મહાભારત · અધ્યાય 12.313

અપ્રબુદ્ધમથાવ્યક્તમિમં ગુણવિધિં શૃણુ ।
ગુણાન્ધારયતે હ્યેષા સૃજત્યાક્ષિપતે તથા ॥

અજસ્રં ત્વિહ ક્રીડાર્થં વિકરોતિ જનાધિપ ।
આત્માનં બહુધા કૃત્વા તાન્યેવ પ્રવિચક્ષતે ॥

એતદેવં વિકુર્વાણં બુધ્યમાનો ન બુધ્યતે ।
અવ્યક્તબોધનાચ્ચૈવ બુધ્યમાનં વદન્ત્યપિ ॥

ન ત્વેવ બુધ્યતેઽવ્યક્તં સગુણં વાઽથ નિર્ગુણમ્ ।
કદાચિત્ત્વેવ ખલ્વેતદાહુરપ્રતિબુદ્ધકમ્ ॥

બુધ્યતે યદિ વાઽવ્યક્તમેતદ્વૈ પઞ્ચવિંશકમ્ । બુધ્યમાનો ભવત્યેષ સઙ્ગાત્મક ઇતિ શ્રુતિઃ ।
અનેનાપ્રતિબુદ્ધેતિ વદન્ત્યવ્યક્તમચ્યુતમ્ ॥

અવ્યક્તોબોધનાચ્ચાપિ બુધ્યમાનં વદન્ત્યુત ।
પઞ્ચવિંશં મહાત્માનં ન ચાસાવપિ બુધ્યતે ॥

ષઙ્વિશં વિમલં બુદ્ધમપ્રમેયં સનાતનમ્ ।
સ તુ તં પઞ્ચવિંશં ચ ચતુર્વિશં ચ બુધ્યતે ॥

દૃશ્યાદૃશ્યૌ હ્યનુગતાવુભાવેવ મહાદ્યુતી ।
અવ્યક્તં તત્તુ તદ્બ્રહ્મ બુધ્યતે તાત કેવલમ્ ॥

કેવલં પઞ્ચવિંશં ચ ચતુર્વિશં ચ પશ્યતિ ।
બુધ્યમાનો યદાત્માનમન્યોઽહમિતિ મન્યતે ॥

તદા પ્રકૃતિમાનેષ ભવત્યવ્યક્તલોચનઃ ।
બુધ્યતે ચ પરાં બુદ્ધિં વિમલામમલાં યદા ॥

ષઙ્વિંશં રાજશાર્દૂલ તથા બુદ્ધત્વમાવ્રજેત્ ।
તતસ્ત્યજતિ સોઽવ્યક્તં સર્ગપ્રલયધર્મિ વૈ ॥

નિર્ગુણઃ પ્રકૃતિં વેદ ગુણયુક્તામચેતનામ્ ।
તતઃ કેવલધર્માઽસૌ ભવત્યવ્યક્તદર્શનાત્ ॥

કેવલેન સમાગમ્ય વિમુક્તોઽત્માનમાપ્નુયાત્ ।
એતં વૈ તત્ત્વમિત્યાહુર્નિસ્તત્ત્વમજરામરમ્ ॥

તત્ત્વસંશ્રયણાદેષ તત્ત્વવાન્ન ચ માનદ ।
પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનિ પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ॥

ન ચૈષ તત્ત્વવાંસ્તાત નિસ્તત્ત્વસ્ત્વેષ બુદ્ધિમાન્ ।
એષ મુઞ્ચતિ તત્ત્વં હિ ક્ષિપ્રં બુદ્ધત્વલક્ષણમ્ ॥

ષાઙ્વિંશોઽહમિતિ પ્રાજ્ઞો ગૃહ્યમાણોઽજરામરઃ ।
કેવલેન બલેનૈવ સમતાં યાત્યસંશયમ્ ॥

ષઙ્વિંશેન પ્રબુદ્ધેન બુધ્યમાનો હ્યબુદ્ધિમાન્ ।
એવં નાનાત્વમિત્યુક્તં સાઙ્ખ્યશ્રુતિનિદર્શનાત્ ॥

