મહાભારત · અધ્યાય 12.312

સાઙ્ખ્યદર્શનમેતાવદુક્તં તે નૃપસત્તમ્ ।
વિદ્યાવિદ્યે ત્વિદાનીં મે ત્વં નિબોધાનુપૂર્વશઃ ॥

અવિદ્યામાહુરવ્યક્તં સર્ગપ્રલયધર્મિણીમ્ ।
સર્ગપ્રલયનિર્મુક્તો વિદ્યો વૈ પઞ્ચવિંશકઃ ॥

એકત્વં ચ બહુત્વં ચ પ્રકૃતેરનુ તત્ત્વવિત્ । પરસ્પરં તુ વિદ્યાં વૈ ત્વં નિબોધાનુપૂર્વશઃ ।
યથોક્તમૃષિભિસ્તાત સાઙ્ખ્યસ્યાસ્ય નિદર્શનમ્ ॥

કર્મેન્દ્રિયાણાં સર્વેષાં વિદ્યા બુદ્ધીન્દ્રિયં સ્મૃતમ્ ।
બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં ચ તથા વિશેષા ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

વિશેષાણાં મનસ્તેષાં વિદ્યામાહુર્મનીષિણઃ ।
મનસઃ પઞ્ચભૂતાનિ વિદ્યા ઇત્યભિચક્ષતે ॥

અહન્કારસ્તુ ભૂતાનાં પઞ્ચાનાં નાત્ર સંશયઃ ।
અહન્કારસ્ય ચ તથા બુદ્ધિર્વિદ્યા નરેશ્વર ॥

બુદ્ધેઃ પ્રકૃતિરવ્યક્તં તત્ત્વાનાં પરમેશ્વરમ્ ।
વિદ્યા જ્ઞેયા નરશ્રેષ્ઠ વિધિશ્ચ પરમઃ સ્મૃતઃ ॥

અવ્યક્તસ્ય પરં પ્રાહુર્વિદ્યાં વૈ પઞ્ચવિંશકમ્ ।
સર્વસ્ય સર્વમિત્યુક્તં જ્ઞેયં જ્ઞાનસ્ય પાર્થિવ ॥

જ્ઞાનમવ્યક્તમિત્યુક્તં જ્ઞેયો વૈ પઞ્ચવિંશકઃ ।
તથૈવ જ્ઞાનમવ્યક્તં વિજ્ઞાતા પઞ્ચવિંશક ॥

વિદ્યાવિદ્યાર્થિતત્ત્વેન મયોક્તા તે વિશેષતઃ ।
અક્ષરં ચ ક્ષરં ચૈવ યદુક્તં તન્નિબોધ મે ॥

ઉભાવેતૌ ક્ષરાવુક્તાવુભાવેતૌ ક્ષરાક્ષરૌ ।
કારણં તુ પ્રવક્ષ્યામિ યથાખ્યાતો ન જાનતઃ ॥

અનાદિનિધનાવેતાવુભાવેવેશ્વરૌ મતૌ ।
તત્ત્વસઞ્જ્ઞાવુભાવેતૌ પ્રોચ્યતે જ્ઞાનચિન્તકૈઃ ॥

સર્ગપ્રલયધર્મત્વાદવ્યક્તં પ્રાહુરક્ષરમ્ ।
તદેતદ્ગુણસર્ગાય વિકુર્વાણં પુનઃપુનઃ ॥

ગુણાનાં મહદાદીનામુત્પદ્યન્તે પરમ્પરાઃ ।
અધિષ્ઠાનં ક્ષેત્રમાહુરેતત્તત્પઞ્ચવિંશકમ્ ॥

યદા તુ ગુણજાલં તદવ્યક્તાત્મનિ સન્ક્ષિપેત્ ।
તદા સહ ગુણૈસ્તૈસ્તુ પઞ્ચવિંશો વિલીયતે ॥

