Mahabharata · Chapter 12.311
mānātvaikatvamityuktaṃ tvayaitadṛṣisattama /
paśyāmi vābhisandigdhametayorvai nidarśanam //
tathā'buddhaprabuddhābhyāṃ budhyamānasya cānagha /
sthūlabuddhyā na paśyāmi tattvametanna saṃśayaḥ //
akṣarakṣarayoryuktaṃ tvayā yadapi kāraṇam /
tadapyasthirabuddhitvātpranaṣṭamiva me'nagha //
tadettacchrotumicchāmi nānātvaikatvadarśanam /
prabuddhamaprabuddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ //
vidyāvidye ca bhagavannakṣaraṃ kṣarameva ca /
sāṅkhyaṃ yogaṃ ca kārtsnyena pṛthakcaivāpṛthakca ha //
vasiṣṭha uvāca /
hanta te sampravakṣyāmi yadetadanupṛcchasi /
yogakṛtyaṃ mahārāja pṛthageva śṛṇuṣva me //
yogakṛtyaṃ tu yogānāṃ dhyānameva paraṃ balam /
taccāpi dvividhaṃ dhyānamāhurvedavido janāḥ //
ekāgratā ca manasaḥ prāṇāyāmastathaiva ca /
prāṇāyāmastu saguṇo nirguṇo manasastathā //
mūtrotsargapurīṣe ca bhojane ca narādhipa /
dvikālaṃ nābhiyujjīta śeṣaṃ yuñjīta tatparaḥ //
indriyāṇīndriyārthebhyo nivartya manasā muniḥ /
daśadvādaśabhirvāpi caturviśātparaṃ tataḥ //
taṃ codanābhirmatimānātmānaṃ codayedatha /
tiṣṭhantamajaraṃ yaṃ tu yattaduktaṃ manīṣibhiḥ //
taiścātmā satataṃ yojya ityevamanuśuśrum /
drutaṃ hyahīnamanaso nānyatheti viniścayaḥ //
vimuktaḥ sarvasaṅgebhyo ladhvāhāro jitendriyaḥ //
pūrvarātre'pararātre ca dhārayeta mano'tmani //
sthirīkṛtyendriyagrāmaṃ manasā mithileśvara /
mano buddhyā sthiraṃ kṛtvā pāṣāṇa iva niścalaḥ //
sthāṇuvaccāpyakampaḥ syāddāruvaccāpi niścalaḥ /
budhā vidhividhānajñāstadā yuktaṃ pracakṣate //
na śṛṇoti na cāghrāti na rasyati na paśyati /
na ca sparśaṃ vijānāti na sankalpayate manaḥ //
na cābhimanyate kiñcinna ca budhyati kāṣṭhavat /
tadā prakṛtimāpannaṃ yuktamāhurmanīṣiṇaḥ //
nirvāte hi yathā dīpyandīpastadvatprakāśate /
nirliṅgo vicalaścordhvaṃ na tiryaggatimāpnuyāt //
tadā tamanupaśyeta yasmindṛṣṭe tu kathyate /
hṛdayastho'ntarātmeti jñeyo jñastāta madvidhaiḥ //
vidhūma iva saptārcirāditya iva raśmimān /
vaidyuto'gnirivākāśe dṛśyate'tmā tathā'tmani //
sampaśyanti mahātmāno dhṛtimanto manīṣiṇaḥ /
brāhmaṇā brahmayonisthā hyayonimamṛtātmakam //
tadevāhuraṇubhyo'ṇu tanmahadbhyo mahattaram /
tattatra sarvabhūteṣu dhruvaṃ tiṣṭhanna dṛśyate //
buddhidravyeṇa dṛśyeta manodīpena lokakṛt /
mahatastamasastāta pāre tiṣṭhanna tāmasaḥ //
sa ca mānasa ityuktastatvajñairvedapāragaiḥ /
vimalo vitamaskaśca nirliṅgo'liṅgasañjñakaḥ //
yogametattu yogānāṃ manye yogasya lakṣaṇam /
evaṃ paśyaṃ prapaśyanti ātmasthamajaraṃ param //
