Mahabharata · Chapter 12.312
sāṅkhyadarśanametāvaduktaṃ te nṛpasattam /
vidyāvidye tvidānīṃ me tvaṃ nibodhānupūrvaśaḥ //
avidyāmāhuravyaktaṃ sargapralayadharmiṇīm /
sargapralayanirmukto vidyo vai pañcaviṃśakaḥ //
ekatvaṃ ca bahutvaṃ ca prakṛteranu tattvavit / parasparaṃ tu vidyāṃ vai tvaṃ nibodhānupūrvaśaḥ /
yathoktamṛṣibhistāta sāṅkhyasyāsya nidarśanam //
karmendriyāṇāṃ sarveṣāṃ vidyā buddhīndriyaṃ smṛtam /
buddhīndriyāṇāṃ ca tathā viśeṣā iti naḥ śrutam //
viśeṣāṇāṃ manasteṣāṃ vidyāmāhurmanīṣiṇaḥ /
manasaḥ pañcabhūtāni vidyā ityabhicakṣate //
ahankārastu bhūtānāṃ pañcānāṃ nātra saṃśayaḥ /
ahankārasya ca tathā buddhirvidyā nareśvara //
buddheḥ prakṛtiravyaktaṃ tattvānāṃ parameśvaram /
vidyā jñeyā naraśreṣṭha vidhiśca paramaḥ smṛtaḥ //
avyaktasya paraṃ prāhurvidyāṃ vai pañcaviṃśakam /
sarvasya sarvamityuktaṃ jñeyaṃ jñānasya pārthiva //
jñānamavyaktamityuktaṃ jñeyo vai pañcaviṃśakaḥ /
tathaiva jñānamavyaktaṃ vijñātā pañcaviṃśaka //
vidyāvidyārthitattvena mayoktā te viśeṣataḥ /
akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva yaduktaṃ tannibodha me //
ubhāvetau kṣarāvuktāvubhāvetau kṣarākṣarau /
kāraṇaṃ tu pravakṣyāmi yathākhyāto na jānataḥ //
anādinidhanāvetāvubhāveveśvarau matau /
tattvasañjñāvubhāvetau procyate jñānacintakaiḥ //
sargapralayadharmatvādavyaktaṃ prāhurakṣaram /
tadetadguṇasargāya vikurvāṇaṃ punaḥpunaḥ //
guṇānāṃ mahadādīnāmutpadyante paramparāḥ /
adhiṣṭhānaṃ kṣetramāhuretattatpañcaviṃśakam //
yadā tu guṇajālaṃ tadavyaktātmani sankṣipet /
tadā saha guṇaistaistu pañcaviṃśo vilīyate //
guṇā guṇeṣu līyante tadaikā prakṛtirbhavet /
kṣetrajño'pi yadā tāta tatkṣetre sampralīyate //
tadā'kṣaratvaṃ prakṛtirgacchate guṇasañjñitā /
nirguṇatvaṃ ca vaideha guṇeṣvaprativartanāt //
evameva ca kṣetrajñaḥ kṣetrajñānaparikṣayāt /
prakṛtyā nirguṇastveṣa ityevamanuśuśruma //
kṣaro bhavatyeṣa yadā tadā guṇavatī mithaḥ /
prakṛtiṃ tvibhajānāti nirguṇatvaṃ tathā'tmanaḥ //
tadā viśuddho bhavati prakṛteḥ parivarjanāt /
anyo'hamanyeyamiti yadā budhyati buddhimān //
tadaiṣā tvanyatāmeti na ca miśratvatāṃ vrajet /
prakṛtyā caiva rājendra miśro'nanyaśca dṛśyate //
yadā tu guṇajālaṃ tatprākṛtaṃ vijugupsate /
paśyate cāparaṃ paśyaṃ tadā paśyanna saṃsvajet //
kimahaṃ kṛtavānevaṃ yohaṃ kālamimaṃ janam / yadā matsyodakaṃ jñānamanuvartitavāṃstadā /
matsyo jālaṃ hyavijñānādanuvartitavāniha //
ahameva hi sammohādanyamanyaṃ janājjanam /
matsyo yathodakajñānādanuvartitavānaham //
matsyo'nyatvaṃ yathā jñānādudakānnābhimanyate /
ātmānaṃ tadvadajñānādanyatvaṃ caiva vedayaham //
mamāstu dhigabuddhasya yo'hamajña imaṃ punaḥ /
anuvartitavānmohādanyamanyaṃ janājjanam //
ayamatra bhevadbandhuranena saha me kṣamam /
sāmyamekatvatāṃ yāsye yādṛśastādṛśastvaham //
tulyatāmiha paśyāmi sadṛśo'hamanena vai /
ayaṃ hi vimalo'vyaktamahamīdṛśakastathā //
yo'hamajñānasammohādajñayā sampravṛttavān /
sasaṅgayā'haṃ niḥsaṅgaḥ sthitaḥ kālamimaṃ tvaham //
anayā'haṃ vaśībhūtaḥ kālametaṃ na buddhavān /
uccamadhyamanīcānāṃ tāmahaṃ kathamāvase //
samānayā na yāceha sahavāsamahaṃ katham /
gacchāmyabuddhabhāvatvādeṣedānīṃ sthiro bhave //
sahavāsaṃ na yāsyāmi kālametaddhi vañcanāt /
vañcitosmyanayā yaddhi nirvikāro vikārayā //
na cāyamaparādho'syā hyaparādho hyayaṃ mama /
yo'hamatrābhavaṃ saktaḥ parāṅbhukhamupasthitaḥ //
tatosmi bahurūpāsu sthito mūrtiṣvamūrtimān /
amūrtaścāpi mūrtātmā mamatvena pradharṣitaḥ //
prakṛteranayatvena tāsu tāsviha yoniṣu /
nirmamasya mamatvena kiṃ kṛtaṃ tāsu tāsu ca //
yonīṣu vartamānena naṣṭasañjñena cetasā /
na mamātrānayā kāryamahankārakṛtātmanā //
ātmānaṃ bahudhā kṛtvā yeyaṃ bhūyo yunakti mām /
idānīmeṣa buddhosmi nirmamo nirahankṛtaḥ //
mamatvamanayā nityamahankārakṛtātmakam /
apetyāhamimāṃ hitvā saṃśrayiṣye nirāmayam //
anena sāmyaṃ yāsyāmi nānayā'hamacetasā /
kṣaṇaṃ mama sahānena naikatvamanayā saha //
evaṃ paramasambodhātpañcaviṃśo'nubuddhavān /
akṣaratvaṃ niyaccheta tyaktvā kṣaramanāmayam //
avyaktaṃ vyaktakarmāṇaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ tathā /
nirguṇaṃ paramaṃ dṛṣṭvā tādṛgbhavati maithila //
akṣarakṣarayoretaduktaṃ tatvanidarśanam /
mayeha jñānasampannaṃ yathāśrūtinidarśanāt //
niḥsandigdhaṃ ca sūkṣmaṃ ca vibuddhaṃ vimalaṃ yathā /
pravakṣyāmi tute bhūyastannibodha yathāśrutam //
sāṅkhyayogau mayā proktau śāstradvayanidarśanāt /
yadeva śāstraṃ sāṅkhyoktaṃ yogadarśanameva tat //
prabodhanakaraṃ jñānaṃ sāṅkhyānāmavanīpate /
vispaṣṭaṃ procyate tatra śiṣyāṇāṃ hitakāmyayā //
pṛthakcaivamidaṃ śāstramityāhuḥ kuśalā janāḥ /
asmiṃśca śāstre yogānāṃ punardadhi punaḥ śaraḥ //
pañcaviṃśātparaṃ tattvaṃ na paśyati narādhipa /
sāṅkhyānāṃ tu paraṃ tattvaṃ yathāvadanuvarṇitam //
buddhamapratibuddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ /
budhyamānaṃ ca buddhaṃ ca prāhuryoganidarśanam //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0