Mahabharata · Chapter 12.310
evamapratibuddhatvādabuddhajanasevanāt /
sargakoṭisahasrāṇi maraṇāntāni gacchati //
dhāmnā dhāmasahasrāṇi patanāntāni gacchati /
tiryagyonau manuṣyatve devaloke tathaiva ca //
candramā iva bhūtānāṃ punastatra sahasraśaḥ /
līyate'pratibuddhatvādevameṣa hyabuddhimān //
kalā pañcadaśī yonistaddhāma iti manyate /
nityametaṃ vijānīhi somaṃ vai ṣauḍaśīṃ kalām //
kalayā jāyate jantuḥ punaḥ punarabuddhimān /
dhāma tasyopayuñjanti bhūya evopajāyate //
ṣoḍaśī tu kalā sūkṣmā sa soma upadhāryatām /
na tūpayujyate devairdevānupayunakti sā //
etāmakṣapayitvā hi jāyate nṛpasattama /
sā hyasya prakṛtirdṛṣṭā tatkṣayānmokṣa ucyate //
tadevaṃ ṣoḍaśakalaṃ dehamavyaktasañjñikam /
mamāyamiti manvānastatraiva parivartate //
pañcaviṃśastathaivātmā tasyaivāpratibodhanāt /
vimalaśca viśuddhaśca śuddhāmalaniṣevaṇāt //
aśuddha eva śuddhātmā tādṛgbhavati pārthiva /
abuddhasevanāccāpi buddho'pyabuddhatāṃ vrajet //
tathaivāpratibuddho'pi vijñeyo nṛpasattama /
prakṛtestriguṇāyāstu sevanātprākṛto bhavet //
karālajanaka uvāca /
akṣarakṣarayoreṣu dvayoḥ sambandha ucyate /
strīpuṃsoścāpi bhagavansambandhastadvaducyate //
ṛte tu puruṣaṃ neha strī garbhaṃ dhārayatyuta /
ṛte striyaṃ na puruṣo rūpaṃ nirvartayettathā //
anyonyasyābhisambandhādanyonyaguṇasaṃśrayāt /
rūpaṃ nirvartayatyetadevaṃ sarvāsu yoniṣu //
strīpuṃsorabhisambandhādanyonyaguṇasaṃśrayāt /
ṛtau nirvartyate rūpaṃ tadvakṣyāmi nidarśanam //
ye guṇāḥ puruṣasyeha ye ca mātṛguṇāstathā /
asthi snāyu ca majjānaṃ jānīmaḥ paitṛkāndvija //
tvaṅbhāṃsaṃ śoṇitaṃ ceti mātṛjānyapi śuśruma /
evametāddvijaśreṣṭha vede śāstre ca paṭhyate //
pramāṇaṃ yacca vedoktaṃ śāstroktaṃ yacca paṭhyate /
vedaśāstrapramāṇānāṃ pramāṇaṃ tatsanātanam //
[anyonyaguṇasaṃrodhādanyonyaguṇasaṃśrayāt.] evamevābhisambaddhau nityaṃ prakṛtipūruṣau //
paśyāmi bhagavaṃstasmānmokṣadharmo na vidyate / athavā'nantarakṛtaṃ kiñcideva nidarśanam /
tanmamācakṣva tattvena pratyakṣo hyasi sarvathā //
mokṣakāmā vayaṃ cāpi kāṅkṣāmo yadanāmayam /
adehamajaraṃ nityamatīndriyamanīśvaram //
vasiṣṭha uvāca /
yadetaduktaṃ bhavatā devaśāstranidarśanam /
evametadyathā caitanna gṛhṇāti tathā bhavān //
dhāryate hi tvayā grantha ubhayorvedaśāstrayoḥ /
na ca granthasya tattvajño yathāvattvaṃ nareśvaraḥ //
yo hi vede ca śāstre ca granthadhāraṇatatparaḥ /
na ca granthārthatattvajñastasya tadvāraṇaṃ vṛthā //
māraṃ sa vahate tasya granthasyārthaṃ na vetti yaḥ /
yastu granthārthatattvajño nāsya granthaguṇo vṛthā //
granthasyārthasya pṛṣṭaḥ saṃstādṛśo vaktumarhati /
yathātattvābhigamanādarthaṃ tasya sa vindati //
vastu saṃsatsu kathayedgranthārthasthūlabuddhimān /
sa kathaṃ mandavijñāno granthaṃ vakṣyati nirṇayāt //
nirṇayaṃ cāpi chidrātmā na taṃ vakṣyati tattvataḥ /
sopahāsyātmatāmeti yasmāccāvāptavānapi //
tasmāttvaṃ śṛṇu rājendra yathaitadanudṛśyate /
yāthātathyena sāṅkhyeṣu yogeṣau ca mahātmasu //
yadeva yogāḥ paśyanti sāṅkhyaistadavagamyate /
ekaṃ sāṅkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa buddhimān //
tvaṅbhāṃsaṃ rughiraṃ medaḥ pittaṃ majjā ca snāyu ca /
etadaindriyakaṃ tāta tadbhavānidamāha mām //
dravyāddravyasya nirvṛttirindriyādindriyaṃ tathā /
dehāddehamavāpnoti bījādvījaṃ tathaiva ca //
nirindriyasyābījasya nirdravyasyāpyadehinaḥ /
kathaṃ guṇā bhaviṣyanti nirguṇatvānmahātmanaḥ //
guṇā guṇeṣu jāyante tatraiva niviśanti ca /
evaṃ guṇāḥ prakṛtito jāyante niviśanti ca //
tvaṅbhāṃsaṃ rudhiraṃ medaḥ pittaṃ majjā'sthi snāyu ca /
aṣṭau tānyatha śukreṇa jānīhi prākṛtāni vai //
pumāṃścaivāpumāṃścaiva trailiṅgyaṃ prākṛtaṃ smṛtam /
na vā pumānpumāṃścaiva sa liṅgītyabhidhīyate //
aliṅgātprakṛtirliṅgairupālabhyati sātmajaiḥ /
yathā puṣpaphalairnityamṛtavo mūrtayastathā //
evamapyanumānena hyaliṅgamupalabhyate /
pañcaviṃśatimastāta liṅgeṣu niyatātmakaḥ //
anādinidhano'nantaḥ sarvadarśī nirāmayaḥ /
kevalaṃ tvabhimānitvādaguṇeṣvaguṇā ucyate //
guṇā guṇavataḥ santi nirguṇasya kuto guṇāḥ /
tasmādevaṃ vijānanti ye janā guṇadarśinaḥ //
yadā tveṣa guṇaniva prakṛtāvanumanyate /
tadā sa guṇavāneva paramaṃ nānupaśyati //
yattaṃ buddheḥ paraṃ prāhuḥ sāṅkhyayogāśca sarvaśaḥ /
budhyamānaṃ mahāprājñamabuddhaparivarjanāt //
aprabuddhamathāvyaktaṃ guṇaṃ prāhuranīśvaram /
nirguṇaṃ ceśvaraṃ nityamadhiṣṭhātārameva ca //
prakṛteśca guṇānāṃ ca pañcaviṃśatikaṃ budhāḥ /
sāṅkhyayoge ca kuśalā budhyante paramaiṣiṇaḥ //
yadā prabuddhāstvavyaktamavasthājanmabhīravaḥ /
budhyamānaṃ prabuddhena gamayanti samantataḥ //
etannidarśanaṃ samyagasamyakcārthadarśanam /
budhyamānāprabuddhānā pṛthagpṛthagarindam //
paraspareṇaitaduktaṃ kṣarākṣaranidarśanam /
ekatvamakṣaraṃ prāhurnānātvaṃ kṣaramucyate //
pañcaviṃśatiniṣṭho'yaṃ yadā samyakpracakṣate /
ekatvaṃ darśanaṃ cāsya nānātvaṃ cāpyadarśanam //
tattvanistattvayoretatpṛthagneva nidarśanam /
pañcaviṃśatitatvaṃ tu tattvamāhurmanīṣiṇaḥ //
nistattvaṃ pañcaviṃśasya paramāhurnidarśanam /
vargasya vargamācāraṃ tattvaṃ tattvātsanātanam //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0