મહાભારત · અધ્યાય 12.310

એવમપ્રતિબુદ્ધત્વાદબુદ્ધજનસેવનાત્ ।
સર્ગકોટિસહસ્રાણિ મરણાન્તાનિ ગચ્છતિ ॥

ધામ્ના ધામસહસ્રાણિ પતનાન્તાનિ ગચ્છતિ ।
તિર્યગ્યોનૌ મનુષ્યત્વે દેવલોકે તથૈવ ચ ॥

ચન્દ્રમા ઇવ ભૂતાનાં પુનસ્તત્ર સહસ્રશઃ ।
લીયતેઽપ્રતિબુદ્ધત્વાદેવમેષ હ્યબુદ્ધિમાન્ ॥

કલા પઞ્ચદશી યોનિસ્તદ્ધામ ઇતિ મન્યતે ।
નિત્યમેતં વિજાનીહિ સોમં વૈ ષૌડશીં કલામ્ ॥

કલયા જાયતે જન્તુઃ પુનઃ પુનરબુદ્ધિમાન્ ।
ધામ તસ્યોપયુઞ્જન્તિ ભૂય એવોપજાયતે ॥

ષોડશી તુ કલા સૂક્ષ્મા સ સોમ ઉપધાર્યતામ્ ।
ન તૂપયુજ્યતે દેવૈર્દેવાનુપયુનક્તિ સા ॥

એતામક્ષપયિત્વા હિ જાયતે નૃપસત્તમ ।
સા હ્યસ્ય પ્રકૃતિર્દૃષ્ટા તત્ક્ષયાન્મોક્ષ ઉચ્યતે ॥

તદેવં ષોડશકલં દેહમવ્યક્તસઞ્જ્ઞિકમ્ ।
મમાયમિતિ મન્વાનસ્તત્રૈવ પરિવર્તતે ॥

પઞ્ચવિંશસ્તથૈવાત્મા તસ્યૈવાપ્રતિબોધનાત્ ।
વિમલશ્ચ વિશુદ્ધશ્ચ શુદ્ધામલનિષેવણાત્ ॥

અશુદ્ધ એવ શુદ્ધાત્મા તાદૃગ્ભવતિ પાર્થિવ ।
અબુદ્ધસેવનાચ્ચાપિ બુદ્ધોઽપ્યબુદ્ધતાં વ્રજેત્ ॥

તથૈવાપ્રતિબુદ્ધોઽપિ વિજ્ઞેયો નૃપસત્તમ ।
પ્રકૃતેસ્ત્રિગુણાયાસ્તુ સેવનાત્પ્રાકૃતો ભવેત્ ॥
કરાલજનક ઉવાચ ।

અક્ષરક્ષરયોરેષુ દ્વયોઃ સમ્બન્ધ ઉચ્યતે ।
સ્ત્રીપુંસોશ્ચાપિ ભગવન્સમ્બન્ધસ્તદ્વદુચ્યતે ॥

ઋતે તુ પુરુષં નેહ સ્ત્રી ગર્ભં ધારયત્યુત ।
ઋતે સ્ત્રિયં ન પુરુષો રૂપં નિર્વર્તયેત્તથા ॥

અન્યોન્યસ્યાભિસમ્બન્ધાદન્યોન્યગુણસંશ્રયાત્ ।
રૂપં નિર્વર્તયત્યેતદેવં સર્વાસુ યોનિષુ ॥

સ્ત્રીપુંસોરભિસમ્બન્ધાદન્યોન્યગુણસંશ્રયાત્ ।
ઋતૌ નિર્વર્ત્યતે રૂપં તદ્વક્ષ્યામિ નિદર્શનમ્ ॥

યે ગુણાઃ પુરુષસ્યેહ યે ચ માતૃગુણાસ્તથા ।
અસ્થિ સ્નાયુ ચ મજ્જાનં જાનીમઃ પૈતૃકાન્દ્વિજ ॥

ત્વઙ્ભાંસં શોણિતં ચેતિ માતૃજાન્યપિ શુશ્રુમ ।
એવમેતાદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠ વેદે શાસ્ત્રે ચ પઠ્યતે ॥