ગુણા ગુણેષુ લીયન્તે તદૈકા પ્રકૃતિર્ભવેત્ ।
ક્ષેત્રજ્ઞોઽપિ યદા તાત તત્ક્ષેત્રે સમ્પ્રલીયતે ॥

તદાઽક્ષરત્વં પ્રકૃતિર્ગચ્છતે ગુણસઞ્જ્ઞિતા ।
નિર્ગુણત્વં ચ વૈદેહ ગુણેષ્વપ્રતિવર્તનાત્ ॥

એવમેવ ચ ક્ષેત્રજ્ઞઃ ક્ષેત્રજ્ઞાનપરિક્ષયાત્ ।
પ્રકૃત્યા નિર્ગુણસ્ત્વેષ ઇત્યેવમનુશુશ્રુમ ॥

ક્ષરો ભવત્યેષ યદા તદા ગુણવતી મિથઃ ।
પ્રકૃતિં ત્વિભજાનાતિ નિર્ગુણત્વં તથાઽત્મનઃ ॥

તદા વિશુદ્ધો ભવતિ પ્રકૃતેઃ પરિવર્જનાત્ ।
અન્યોઽહમન્યેયમિતિ યદા બુધ્યતિ બુદ્ધિમાન્ ॥

તદૈષા ત્વન્યતામેતિ ન ચ મિશ્રત્વતાં વ્રજેત્ ।
પ્રકૃત્યા ચૈવ રાજેન્દ્ર મિશ્રોઽનન્યશ્ચ દૃશ્યતે ॥

યદા તુ ગુણજાલં તત્પ્રાકૃતં વિજુગુપ્સતે ।
પશ્યતે ચાપરં પશ્યં તદા પશ્યન્ન સંસ્વજેત્ ॥

કિમહં કૃતવાનેવં યોહં કાલમિમં જનમ્ । યદા મત્સ્યોદકં જ્ઞાનમનુવર્તિતવાંસ્તદા ।
મત્સ્યો જાલં હ્યવિજ્ઞાનાદનુવર્તિતવાનિહ ॥

અહમેવ હિ સમ્મોહાદન્યમન્યં જનાજ્જનમ્ ।
મત્સ્યો યથોદકજ્ઞાનાદનુવર્તિતવાનહમ્ ॥

મત્સ્યોઽન્યત્વં યથા જ્ઞાનાદુદકાન્નાભિમન્યતે ।
આત્માનં તદ્વદજ્ઞાનાદન્યત્વં ચૈવ વેદયહમ્ ॥

મમાસ્તુ ધિગબુદ્ધસ્ય યોઽહમજ્ઞ ઇમં પુનઃ ।
અનુવર્તિતવાન્મોહાદન્યમન્યં જનાજ્જનમ્ ॥

અયમત્ર ભેવદ્બન્ધુરનેન સહ મે ક્ષમમ્ ।
સામ્યમેકત્વતાં યાસ્યે યાદૃશસ્તાદૃશસ્ત્વહમ્ ॥

તુલ્યતામિહ પશ્યામિ સદૃશોઽહમનેન વૈ ।
અયં હિ વિમલોઽવ્યક્તમહમીદૃશકસ્તથા ॥

યોઽહમજ્ઞાનસમ્મોહાદજ્ઞયા સમ્પ્રવૃત્તવાન્ ।
સસઙ્ગયાઽહં નિઃસઙ્ગઃ સ્થિતઃ કાલમિમં ત્વહમ્ ॥

અનયાઽહં વશીભૂતઃ કાલમેતં ન બુદ્ધવાન્ ।
ઉચ્ચમધ્યમનીચાનાં તામહં કથમાવસે ॥

સમાનયા ન યાચેહ સહવાસમહં કથમ્ ।
ગચ્છામ્યબુદ્ધભાવત્વાદેષેદાનીં સ્થિરો ભવે ॥

સહવાસં ન યાસ્યામિ કાલમેતદ્ધિ વઞ્ચનાત્ ।
વઞ્ચિતોસ્મ્યનયા યદ્ધિ નિર્વિકારો વિકારયા ॥

ન ચાયમપરાધોઽસ્યા હ્યપરાધો હ્યયં મમ ।
યોઽહમત્રાભવં સક્તઃ પરાઙ્ભુખમુપસ્થિતઃ ॥

તતોસ્મિ બહુરૂપાસુ સ્થિતો મૂર્તિષ્વમૂર્તિમાન્ ।
અમૂર્તશ્ચાપિ મૂર્તાત્મા મમત્વેન પ્રધર્ષિતઃ ॥

પ્રકૃતેરનયત્વેન તાસુ તાસ્વિહ યોનિષુ ।
નિર્મમસ્ય મમત્વેન કિં કૃતં તાસુ તાસુ ચ ॥

યોનીષુ વર્તમાનેન નષ્ટસઞ્જ્ઞેન ચેતસા ।
ન મમાત્રાનયા કાર્યમહન્કારકૃતાત્મના ॥

આત્માનં બહુધા કૃત્વા યેયં ભૂયો યુનક્તિ મામ્ ।
ઇદાનીમેષ બુદ્ધોસ્મિ નિર્મમો નિરહન્કૃતઃ ॥

મમત્વમનયા નિત્યમહન્કારકૃતાત્મકમ્ ।
અપેત્યાહમિમાં હિત્વા સંશ્રયિષ્યે નિરામયમ્ ॥

અનેન સામ્યં યાસ્યામિ નાનયાઽહમચેતસા ।
ક્ષણં મમ સહાનેન નૈકત્વમનયા સહ ॥

એવં પરમસમ્બોધાત્પઞ્ચવિંશોઽનુબુદ્ધવાન્ ।
અક્ષરત્વં નિયચ્છેત ત્યક્ત્વા ક્ષરમનામયમ્ ॥

અવ્યક્તં વ્યક્તકર્માણં સગુણં નિર્ગુણં તથા ।
નિર્ગુણં પરમં દૃષ્ટ્વા તાદૃગ્ભવતિ મૈથિલ ॥

અક્ષરક્ષરયોરેતદુક્તં તત્વનિદર્શનમ્ ।
મયેહ જ્ઞાનસમ્પન્નં યથાશ્રૂતિનિદર્શનાત્ ॥

નિઃસન્દિગ્ધં ચ સૂક્ષ્મં ચ વિબુદ્ધં વિમલં યથા ।
પ્રવક્ષ્યામિ તુતે ભૂયસ્તન્નિબોધ યથાશ્રુતમ્ ॥

સાઙ્ખ્યયોગૌ મયા પ્રોક્તૌ શાસ્ત્રદ્વયનિદર્શનાત્ ।
યદેવ શાસ્ત્રં સાઙ્ખ્યોક્તં યોગદર્શનમેવ તત્ ॥

પ્રબોધનકરં જ્ઞાનં સાઙ્ખ્યાનામવનીપતે ।
વિસ્પષ્ટં પ્રોચ્યતે તત્ર શિષ્યાણાં હિતકામ્યયા ॥

પૃથક્ચૈવમિદં શાસ્ત્રમિત્યાહુઃ કુશલા જનાઃ ।
અસ્મિંશ્ચ શાસ્ત્રે યોગાનાં પુનર્દધિ પુનઃ શરઃ ॥

પઞ્ચવિંશાત્પરં તત્ત્વં ન પશ્યતિ નરાધિપ ।
સાઙ્ખ્યાનાં તુ પરં તત્ત્વં યથાવદનુવર્ણિતમ્ ॥

બુદ્ધમપ્રતિબુદ્ધં ચ બુધ્યમાનં ચ તત્ત્વતઃ ।
બુધ્યમાનં ચ બુદ્ધં ચ પ્રાહુર્યોગનિદર્શનમ્ ॥