ચેતનેન સમેતસ્ય પઞ્ચવિંશતિકસ્ય ચ ।
એકત્વં વૈ ભવત્યસ્ય યદા બુદ્ધ્યા ન બુધ્યતે ॥

બુધ્યમાનોપ્રબુદ્ધેન સમતાં યાતિ મૈથિલ ।
સઙ્ગધર્મા ભવત્યેષ નિઃસઙ્ગાત્મા નરાધિપ ॥

નિઃસઙ્ગાત્માનમાસાદ્ય ષઙ્વિંશકમજં વિભુમ્ ।
વિભુસ્ત્યજતિ ચાવ્યક્તં યદા ત્વેતાદ્વિબુધ્યતે ॥

ચતુર્વિશં મહાભાગ ષઙ્વિંશસ્ય પ્રબોધનાત્ ।
એષ હ્યપ્રતિબુદ્ધશ્ચ બુધ્યમાનશ્ચ તેઽનઘ ॥

પ્રોક્તો બુદ્ધશ્ચ તત્ત્વેન યથાશ્રુતિનિદર્શનાત્ ।
નાનાત્વૈકત્વમેતાવદ્દ્રષ્ટવ્યં શાસ્ત્રદૃષ્ટિભિઃ ॥

મશકોદુમ્બરે યદ્વદન્યત્વં તદ્વદેતયોઃ ।
મત્સ્યોદકે યથા તદ્વદન્યત્વમુપલભ્યતે ॥

એવમેવાવગન્તવ્યં નાનાત્વૈકત્વમેતયોઃ ।
એતદ્ધિ મોક્ષ ઇત્યુક્તમવ્યક્તજ્ઞાનસઞ્જ્ઞિતમ્ ॥

પઞ્ચવિંશતિકસ્યાસ્ય યોઽયં દેહેષુ વર્તતે ।
એષ મોક્ષયિતવ્યેતિ પ્રાહુરવ્યક્તગોચરાત્ ॥

સોયમેવં વિમુચ્યેત નાન્યથેતિ વિનિશ્ચયઃ ।
પરેણ પરધર્મા ચ ભવત્યેષ સમેત્ય વૈ ॥

વિશુદ્ધર્મા શુદ્ધેન બુદ્ધેન ચ સ બુદ્ધિમાન્ ।
વિમુક્તધર્મા મુક્તેન સમેત્ય પુરુષર્ષભ ॥

વિયોગધર્મિણા ચૈવ વિયોગાત્મા ભવત્યથ ।
વિમોક્ષિણા વિમોક્ષશ્ચ સમેત્યેહ તથા ભવેત્ ॥

શુદ્ધધર્મા શુચિશ્ચૈવ ભવત્યમિતદીપ્તિમાન્ ।
વિમલાત્મા ચ ભવતિ સમેત્ય વિમલાત્મના ॥

કેવલાત્મા તથા ચૈવ કેવલેન સમેત્ય વૈ ।
સ્વતન્ત્રશ્ચ સ્વતન્ત્રેણ સ્વતન્ત્રત્વમવાપ્નુતે ॥

એતાવદેતત્કથિતં મયા તે તથ્યં મહારાજ યથાર્થતત્ત્વમ્ ।
અમત્સરત્વં પ્રતિગૃહ્ય ચાર્થં સનાતનં બ્રહ્મ વિશુદ્ધમાદ્યમ્ ॥

નાવેદનિષ્ઠસ્ય જનસ્ય રાજ ન્પ્રદેયમેતત્પરમં ત્વયા ભવેત્ ।
વિવિત્સમાનાય વિબોધકારણં પ્રબોધહેતોઃ પ્રણતસ્ય શાસનમ્ ॥

ન દેયમેતચ્ચ તથાઽનૃતાત્મને શઠાય ક્લીબાય ન જિહ્નબુદ્ધયે ।
ન પણ્ડિતજ્ઞાનપરોપતાપિને દેયં ત્વયેદં વિનિબોધ યાદૃશે ॥

શ્રદ્ધાન્વિતાયાથ ગુણાન્વિતાય પરાપવાદાદ્વિરતાય નિત્યમ્ ।
વિશુદ્ધયોગાય બુધાય ચૈવ ક્રિયાવતે ચ ક્ષમિણે હિતાય ॥

વિવિક્તશીલાય વિધિપ્રિયાય વિવાદહીનાય બહુશ્રુતામ્ ।
વિજાનતે ચૈવ દમક્ષમાવતે શક્તાય ચૈકાત્મશમાય દેહિનામ્ ॥

એતૈર્ગુણૈર્હીનતમે ન દેય મેતત્પરં બ્રહ્મ વિશુદ્ધમાહુઃ ।
ન શ્રેયસા યોક્ષ્યતિ તાદૃશે કૃતં ધર્મપ્રવક્તારમપાત્રદાનાત્ ॥

પૃથ્વીમિમાં યદ્યપિ રત્નપૂર્ણાં દદ્યાન્ન દેયં ત્વિદમવ્રતાય ।
જિતેન્દ્રિયાયૈતદસંશયં તે ભવેત્પ્રદેયં પરમં નરેન્દ્ર ॥

કરાલ મા તે ભયમસ્તુ કિઞ્ચિ દેતચ્છ્રુતં બ્રહ્મ પરં ત્વયાઽદ્ય ।
યથાવદુક્તં પરમં પવિત્રં વિશોકમત્યન્તમનાદિમધ્યમ્ ॥

અગાધજન્મામરણં ચ રાજ ન્નિરામયં વીતભયં શિવં ચ ।
સમીક્ષ્ય મોહં ત્યજ બાઽદ્ય સર્વ જ્ઞાનસ્ય તત્ત્વાર્થમિદં વિદિત્વા ॥

અવાપ્તમેતદ્ધિ મયા સનાતના દ્ધિરણ્યગર્ભાદ્યજતો નરાધિપ ।
પ્રસાદ્ય યત્નેન તમુગ્રતેજસં સનાતનં બ્રહ્મ યથાઽદ્ય વૈ ત્વયા ॥

પૃષ્ટસ્ત્વયા ચાસ્મિ યથા નરેન્દ્ર તથા મયેદં ત્વયિ ચોક્તમદ્ય ।
તથાઽવાપ્તં બ્રહ્મણો મે નરેન્દ્ર મહાજ્ઞાનં મોક્ષવિદાં પરાયણમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એતદુક્તં પરં બ્રહ્મ યસ્માન્નાવર્તતે પુનઃ ।
પઞ્ચવિંશો મહારાજ પરમર્ષિનિદર્શનાત્ ॥

પુનરાવૃત્તિમાપ્નોતિ પરં જ્ઞાનમવાપ્ય ચ ।
નાવબુધ્યતિ તત્ત્વેન બુધ્યમાનોઽજરામરમ્ ॥

એતન્નિઃ શ્રેયસકરં જ્ઞાનં તે પરમં મયા ।
કથિતં તત્ત્વતસ્તાત શ્રુત્વા દેવર્ષિતો નૃપ ॥

હિરણ્યગર્ભાદૃષિણા વસિષ્ઠેન મહાત્મના ।
વસિષ્ઠાદૃષિશાર્દૂલાન્નારદોઽવાપ્તવાનિદમ્ ॥

નારદાદ્વિદિતં મહ્યમેતદ્બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
મા શુચઃ કૌરવેન્દ્ર ત્વં શ્રુત્વૈતત્પરમં પદમ્ ॥

યેન ક્ષરાક્ષરે વિત્તે ભયં તસ્ય ન વિદ્યતે ।
વિદ્યતે તુ ભયં તસ્ય યો નૈતદ્વેત્તિ પાર્થિવ ॥

અવિજ્ઞાનાચ્ચ મૂઢાત્મા પુનઃ પુનરુપાદ્રવત્ ।
પ્રેત્ય જાતિસહસ્રાણિ મરણાન્તાન્યુપાશ્નુતે ॥

દેવલોકં તથા તિર્યઙ્ભનુષ્યમપિ ચાશ્નુતે ।
યદિ શુધ્યતિ કાલેન તસ્માદજ્ઞાનસાગરાત્ ॥

ઉત્તીર્ણોઽસ્માદગાધાત્સ પરમાપ્નોતિ શોભનમ્ । અજ્ઞાનસાગરો ઘોરો હ્યવ્યક્તોઽગાધ ઉચ્યતે ।
અહન્યહનિ મજ્જન્તિ યત્ર ભૂતાનિ ભારત ॥

યસ્માદગાધાદવ્યક્તાદુત્તીર્ણસ્ત્વં સનાતનાત્ ।
તસ્માત્ત્વં વિરજાશ્ચૈવ વિતમસ્કશ્ચ પાર્થિવ ॥