Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mahabharata · Chapter 12.312

12.312.1

sāṅkhyadarśanametāvaduktaṃ te nṛpasattam /
vidyāvidye tvidānīṃ me tvaṃ nibodhānupūrvaśaḥ //

12.312.2

avidyāmāhuravyaktaṃ sargapralayadharmiṇīm /
sargapralayanirmukto vidyo vai pañcaviṃśakaḥ //

12.312.3

ekatvaṃ ca bahutvaṃ ca prakṛteranu tattvavit / parasparaṃ tu vidyāṃ vai tvaṃ nibodhānupūrvaśaḥ /
yathoktamṛṣibhistāta sāṅkhyasyāsya nidarśanam //

12.312.4

karmendriyāṇāṃ sarveṣāṃ vidyā buddhīndriyaṃ smṛtam /
buddhīndriyāṇāṃ ca tathā viśeṣā iti naḥ śrutam //

12.312.5

viśeṣāṇāṃ manasteṣāṃ vidyāmāhurmanīṣiṇaḥ /
manasaḥ pañcabhūtāni vidyā ityabhicakṣate //

12.312.6

ahankārastu bhūtānāṃ pañcānāṃ nātra saṃśayaḥ /
ahankārasya ca tathā buddhirvidyā nareśvara //

12.312.7

buddheḥ prakṛtiravyaktaṃ tattvānāṃ parameśvaram /
vidyā jñeyā naraśreṣṭha vidhiśca paramaḥ smṛtaḥ //

12.312.8

avyaktasya paraṃ prāhurvidyāṃ vai pañcaviṃśakam /
sarvasya sarvamityuktaṃ jñeyaṃ jñānasya pārthiva //

12.312.9

jñānamavyaktamityuktaṃ jñeyo vai pañcaviṃśakaḥ /
tathaiva jñānamavyaktaṃ vijñātā pañcaviṃśaka //

12.312.10

vidyāvidyārthitattvena mayoktā te viśeṣataḥ /
akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva yaduktaṃ tannibodha me //

12.312.11

ubhāvetau kṣarāvuktāvubhāvetau kṣarākṣarau /
kāraṇaṃ tu pravakṣyāmi yathākhyāto na jānataḥ //

12.312.12

anādinidhanāvetāvubhāveveśvarau matau /
tattvasañjñāvubhāvetau procyate jñānacintakaiḥ //

12.312.13

sargapralayadharmatvādavyaktaṃ prāhurakṣaram /
tadetadguṇasargāya vikurvāṇaṃ punaḥpunaḥ //

12.312.14

guṇānāṃ mahadādīnāmutpadyante paramparāḥ /
adhiṣṭhānaṃ kṣetramāhuretattatpañcaviṃśakam //

12.312.15

yadā tu guṇajālaṃ tadavyaktātmani sankṣipet /
tadā saha guṇaistaistu pañcaviṃśo vilīyate //

12.312.16

guṇā guṇeṣu līyante tadaikā prakṛtirbhavet /
kṣetrajño'pi yadā tāta tatkṣetre sampralīyate //

12.312.17

tadā'kṣaratvaṃ prakṛtirgacchate guṇasañjñitā /
nirguṇatvaṃ ca vaideha guṇeṣvaprativartanāt //

12.312.18

evameva ca kṣetrajñaḥ kṣetrajñānaparikṣayāt /
prakṛtyā nirguṇastveṣa ityevamanuśuśruma //

12.312.19

kṣaro bhavatyeṣa yadā tadā guṇavatī mithaḥ /
prakṛtiṃ tvibhajānāti nirguṇatvaṃ tathā'tmanaḥ //

12.312.20

tadā viśuddho bhavati prakṛteḥ parivarjanāt /
anyo'hamanyeyamiti yadā budhyati buddhimān //

12.312.21

tadaiṣā tvanyatāmeti na ca miśratvatāṃ vrajet /
prakṛtyā caiva rājendra miśro'nanyaśca dṛśyate //

12.312.22

yadā tu guṇajālaṃ tatprākṛtaṃ vijugupsate /
paśyate cāparaṃ paśyaṃ tadā paśyanna saṃsvajet //

12.312.23

kimahaṃ kṛtavānevaṃ yohaṃ kālamimaṃ janam / yadā matsyodakaṃ jñānamanuvartitavāṃstadā /
matsyo jālaṃ hyavijñānādanuvartitavāniha //