પ્રમાણં યચ્ચ વેદોક્તં શાસ્ત્રોક્તં યચ્ચ પઠ્યતે ।
વેદશાસ્ત્રપ્રમાણાનાં પ્રમાણં તત્સનાતનમ્ ॥

[અન્યોન્યગુણસંરોધાદન્યોન્યગુણસંશ્રયાત્.] એવમેવાભિસમ્બદ્ધૌ નિત્યં પ્રકૃતિપૂરુષૌ ॥

પશ્યામિ ભગવંસ્તસ્માન્મોક્ષધર્મો ન વિદ્યતે । અથવાઽનન્તરકૃતં કિઞ્ચિદેવ નિદર્શનમ્ ।
તન્મમાચક્ષ્વ તત્ત્વેન પ્રત્યક્ષો હ્યસિ સર્વથા ॥

મોક્ષકામા વયં ચાપિ કાઙ્ક્ષામો યદનામયમ્ ।
અદેહમજરં નિત્યમતીન્દ્રિયમનીશ્વરમ્ ॥
વસિષ્ઠ ઉવાચ ।

યદેતદુક્તં ભવતા દેવશાસ્ત્રનિદર્શનમ્ ।
એવમેતદ્યથા ચૈતન્ન ગૃહ્ણાતિ તથા ભવાન્ ॥

ધાર્યતે હિ ત્વયા ગ્રન્થ ઉભયોર્વેદશાસ્ત્રયોઃ ।
ન ચ ગ્રન્થસ્ય તત્ત્વજ્ઞો યથાવત્ત્વં નરેશ્વરઃ ॥

યો હિ વેદે ચ શાસ્ત્રે ચ ગ્રન્થધારણતત્પરઃ ।
ન ચ ગ્રન્થાર્થતત્ત્વજ્ઞસ્તસ્ય તદ્વારણં વૃથા ॥

મારં સ વહતે તસ્ય ગ્રન્થસ્યાર્થં ન વેત્તિ યઃ ।
યસ્તુ ગ્રન્થાર્થતત્ત્વજ્ઞો નાસ્ય ગ્રન્થગુણો વૃથા ॥

ગ્રન્થસ્યાર્થસ્ય પૃષ્ટઃ સંસ્તાદૃશો વક્તુમર્હતિ ।
યથાતત્ત્વાભિગમનાદર્થં તસ્ય સ વિન્દતિ ॥

વસ્તુ સંસત્સુ કથયેદ્ગ્રન્થાર્થસ્થૂલબુદ્ધિમાન્ ।
સ કથં મન્દવિજ્ઞાનો ગ્રન્થં વક્ષ્યતિ નિર્ણયાત્ ॥

નિર્ણયં ચાપિ છિદ્રાત્મા ન તં વક્ષ્યતિ તત્ત્વતઃ ।
સોપહાસ્યાત્મતામેતિ યસ્માચ્ચાવાપ્તવાનપિ ॥

તસ્માત્ત્વં શૃણુ રાજેન્દ્ર યથૈતદનુદૃશ્યતે ।
યાથાતથ્યેન સાઙ્ખ્યેષુ યોગેષૌ ચ મહાત્મસુ ॥

યદેવ યોગાઃ પશ્યન્તિ સાઙ્ખ્યૈસ્તદવગમ્યતે ।
એકં સાઙ્ખ્યં ચ યોગં ચ યઃ પશ્યતિ સ બુદ્ધિમાન્ ॥

ત્વઙ્ભાંસં રુઘિરં મેદઃ પિત્તં મજ્જા ચ સ્નાયુ ચ ।
એતદૈન્દ્રિયકં તાત તદ્ભવાનિદમાહ મામ્ ॥

દ્રવ્યાદ્દ્રવ્યસ્ય નિર્વૃત્તિરિન્દ્રિયાદિન્દ્રિયં તથા ।
દેહાદ્દેહમવાપ્નોતિ બીજાદ્વીજં તથૈવ ચ ॥

નિરિન્દ્રિયસ્યાબીજસ્ય નિર્દ્રવ્યસ્યાપ્યદેહિનઃ ।
કથં ગુણા ભવિષ્યન્તિ નિર્ગુણત્વાન્મહાત્મનઃ ॥

ગુણા ગુણેષુ જાયન્તે તત્રૈવ નિવિશન્તિ ચ ।
એવં ગુણાઃ પ્રકૃતિતો જાયન્તે નિવિશન્તિ ચ ॥

ત્વઙ્ભાંસં રુધિરં મેદઃ પિત્તં મજ્જાઽસ્થિ સ્નાયુ ચ ।
અષ્ટૌ તાન્યથ શુક્રેણ જાનીહિ પ્રાકૃતાનિ વૈ ॥

પુમાંશ્ચૈવાપુમાંશ્ચૈવ ત્રૈલિઙ્ગ્યં પ્રાકૃતં સ્મૃતમ્ ।
ન વા પુમાન્પુમાંશ્ચૈવ સ લિઙ્ગીત્યભિધીયતે ॥

અલિઙ્ગાત્પ્રકૃતિર્લિઙ્ગૈરુપાલભ્યતિ સાત્મજૈઃ ।
યથા પુષ્પફલૈર્નિત્યમૃતવો મૂર્તયસ્તથા ॥

એવમપ્યનુમાનેન હ્યલિઙ્ગમુપલભ્યતે ।
પઞ્ચવિંશતિમસ્તાત લિઙ્ગેષુ નિયતાત્મકઃ ॥

અનાદિનિધનોઽનન્તઃ સર્વદર્શી નિરામયઃ ।
કેવલં ત્વભિમાનિત્વાદગુણેષ્વગુણા ઉચ્યતે ॥

ગુણા ગુણવતઃ સન્તિ નિર્ગુણસ્ય કુતો ગુણાઃ ।
તસ્માદેવં વિજાનન્તિ યે જના ગુણદર્શિનઃ ॥

યદા ત્વેષ ગુણનિવ પ્રકૃતાવનુમન્યતે ।
તદા સ ગુણવાનેવ પરમં નાનુપશ્યતિ ॥

યત્તં બુદ્ધેઃ પરં પ્રાહુઃ સાઙ્ખ્યયોગાશ્ચ સર્વશઃ ।
બુધ્યમાનં મહાપ્રાજ્ઞમબુદ્ધપરિવર્જનાત્ ॥

અપ્રબુદ્ધમથાવ્યક્તં ગુણં પ્રાહુરનીશ્વરમ્ ।
નિર્ગુણં ચેશ્વરં નિત્યમધિષ્ઠાતારમેવ ચ ॥

પ્રકૃતેશ્ચ ગુણાનાં ચ પઞ્ચવિંશતિકં બુધાઃ ।
સાઙ્ખ્યયોગે ચ કુશલા બુધ્યન્તે પરમૈષિણઃ ॥

યદા પ્રબુદ્ધાસ્ત્વવ્યક્તમવસ્થાજન્મભીરવઃ ।
બુધ્યમાનં પ્રબુદ્ધેન ગમયન્તિ સમન્તતઃ ॥

એતન્નિદર્શનં સમ્યગસમ્યક્ચાર્થદર્શનમ્ ।
બુધ્યમાનાપ્રબુદ્ધાના પૃથગ્પૃથગરિન્દમ્ ॥

પરસ્પરેણૈતદુક્તં ક્ષરાક્ષરનિદર્શનમ્ ।
એકત્વમક્ષરં પ્રાહુર્નાનાત્વં ક્ષરમુચ્યતે ॥

પઞ્ચવિંશતિનિષ્ઠોઽયં યદા સમ્યક્પ્રચક્ષતે ।
એકત્વં દર્શનં ચાસ્ય નાનાત્વં ચાપ્યદર્શનમ્ ॥

તત્ત્વનિસ્તત્ત્વયોરેતત્પૃથગ્નેવ નિદર્શનમ્ ।
પઞ્ચવિંશતિતત્વં તુ તત્ત્વમાહુર્મનીષિણઃ ॥

નિસ્તત્ત્વં પઞ્ચવિંશસ્ય પરમાહુર્નિદર્શનમ્ ।
વર્ગસ્ય વર્ગમાચારં તત્ત્વં તત્ત્વાત્સનાતનમ્ ॥