yogadarśanametāvaduktaṃ te tatvato mayā /
sāṅkhyājñānaṃ pravakṣyāmi parisaṃkhyānadarśanam //
avyaktamāhuḥ prakṛtiṃ parāṃ prakṛtivādinaḥ /
tasmānmahatsamutpannaṃ dvitīyaṃ rājasattama //
ahankārastu mahatastṛtīya iti naḥ śrutam /
pañcabhūtānyahankārādāhuḥ sāṅkhyanidarśinaḥ //
etāḥ prakṛtayaścāṣṭau vikārāścāpi ṣoḍaśa /
pañca caiva viśeṣā vai tathā pañcendriyāṇi ca //
etāvadeva tattvānāṃ sāṅkhyā āhurmanīṣiṇaḥ /
sāṅkhye vidhividhānajñā nityaṃ sāṅkhyapathe ratāḥ //
yasmādyadabhijāyeta tattatraiva pralīyate /
līyante pratilomāni sṛjyante cāntarātmanā //
anulomena jāyante līyante pratilomataḥ /
guṇā guṇeṣu satataṃ sāgarasyormayo yathā //
sarvapralaya etāvānprakṛternṛpasattama /
ekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca yadā'sṛjat //
evameva ca rājendra vijñeyaṃ jñeyacintakaiḥ /
adhiṣṭhātā ya ityuktastasyāpyetannidarśanam //
ekatvaṃ ca bahutvaṃ ca prakṛteranutattvavān /
ekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca pravartanāt //
bahudhā'tmānamakarotprakṛtiḥ prasāvatmikā /
tacca kṣetraṃ mahānātmā pañcaviṃśo'dhitiṣṭhati //
adhiṣṭhāteti rājendra procyate yatisattamaiḥ /
adhiṣṭhānādadhiṣṭhātā kṣetrāṇāmiti naḥ śrutam //
kṣetraṃ jānāti cāvyaktaṃ kṣetrajña iti cocyate /
avyaktake pure śete puruṣaśceti kathyate //
anyadeva ca kṣetraṃ syādanyaḥ kṣetrajña ucyate /
kṣetramavyaktamityuktaṃ jñātā vai pañcaviṃśakaḥ //
anyadeva vaco jñānaṃ syādanyajjñeyamucyate /
jñānamavyaktamityuktaṃ jñeyo vai pañcaviṃśakaḥ //
avyaktaṃ kṣetramityuktaṃ yathāsatvaṃ tatheśvaram /
anīśvaramatattvaṃ ca tattvaṃ tatpañcaviṃśakam //
sāṅkhyadarśanametāvatparisaṅkhyānadarśanam /
sāṅkhyāḥ prakurvate caiva prakṛtiṃ ca pracakṣate //
tattvāni ca caturviśatparisaṃkhyāya tattvataḥ /
sāṅkhyāḥ saha prakṛtyā tu nistattvaḥ pañcaviṃśakaḥ //
pañcaviṃśo prabuddhātmā budhyamāna iti smṛtaḥ /
yadā tu budhyate'tmānaṃ tadā bhavati kevalaḥ //
samyagdarśanametāvadbhāṣitaṃ tava tattvataḥ /
evametadvijānantaḥ sāmyatāṃ pratiyāntyuta //
samyaṅgidarśanaṃ nāma pratyakṣaṃ prakṛtestathā /
guṇatattvādyathaitāni nirguṇo'nyastathā bhavet //
na tvevaṃ vartamānānāmavṛttirvidyate punaḥ /
vidyate'kṣarabhāvatve sa parātparamavyayam //
paśyerannekamatayo na sampakteṣu darśanam /
te'vyaktaṃ pratipadyante punaḥ punararindam //
sarvametadvijānanto nāsarvasya prabodhanāt /
vyaktībhūtā bhaviṣyanti vyaktasya vaśavartinaḥ //
sarvamavaryaktamityuktamasarvaḥ pañcaviṃśakaḥ /
ya enamabhijānanti na bhayaṃ teṣu vidyate //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0