12.312.24

ahameva hi sammohādanyamanyaṃ janājjanam /
matsyo yathodakajñānādanuvartitavānaham //

12.312.25

matsyo'nyatvaṃ yathā jñānādudakānnābhimanyate /
ātmānaṃ tadvadajñānādanyatvaṃ caiva vedayaham //

12.312.26

mamāstu dhigabuddhasya yo'hamajña imaṃ punaḥ /
anuvartitavānmohādanyamanyaṃ janājjanam //

12.312.27

ayamatra bhevadbandhuranena saha me kṣamam /
sāmyamekatvatāṃ yāsye yādṛśastādṛśastvaham //

12.312.28

tulyatāmiha paśyāmi sadṛśo'hamanena vai /
ayaṃ hi vimalo'vyaktamahamīdṛśakastathā //

12.312.29

yo'hamajñānasammohādajñayā sampravṛttavān /
sasaṅgayā'haṃ niḥsaṅgaḥ sthitaḥ kālamimaṃ tvaham //

12.312.30

anayā'haṃ vaśībhūtaḥ kālametaṃ na buddhavān /
uccamadhyamanīcānāṃ tāmahaṃ kathamāvase //

12.312.31

samānayā na yāceha sahavāsamahaṃ katham /
gacchāmyabuddhabhāvatvādeṣedānīṃ sthiro bhave //

12.312.32

sahavāsaṃ na yāsyāmi kālametaddhi vañcanāt /
vañcitosmyanayā yaddhi nirvikāro vikārayā //

12.312.33

na cāyamaparādho'syā hyaparādho hyayaṃ mama /
yo'hamatrābhavaṃ saktaḥ parāṅbhukhamupasthitaḥ //

12.312.34

tatosmi bahurūpāsu sthito mūrtiṣvamūrtimān /
amūrtaścāpi mūrtātmā mamatvena pradharṣitaḥ //

12.312.35

prakṛteranayatvena tāsu tāsviha yoniṣu /
nirmamasya mamatvena kiṃ kṛtaṃ tāsu tāsu ca //

12.312.36

yonīṣu vartamānena naṣṭasañjñena cetasā /
na mamātrānayā kāryamahankārakṛtātmanā //

12.312.37

ātmānaṃ bahudhā kṛtvā yeyaṃ bhūyo yunakti mām /
idānīmeṣa buddhosmi nirmamo nirahankṛtaḥ //

12.312.38

mamatvamanayā nityamahankārakṛtātmakam /
apetyāhamimāṃ hitvā saṃśrayiṣye nirāmayam //

12.312.39

anena sāmyaṃ yāsyāmi nānayā'hamacetasā /
kṣaṇaṃ mama sahānena naikatvamanayā saha //

12.312.40

evaṃ paramasambodhātpañcaviṃśo'nubuddhavān /
akṣaratvaṃ niyaccheta tyaktvā kṣaramanāmayam //

12.312.41

avyaktaṃ vyaktakarmāṇaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ tathā /
nirguṇaṃ paramaṃ dṛṣṭvā tādṛgbhavati maithila //

12.312.42

akṣarakṣarayoretaduktaṃ tatvanidarśanam /
mayeha jñānasampannaṃ yathāśrūtinidarśanāt //

12.312.43

niḥsandigdhaṃ ca sūkṣmaṃ ca vibuddhaṃ vimalaṃ yathā /
pravakṣyāmi tute bhūyastannibodha yathāśrutam //

12.312.44

sāṅkhyayogau mayā proktau śāstradvayanidarśanāt /
yadeva śāstraṃ sāṅkhyoktaṃ yogadarśanameva tat //

12.312.45

prabodhanakaraṃ jñānaṃ sāṅkhyānāmavanīpate /
vispaṣṭaṃ procyate tatra śiṣyāṇāṃ hitakāmyayā //

12.312.46

pṛthakcaivamidaṃ śāstramityāhuḥ kuśalā janāḥ /
asmiṃśca śāstre yogānāṃ punardadhi punaḥ śaraḥ //

12.312.47

pañcaviṃśātparaṃ tattvaṃ na paśyati narādhipa /
sāṅkhyānāṃ tu paraṃ tattvaṃ yathāvadanuvarṇitam //

12.312.48

buddhamapratibuddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ /
budhyamānaṃ ca buddhaṃ ca prāhuryoganidarśanam //

Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc