Mahabharata · Chapter 12.308

kiṃ tadakṣaramityuktaṃ yasmānnāvartate punaḥ /
kiñca tatkṣaramityuktaṃ yasmādāvartate punaḥ //

akṣaradharayorvyaktiṃ pṛcchāmyariniṣūdana /
upalabdhuṃ mahābāho tattvena kurunandana //

tvaṃ hi jñānanidhirviprairucyase vedapāragaiḥ /
ṛṣibhiśca mahābhāgairyatibhiśca mahātmabhiḥ //

śeṣamatyaṃ dinānāṃ te dakṣiṇāyanabhāskare /
āvṛtte bhagavatyarke gantāsi paramāṃ gatim //

tvayi pratigate śreyaḥ kutaḥ śroṣyāmahe vayam /
kuruvaṃśapradīpastvaṃ jñānadīpena dīpyase //

tadetacchrotumicchāmi tvattaḥ kurukulodvaha /
na tṛṣyāmīha rājendra śṛṇvannamṛtamīdṛśam //
bhīṣma uvāca /

atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam /
vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ karālajanakasya ca //

vasiṣṭhaṃ śreṣṭhamāsīnamṛṣīṇāṃ bhāskaradyutim /
papraccha janako rājā jñānaṃ naiḥśreyasaṃ param //

paramadhyātmakuśalamadhyātmagatiniścayam /
maitrāvaruṇimāsīnamabhivādya kṛtāñjaliḥ //

svakṣaraṃ praśritaṃ vākyaṃ madhuraṃ cāpyanulvaṇam /
papraccharṣivaraṃ rājā karālajanakaḥ purā //

bhagavañśrotumicchāmi paraṃ brahma sanātanam /
yasmānna punarāvṛttimāpnuvanti manīṣiṇaḥ //

yacca tatkṣaramityuktaṃ yatredaṃ kṣarate jagat /
yaccākṣaramiti proktaṃ śivaṃ kṣemyamanāmayam //
vasiṣṭha uvāca /

śrūyatāṃ pṛthivīpāla kṣaratīdaṃ yathā jagat /
yanna kṣarati pūrveṇa yāvatkālena cāpyatha //

yugaṃ dvādaśasāhasraṃ kalpaṃ viddhi caturyugam /
daśakalpaśatāvṛttamahastadbrāhmamucyate //

rātriścaitāvatī rājanyasyānte pratibudhyate /
sṛjatyanantakarmāṇaṃ mahāntaṃ bhūtamagrajam //

mūrtimantamamūrtātmā viśvaṃ śambhuḥ svayambhuvam /
aṇimā laghimā prāptirīśānaṃ jyotiravyayam //

sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvatokṣiśiromukham /
sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati //

hiraṇyagarbho bhagavāneṣa buddhiriti smṛtaḥ /
mahāniti ca yogeṣu viriñciriti cāpyajaḥ //

sāṅkhye ca paṭhyate śāstre nāmabhirbahudhātmakaḥ /
vicitrarūpo viśvātmā ekākṣara iti smṛtaḥ //

vṛtaṃ naikātmakaṃ yena kṛtaṃ trailokyamātmanā /
tathaiva bahurūpatvādviśvarūpa iti smṛtaḥ //

eṣa vai vikriyāpannaḥ sṛjatyātmānamātmanā /
ahankāraṃ mahātejāḥ prajāpatirankṛtam //

avyaktādvyaktamāpannaṃ vidyāsargaṃ vadanti tam /
mahāntaṃ cāpyahankāramavidyāsargameva ca //

aparaśca paraścaiva samutpannau tathaikataḥ /
vidyāvidyeti vikhyāte śrutiśāstrārthacintakaiḥ //

bhūtasargamahankārāttṛtīyaṃ viddhi pārthiva /
ahankāreṣu sarveṣu caturthaṃ viddhi vaikṛtam //

vāyurjyotirathākāśamāpo'tha pṛthivī tathā /
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca //

evaṃ yugapadutpannaṃ daśavargamasaṃśayam /
pañcamaṃ viddhi rājendra bhautikaṃ sargamarthavat //

śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇameva ca pañcamam /
vākca hastau ca pādau ca pāyurmeḍhraṃ tathaiva ca //

buddhīndriyāṇi caitāni tathā karmendriyāṇi ca /
sambhūtānīha yugapanmanasā saha pārthiva //

eṣā tattvacaturviśatsarvākṛtiṣu vartate /
yāṃ jñātvā nābhiśocanti brāhmaṇāstattvadarśinaḥ //

etaddehaṃ samākhyānaṃ trailokye sarvadehiṣu /
veditavyaṃ naraśreṣṭha sadevanaradānave //

sayakṣabhūtagandharve sakinnaramahorage /
sacāraṇapiśāce vai sadevarṣiniśācare //

sadaṃśakīṭamaśakre sapūtikṛmimūṣike /
śuni śvapāke caiṇeye sacāṇḍāle sapulkase //

hastyaśvakharaśārdūle savṛke gavi caiva ha /
yacca mūrtimayaṃ kicitsarvatraitannidarśanam //

jale bhuvi tathā'kāśe nānyatreti viniścayaḥ /
sthānaṃ dehavatāmasti ityevamanuśuśruma //

kṛtsnametāvatastāta kṣarate vyaktasañjñitam /
ahanyahani bhūtātmā tataḥ kṣara iti smṛtaḥ //

etaddhi kṣaramityuktaṃ kṣaratīdaṃ yathā jagat /
jaganmohātmakaṃ prāhuravyaktaṃ vyaktasañjñakam //

mahāṃścaivāgrajo nityametatkṣaranidarśanam /
kathitaṃ te mahārājanyasmānnāvartate punaḥ //

pañcarviśatimo viṣṇurnistattvastattvasañjñitaḥ /
tattvasaṃśrayaṇādetattatvamāhurmanīṣiṇaḥ //

yanmartyamasṛjadvyaktaṃ tattanmūrtyadhitiṣṭhati /
caturviśatimo'vyakto hyamūrtaḥ pañcaviṃśakaḥ //

sa eva hṛdi sarvāsu mūrtiṣvātmāvatiṣṭhate /
cetayaṃścetanānnityaṃ sarvamūrtiramūrtimān //

sarvapratyayadharmiṇyāṃ sa sargaḥ pratyayātmakaḥ /
gocare vartate nityaṃ nirguṇo guṇasañjñite //

evameṣa mahānātmā sargapralayakovidaḥ /
vikurvāṇaḥ prakṛtimānabhimanyatyabuddhimān //

tamaḥ satvarajoyuktastāsu tāsviha yoniṣu /
līyate pratibuddhatvādabuddhajanasevanāt //

sahavāsanivāsātmā nānyo'hamiti manyate /
yo'haṃ sohamiti hyuktvā guṇānevānuvartate //

tamasā tāmasānbhāvānvividhānpratipadyate /
rajasā rājasāṃścaiva sātvikānsatvasaṃśrayāt //

śuklalohitakṛṣṇāni rūpāṇyetāni trīṇi tu /
sarvāṇyetāni rūpāṇi yānīha prākṛtāni vai //

tāmasā nirayaṃ yānti rājasā mānupānatha /
sātvikā devalokāya gacchanti sukhabhāginaḥ //

niṣkaivalyena pāpena tiryagyonimavāpnuyāt /
puṇyapāpena mānuṣyaṃ puṇyenaikena devatāḥ //

evamavyaktaviṣayaṃ kṣaramāhurmanīṣiṇaḥ /
pañcaviṃśatimo yo'yaṃ jñānādeva pravartate //