattvam /
amatsaratvaṃ pratigṛhya cārthaṃ sanātanaṃ brahma viśuddhamādyam //
nāvedaniṣṭhasya janasya rāja npradeyametatparamaṃ tvayā bhavet /
vivitsamānāya vibodhakāraṇaṃ prabodhahetoḥ praṇatasya śāsanam //
na deyametacca tathā'nṛtātmane śaṭhāya klībāya na jihnabuddhaye /
na paṇḍitajñānaparopatāpine deyaṃ tvayedaṃ vinibodha yādṛśe //
śraddhānvitāyātha guṇānvitāya parāpavādādviratāya nityam /
viśuddhayogāya budhāya caiva kriyāvate ca kṣamiṇe hitāya //
viviktaśīlāya vidhipriyāya vivādahīnāya bahuśrutām /
vijānate caiva damakṣamāvate śaktāya caikātmaśamāya dehinām //
etairguṇairhīnatame na deya metatparaṃ brahma viśuddhamāhuḥ /
na śreyasā yokṣyati tādṛśe kṛtaṃ dharmapravaktāramapātradānāt //
pṛthvīmimāṃ yadyapi ratnapūrṇāṃ dadyānna deyaṃ tvidamavratāya /
jitendriyāyaitadasaṃśayaṃ te bhavetpradeyaṃ paramaṃ narendra //
karāla mā te bhayamastu kiñci detacchrutaṃ brahma paraṃ tvayā'dya /
yathāvaduktaṃ paramaṃ pavitraṃ viśokamatyantamanādimadhyam //
agādhajanmāmaraṇaṃ ca rāja nnirāmayaṃ vītabhayaṃ śivaṃ ca /
samīkṣya mohaṃ tyaja bā'dya sarva jñānasya tattvārthamidaṃ viditvā //
avāptametaddhi mayā sanātanā ddhiraṇyagarbhādyajato narādhipa /
prasādya yatnena tamugratejasaṃ sanātanaṃ brahma yathā'dya vai tvayā //
pṛṣṭastvayā cāsmi yathā narendra tathā mayedaṃ tvayi coktamadya /
tathā'vāptaṃ brahmaṇo me narendra mahājñānaṃ mokṣavidāṃ parāyaṇam //
bhīṣma uvāca /
etaduktaṃ paraṃ brahma yasmānnāvartate punaḥ /
pañcaviṃśo mahārāja paramarṣinidarśanāt //
punarāvṛttimāpnoti paraṃ jñānamavāpya ca /
nāvabudhyati tattvena budhyamāno'jarāmaram //
etanniḥ śreyasakaraṃ jñānaṃ te paramaṃ mayā /
kathitaṃ tattvatastāta śrutvā devarṣito nṛpa //
hiraṇyagarbhādṛṣiṇā vasiṣṭhena mahātmanā /
vasiṣṭhādṛṣiśārdūlānnārado'vāptavānidam //
nāradādviditaṃ mahyametadbrahma sanātanam /
mā śucaḥ kauravendra tvaṃ śrutvaitatparamaṃ padam //
yena kṣarākṣare vitte bhayaṃ tasya na vidyate /
vidyate tu bhayaṃ tasya yo naitadvetti pārthiva //
avijñānācca mūḍhātmā punaḥ punarupādravat /
pretya jātisahasrāṇi maraṇāntānyupāśnute //
devalokaṃ tathā tiryaṅbhanuṣyamapi cāśnute /
yadi śudhyati kālena tasmādajñānasāgarāt //
uttīrṇo'smādagādhātsa paramāpnoti śobhanam / ajñānasāgaro ghoro hyavyakto'gādha ucyate /
ahanyahani majjanti yatra bhūtāni bhārata //
yasmādagādhādavyaktāduttīrṇastvaṃ sanātanāt /
tasmāttvaṃ virajāścaiva vitamaskaśca pārthiva //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0