Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mahabharata · Chapter 12.311

12.311.1

mānātvaikatvamityuktaṃ tvayaitadṛṣisattama /
paśyāmi vābhisandigdhametayorvai nidarśanam //

12.311.2

tathā'buddhaprabuddhābhyāṃ budhyamānasya cānagha /
sthūlabuddhyā na paśyāmi tattvametanna saṃśayaḥ //

12.311.3

akṣarakṣarayoryuktaṃ tvayā yadapi kāraṇam /
tadapyasthirabuddhitvātpranaṣṭamiva me'nagha //

12.311.4

tadettacchrotumicchāmi nānātvaikatvadarśanam /
prabuddhamaprabuddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ //

12.311.5

vidyāvidye ca bhagavannakṣaraṃ kṣarameva ca /
sāṅkhyaṃ yogaṃ ca kārtsnyena pṛthakcaivāpṛthakca ha //
vasiṣṭha uvāca /

12.311.6

hanta te sampravakṣyāmi yadetadanupṛcchasi /
yogakṛtyaṃ mahārāja pṛthageva śṛṇuṣva me //

12.311.7

yogakṛtyaṃ tu yogānāṃ dhyānameva paraṃ balam /
taccāpi dvividhaṃ dhyānamāhurvedavido janāḥ //

12.311.8

ekāgratā ca manasaḥ prāṇāyāmastathaiva ca /
prāṇāyāmastu saguṇo nirguṇo manasastathā //

12.311.9

mūtrotsargapurīṣe ca bhojane ca narādhipa /
dvikālaṃ nābhiyujjīta śeṣaṃ yuñjīta tatparaḥ //

12.311.10

indriyāṇīndriyārthebhyo nivartya manasā muniḥ /
daśadvādaśabhirvāpi caturviśātparaṃ tataḥ //

12.311.11

taṃ codanābhirmatimānātmānaṃ codayedatha /
tiṣṭhantamajaraṃ yaṃ tu yattaduktaṃ manīṣibhiḥ //

12.311.12

taiścātmā satataṃ yojya ityevamanuśuśrum /
drutaṃ hyahīnamanaso nānyatheti viniścayaḥ //

12.311.13

vimuktaḥ sarvasaṅgebhyo ladhvāhāro jitendriyaḥ //
pūrvarātre'pararātre ca dhārayeta mano'tmani //

12.311.14

sthirīkṛtyendriyagrāmaṃ manasā mithileśvara /
mano buddhyā sthiraṃ kṛtvā pāṣāṇa iva niścalaḥ //

12.311.15

sthāṇuvaccāpyakampaḥ syāddāruvaccāpi niścalaḥ /
budhā vidhividhānajñāstadā yuktaṃ pracakṣate //

12.311.16

na śṛṇoti na cāghrāti na rasyati na paśyati /
na ca sparśaṃ vijānāti na sankalpayate manaḥ //

12.311.17

na cābhimanyate kiñcinna ca budhyati kāṣṭhavat /
tadā prakṛtimāpannaṃ yuktamāhurmanīṣiṇaḥ //

12.311.18

nirvāte hi yathā dīpyandīpastadvatprakāśate /
nirliṅgo vicalaścordhvaṃ na tiryaggatimāpnuyāt //

12.311.19

tadā tamanupaśyeta yasmindṛṣṭe tu kathyate /
hṛdayastho'ntarātmeti jñeyo jñastāta madvidhaiḥ //

12.311.20

vidhūma iva saptārcirāditya iva raśmimān /
vaidyuto'gnirivākāśe dṛśyate'tmā tathā'tmani //

12.311.21

sampaśyanti mahātmāno dhṛtimanto manīṣiṇaḥ /
brāhmaṇā brahmayonisthā hyayonimamṛtātmakam //

12.311.22

tadevāhuraṇubhyo'ṇu tanmahadbhyo mahattaram /
tattatra sarvabhūteṣu dhruvaṃ tiṣṭhanna dṛśyate //

12.311.23

buddhidravyeṇa dṛśyeta manodīpena lokakṛt /
mahatastamasastāta pāre tiṣṭhanna tāmasaḥ //

12.311.24

sa ca mānasa ityuktastatvajñairvedapāragaiḥ /
vimalo vitamaskaśca nirliṅgo'liṅgasañjñakaḥ //

12.311.25

yogametattu yogānāṃ manye yogasya lakṣaṇam /
evaṃ paśyaṃ prapaśyanti ātmasthamajaraṃ param //

12.311.26

yogadarśanametāvaduktaṃ te tatvato mayā /
sāṅkhyājñānaṃ pravakṣyāmi parisaṃkhyānadarśanam //

12.311.27

avyaktamāhuḥ prakṛtiṃ parāṃ prakṛtivādinaḥ /
tasmānmahatsamutpannaṃ dvitīyaṃ rājasattama //

12.311.28

ahankārastu mahatastṛtīya iti naḥ śrutam /
pañcabhūtānyahankārādāhuḥ sāṅkhyanidarśinaḥ //

12.311.29

etāḥ prakṛtayaścāṣṭau vikārāścāpi ṣoḍaśa /
pañca caiva viśeṣā vai tathā pañcendriyāṇi ca //

12.311.30

etāvadeva tattvānāṃ sāṅkhyā āhurmanīṣiṇaḥ /
sāṅkhye vidhividhānajñā nityaṃ sāṅkhyapathe ratāḥ //

12.311.31

yasmādyadabhijāyeta tattatraiva pralīyate /
līyante pratilomāni sṛjyante cāntarātmanā //

12.311.32

anulomena jāyante līyante pratilomataḥ /
guṇā guṇeṣu satataṃ sāgarasyormayo yathā //

12.311.33

sarvapralaya etāvānprakṛternṛpasattama /
ekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca yadā'sṛjat //

12.311.34

evameva ca rājendra vijñeyaṃ jñeyacintakaiḥ /
adhiṣṭhātā ya ityuktastasyāpyetannidarśanam //

12.311.35

ekatvaṃ ca bahutvaṃ ca prakṛteranutattvavān /
ekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca pravartanāt //

12.311.36

bahudhā'tmānamakarotprakṛtiḥ prasāvatmikā /
tacca kṣetraṃ mahānātmā pañcaviṃśo'dhitiṣṭhati //

12.311.37

adhiṣṭhāteti rājendra procyate yatisattamaiḥ /
adhiṣṭhānādadhiṣṭhātā kṣetrāṇāmiti naḥ śrutam //

12.311.38

kṣetraṃ jānāti cāvyaktaṃ kṣetrajña iti cocyate /
avyaktake pure śete puruṣaśceti kathyate //

12.311.39

anyadeva ca kṣetraṃ syādanyaḥ kṣetrajña ucyate /
kṣetramavyaktamityuktaṃ jñātā vai pañcaviṃśakaḥ //

12.311.40

anyadeva vaco jñānaṃ syādanyajjñeyamucyate /
jñānamavyaktamityuktaṃ jñeyo vai pañcaviṃśakaḥ //

12.311.41

avyaktaṃ kṣetramityuktaṃ yathāsatvaṃ tatheśvaram /
anīśvaramatattvaṃ ca tattvaṃ tatpañcaviṃśakam //

12.311.42

sāṅkhyadarśanametāvatparisaṅkhyānadarśanam /
sāṅkhyāḥ prakurvate caiva prakṛtiṃ ca pracakṣate //

12.311.43

tattvāni ca caturviśatparisaṃkhyāya tattvataḥ /
sāṅkhyāḥ saha prakṛtyā tu nistattvaḥ pañcaviṃśakaḥ //

12.311.44

pañcaviṃśo prabuddhātmā budhyamāna iti smṛtaḥ /
yadā tu budhyate'tmānaṃ tadā bhavati kevalaḥ //

12.311.45

samyagdarśanametāvadbhāṣitaṃ tava tattvataḥ /
evametadvijānantaḥ sāmyatāṃ pratiyāntyuta //

12.311.46

samyaṅgidarśanaṃ nāma pratyakṣaṃ prakṛtestathā /
guṇatattvādyathaitāni nirguṇo'nyastathā bhavet //

12.311.47

na tvevaṃ vartamānānāmavṛttirvidyate punaḥ /
vidyate'kṣarabhāvatve sa parātparamavyayam //

12.311.48

paśyerannekamatayo na sampakteṣu darśanam /
te'vyaktaṃ pratipadyante punaḥ punararindam //

12.311.49

sarvametadvijānanto nāsarvasya prabodhanāt /
vyaktībhūtā bhaviṣyanti vyaktasya vaśavartinaḥ //

12.311.50

sarvamavaryaktamityuktamasarvaḥ pañcaviṃśakaḥ /
ya enamabhijānanti na bhayaṃ teṣu vidyate //

Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc