Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mahabharata · Chapter 12.307

12.307.1

sampaktvayā'yaṃ nṛpate varṇitaḥ śiṣṭasammataḥ /
yogamārgo yathānyāyaṃ śiṣyāyeha hitaiṣiṇā //

12.307.2

sāṅkhye tvidānīṃ kārtsnyena vidhiṃ prabrūhi pṛcchate /
triṣu lokeṣu yajjñānaṃ sarvaṃ tadviditaṃ hi te //
bhīṣma uvāca /

12.307.3

śṛṇu me tvamidaṃ kṛtsnaṃ sāṅkhyānāṃ viditātmanām /
viditaṃ yatibhiḥ sarvaiḥ kapilādibhirīśvaraiḥ //

12.307.4

yasminnavibhramāḥ keciddṛśyante manujarṣabha /
guṇāśca yasminbahavo doṣahāniśca kevalā //

12.307.5

jñānena parisaṅkhyāya sadoṣānviṣayānnṛpa /
mānuṣāndurjayānkṛtsnānpaiśācānviṣayāṃstathā //

12.307.6

rākṣasānviṣayāñjñātvā yakṣāṇāṃ viṣayāṃstathā /
viṣayānauragāñjñātvā gāndharvaviṣayāṃstathā //

12.307.7

pitṛṇāṃ viṣayāñjñātvā tiryakṣu caratāṃ nṛpa /
suparṇaviṣayāñjñātvā marutāṃ viṣayāṃstathā //

12.307.8

rājarṣiviṣayāñjñātvā brahmarṣiviṣayāṃstathā /
āsurānviṣayāñjñātvā vaiśvadevāṃstathaiva ca //

12.307.9

devarṣiviṣayāñjñātvā yogānāmapi ceśvarān /
prajāpatīnāṃ viṣayānbrahmaṇo viṣayāṃstathā //

12.307.10

āyuṣaśca paraṃ kālaṃ loke vijñāya tattvataḥ /
sukhasya ca paraṃ tattvaṃ vijñāya vadatāṃ vara //

12.307.11

prāpte kāle ca yadduḥkhaṃ satataṃ viṣayaiṣiṇām /
tiryakṣu patatāṃ duḥkhaṃ patatāṃ narake ca yat //

12.307.12

svargasya ca guṇānkṛtsnāndoṣānsarvāṃśca bhārata / parisaṃkhyānasaṃkhyānaṃ satvaṃ sāṃkhyaguṇātmakam /
vedavāde ye'pi doṣā guṇā ye cāpi vaidikāḥ //

12.307.13

jñānayoge ca ye doṣā guṇā yoge ca ye nṛpa / sāṅkhyajñāne ca ye doṣāstathaiva ca guṇā nṛpa /
itareṣu ca ye doṣā guṇāsteṣu ca bhārata //

12.307.14

satvaṃ daśaguṇaṃ jñātvā rajo navaguṇaṃ tathā /
tamaścāṣṭaguṇaṃ jñātvā vṛddhiṃ saptaguṇāṃ tathā //

12.307.15

ṣaṅguṇaṃ ca mano jñātvā nabhaḥ pañcaguṇaṃ tathā /
buddhiṃ caturguṇāṃ jñātvā tamaśca triguṇaṃ tathā //

12.307.16

dviguṇaṃ ca rajo jñātvā satvamekaguṇaṃ punaḥ /
sargaṃ vijñāya tattvena pralaye prekṣya cātmanaḥ //

12.307.17

jñānavijñānasampannāḥ kāraṇairbhāvitāḥ śubhāḥ /
prāpnuvanti śubhaṃ mokṣaṃ sūkṣmā iva nabhaḥ param //

12.307.18

rūpeṇa dṛṣṭiṃ saṃyuktāṃ ghrāṇaṃ gandhaguṇena ca /
śabde saktaṃ tathā śrotraṃ jihvā rasaguṇeṣu ca //

12.307.19

tvacaṃ sparśe tathā saktāṃ vāyuṃ nabhasi cāśritam /
mohaṃ tamasi saṃyuktaṃ lobhamartheṣu saṃśritam //

12.307.20

viṣṇau krāntaṃ balaṃ śakre koṣṭhe saktaṃ tathā'nalam /
apsu devīṃ samāsaktāmapastejasi saṃśritāḥ //

12.307.21

tejaḥ sūkṣme ca saṃyuktaṃ vāyuṃ nabhasi cāśritam /
nabho mahati saṃyuktaṃ mahadbuddhau ca saṃśritam //

12.307.22

buddhiṃ tamasi saṃsaktāṃ tamo rajasi saṃśritam /
rajaḥ satve tathā saktaṃ satvaṃ saktaṃ tathā'tmani //

12.307.23

saktamātmānamīśe ca deve nārāyaṇe tathā /
devaṃ mokṣe ca saṃsaktaṃ mokṣaṃ saktaṃ tu na kvacit //

12.307.24

jñātvā satvayutaṃ dehaṃ vṛtaṃ ṣoḍaśabhirguṇaiḥ /
svabhāvaṃ cetanāṃ caiva jñātvā dehasamāśrite //

12.307.25

madhyasthamekamātmānaṃ pāpaṃ yasminna vidyate /
dvitīyaṃ karma vijñāya nṛpate viṣayaiṣiṇām //

12.307.26

indriyāṇīndriyārthāṃśca sarvānātmani saṃśritān /
durlabhatvaṃ ca mokṣasya vijñāya śrutipūrvakam //

12.307.27

prāṇāpānau samānaṃ ca vyānodānau ca tattvataḥ /
āvahaṃ cānilaṃ jñātvā pravahaṃ cānilaṃ punaḥ //

12.307.28

saptavātāṃstathā śeṣānsaptadhā vihitānpunaḥ /
prajāpatīnṛṣīṃścaiva mārgāṃścaiva bahūnvarān //

12.307.29

saptarṣīśca bahūñjñātvā rājarṣīśca parantapa /
surarṣīnmahataścānyānbrahmarṣīnsūryasannibhān //

12.307.30

aiśvaryāccyāvitāndṛṣṭvā kālena mahatā nṛpa /
mahatāṃ bhūtasaṅghānāṃ śrutvā nāśaṃ ca pārthiva //

12.307.31

gatiṃ cāpyaśubhāṃ jñātvā nṛpate pāpakarmiṇām /
vaitaraṇyāṃ ca yadduḥkhaṃ patitānāṃ yamakṣaye //

12.307.32

yonīṣu ca vicitrāsu saṃsārānaśubhāṃstathā /
jaṭhare cāśubhe vāsaṃ śoṇitodakabhājane //

12.307.33

śleṣmamūtrapurīṣe ca tīvragandhasamanvite /
śukraśoṇitasanghāte majjāsnāyuparigrahe //

12.307.34

sirāśatasamākīrṇe navadvāre pure'śucau /
vijñāyāhitamātmānaṃ yogāṃśca vividhānnṛpa //

12.307.35

tāmasānāṃ ca jantūnāṃ ramaṇīyāvṛtātmanām /
sātvikānāṃ ca jantūnāṃ kutsitaṃ bharatarṣabha //

12.307.36

garhitaṃ mahatāmarthe sāṅkhyānāṃ viditātmanām /
upaplavāṃstathā ghorāñśaśinastejasastathā //

12.307.37

tārāṇāṃ patanaṃ dṛṣṭvā nakṣatrāṇāṃ ca paryayam /
dvandvānāṃ viprayogaṃ ca vijñāya kṛpaṇa nṛpa //

12.307.38

anyonyabhakṣaṇaṃ dṛṣṭvā bhūtānāmapi cāśubham /
bālye mohaṃ ca vijñāya kṣayaṃ dehasya cāśubham //

12.307.39

rāge mohe ca samprāpte kvacitsatvaṃ samāśritam /
sahasreṣu naraḥ kaścinmokṣabuddhiṃ samāśritaḥ //

12.307.40

durlabhatvaṃ ca mokṣasya vijñāya śrutipūrvakam /
bahumānamalabdheṣu labdhe madhyasthatāṃ punaḥ //

12.307.41

viṣayāṇāṃ ca daurātmyaṃ vijñāya nṛpate punaḥ /
gatāsūnāṃ ca kaunteya dehāndṛṣṭvā tathā'śubhān //

12.307.42

vāsaṃ kuleṣu jantūnāṃ duḥkhaṃ vijñāya bhārata /
brahmaghnānāṃ gatiṃ jñātvā patitānāṃ sudāruṇām //

12.307.43

surāpāne ca saktānāṃ brāhmaṇānāṃ durātmanām /
gurūdāraprasaktānāṃ gatiṃ vijñāya cāśubhām //

12.307.44

jananīṣu ca vartante yena samyagyudhiṣṭhira /
sadevakeṣu lokeṣu yena vartanti mānavāḥ //

12.307.45

tena jñānena vijñāya gatiṃ cāśubhakarmaṇām tiryagyonigatānāṃ ca vijñāya ca gatiṃ pṛthak //

12.307.46

vedavādāṃstathā citrānṛtūnāṃ paryayāṃstathā /
kṣayaṃ saṃvatsarāṇāṃ ca māsānāṃ ca kṣayaṃ tathā //

12.307.47

pakṣakṣayaṃ tathā dṛṣṭvā divasānāṃ ca sankṣayam /
kṣayaṃ vṛddhiṃ ca candrasya dṛṣṭvā pratyakṣatastathā //

12.307.48

vṛddhiṃ dṛṣṭvā samudrāṇāṃ kṣayaṃ teṣāṃ tathā punaḥ /
kṣayaṃ dhanānāṃ dṛṣṭvā ca punarvṛddhiṃ tathaiva ca //

12.307.49

saṃyogānāṃ kṣayaṃ dṛṣṭvā yugānāṃ ca viśeṣataḥ /
kṣayaṃ ca dṛṣṭvā śailānāṃ kṣayaṃ ca saritāṃ tathā //

12.307.50

varṇānāṃ ca kṣayaṃ dṛṣṭvā kṣayāntaṃ ca punaḥ punaḥ /
jarā mṛtyustathā janma dṛṣṭvā duḥkhāni caiva ha //

12.307.51

dehadoṣāṃstathā jñātvā teṣāṃ duḥkhaṃ ca tattvataḥ /
dehaviklavatāṃ caiva samyagvijñāya tattvataḥ //

12.307.52

ātmadoṣāṃśca vijñāya sarvānātmani saṃśritān / svadehādutthitāngabdhāṃstathā vijñāya cāśubhān /
mūtraśleṣmapurīṣādīnsvedajāṃśca sukutsitān //
yudhiṣṭhira uvāca /

12.307.53

kānsvagātrodbhavāndoṣānpaśyasyamitavikrama /
etanme saṃśayaṃ kṛtsnaṃ vaktumarhasi tattvataḥ //
bhīṣma uvāca /

12.307.54

pañca doṣānprabho dehe pravadanti manīṣiṇaḥ /
mārgajñāḥ kāpilāḥ sāṅkhyāḥ śṛṇu tānarisūdana //

12.307.55

kāmakrodhau bhayaṃ nidrā pañcamaḥ śvāsa ucyate //

12.307.56

ete doṣāḥ śarīreṣu dṛśyante sarvadehinām /
chindanti kṣamayā krodhaṃ kāmaṃ sankalpavarjanāt //

12.307.57

satvasaṃsevanānnidrāmapramādādbhayaṃ tathā /
chindanti pañcamaṃ śvāsamalpāhāratayā nṛpa //

12.307.58

guṇānguṇaśatairjñātvā doṣāndoṣaśatairapi /
hetūnhetuśataiścitraiścitrānvijñāya tattvataḥ //

12.307.59

apāṃ phenopamaṃ lokaṃ viṣṇormāyāśataiśvitam /
citrabhittipratīkāśaṃ nalasāramanarthakam //

12.307.60

tamaḥ śvabhranibhaṃ dṛṣṭvā varṣabudbudasannibham /
kleśaprāyaṃ sukhāddhīnaṃ nāśottaramihāvaśam //

12.307.61

rajastamasi sammagnaṃ paṅke dvīpamivāvaśam /
sāṅkhyā rājanmahāprājñāstyaktvā dehaṃ prajākṛtaṃ //

12.307.62

jñānayogena sāṅkhyena vyāpinā mahatā nṛpa /
rājasānaśubhāngandhāṃstāmmasāṃśca tathāvidhān //

12.307.63

puṇyāṃśca sātvikāngandhānsparśajāndehasaṃśritān /
chittvā'śu jñānaśastreṇa tapo daṇḍena bhārata //

12.307.64

tato duḥkhodadhiṃ ghoraṃ cintāśokamahāhradam /
vyādhimṛtyumahāgrāhaṃ mahābhayamahoragam //

12.307.65

tamaḥkūrmaṃ rajomīnaṃ prajñayā santarantyuta /
snehapaṅkaṃ jarādurgaṃ jñānadīpamarindam //

12.307.66

karmāgādhaṃ satyatīraṃ sthitavratamarindam /
hiṃsāśīghramahāvegaṃ nānārasasamākaram //

12.307.67

nānāprītimahāratnaṃ duḥkhajvarasamīraṇam /
śokatṛṣṇāmahāvartaṃ tīkṣṇavyādhimahāgajam //

12.307.68

asthisanghātasanghaṭṭaṃ śleṣmaphenamarindam /
dānamuktākaraṃ ghoraṃ śoṇitahradavidrumam //

12.307.69

hasitotkruṣṭanirghoṣaṃ nānājñānasudustaram / rodanāśrumalakṣāraṃ saṅgatyāgaparāyaṇam /

12.307.70

putradārajalaukaughaṃ matribāndhavapattanam /
ahiṃsāsatyamaryādaṃ prāṇatyāgamahormiṇam //

12.307.71

vedāntagamanadvīpaṃ sarvabhūtadayodakam /
mokṣadurlābhaviṣayaṃ va़ḍavāmukhasāgaram //

12.307.72

taranti munayaḥ siddhā jñānayānena bhārata /
tīrtvā'tidustaraṃ janma viśanti vimalaṃ nabhaḥ //

12.307.73

tatra tānsukṛtīnsāṅkhyānsūryo vahati raśmibhiḥ /
padmatantuvadāviśya prasahya viṣayānnṛpa //

12.307.74

tatra tānpravaho vāyuḥ pratigṛhṇāti bhārata /
vītarāgānyatīnsiddhānvīryayuktāṃstapodhanān //

12.307.75

sūkṣmaḥ śītaḥ sugandhī ca sukhasparśaśca bhārata / saptānāṃ marutāṃ śreṣṭho lokāngacchati yaḥ śubhān /
sa tānvahati kaunteya nabhasaḥ paramāṃ gatim //

12.307.76

nabho vahati lokeśa rajasaḥ paramāṃ gatim / tamo vahati lokeśa rajasaḥ paramāṃ gatim /
rajo vahati rājendra satvasya paramāṃ gatim //

12.307.77

satvaṃ vahati rājendra paraṃ nārāyaṇaṃ prabhum /
prabhurvahati śuddhātmā paramātmānamātmanā //

12.307.78

paramātmānamāsādya tadbhūtā yatayo'malāḥ /
amṛtatvāya kalpante na nivartanti vā vibho //

12.307.79

paramā sā gatiḥ pārtha nirdvandvānāṃ mahātmanām /
satyārjavaratānāṃ vai sarvabhūtadayāvatām //
yudhiṣṭhira uvāca /

12.307.80

sthānamuttamamāsādya bhagavantaṃ sthiravratāḥ /
ājanmamaraṇaṃ vā te smarantyuta na vā'nagha //

12.307.81

yadatra tathyaṃ tanme tvaṃ yathāvadvaktumarhasi /
tvadṛte puruṣaṃ nānyaṃ praṣṭumarhāmi kaurava //

12.307.82

mokṣe doṣo mahāneṣa prāpya siddhigatānṛṣīn /
yadi tatraiva vijñāne vartante yatayaḥ pare //

12.307.83

pravṛttilakṣaṇaṃ dharmaṃ paśyāmi paramaṃ nṛpa / magnasya hi pare jñāne kiṃ na duḥkhataraṃ bhavet /
bhīṣma uvāca /

12.307.84

yathānyāyaṃ tvayā tāta praśnaḥ pṛṣṭaḥ susankaṭaḥ /
budhānāmapi sammohaḥ praśne'sminbharatarṣabha //

12.307.85

atrāpi tattvaṃ paramaṃ śṛṇu samyaṅbhayeritam /
buddhiśca paramā yatra kāpilānāṃ mahātmanām //

12.307.86

indriyāṇyeva budhyante svadehe dehināṃ nṛpa /
kāraṇānyātmanastāni sūkṣmaḥ paśyati taistu saḥ //

12.307.87

ātmanā viprahīṇāni kāṣṭhakuḍyasamāni tu /
vinaśyanti na sandehaḥ phenā iva mahārṇave //

12.307.88

indriyaiḥ saha suptasya dehinaḥ śatrutāpana /
sūkṣmaścarati sarvatra nabhasīva samīraṇaḥ //

12.307.89

sa paśyati yathānyāyaṃ sparśānspṛśati vā vibho /
budhyamāno yathāpūrvamakhileneha bhārata //

12.307.90

indriyāṇīha sarvāṇi sve sve sthāne yathāvidhi /
anīśatvātpralīyante sarpā hataviṣā iva //

12.307.91

indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ svasthāneṣveva sarvaśaḥ /
ākramya gatayaḥ sūkṣmāścaratyātmā na saṃśayaḥ //

12.307.92

satvasya ca guṇānkṛtsnānnajasaśca guṇānpunaḥ /
guṇāṃśca tamasaḥ sarvānguṇānbuddheśca bhārata //

12.307.93

guṇāṃśca manasaścāpi nabhasaśca guṇāṃśca saḥ /
guṇānvāyośca dharmātmaṃstejasāṃ ca guṇānpunaḥ //

12.307.94

apāṃ guṇāṃstathā pārtha pārthiṃvāṃśca guṇānapi /
sarvātmanā guṇairvyāptaḥ kṣetrajñeṣu yudhiṣṭhira //

12.307.95

ātmā ca yāti kṣetrajñaṃ karmaṇī ca śubhāśubhe /
śiṣyā iva mahātmānamindriyāṇi ca taṃ prabho //

12.307.96

prakṛtiṃ cāpyatikramya gacchatyātmānamavyayam /
paraṃ nārāyaṇaṃ devaṃ nirdvandvaṃ prakṛteḥ param //

12.307.97

vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ praviṣṭastamanāmayam /
paramātmānamaguṇaṃ na nivartati bhārata //

12.307.98

śiṣṭaṃ tatra manastāta indriyāṇi ca bhārata /
āgacchanti yathākālaṃ guroḥ sandeśakāriṇaḥ //

12.307.99

śakyaṃ cālpena kālena śāntiṃ prāptuṃ guṇārthinā /
evamuktena kaunteya yuktajñānena mokṣiṇā //

12.307.100

sāṅkhyā rājanmahāprājñā gacchanti paramāṃ gatim /
jñānenānena kaunteya tulyaṃ jñānaṃ na vidyate //

12.307.101

atra te saṃśayo mā bhūjjñānaṃ sāṃkhyaṃ paraṃ matam /
akṣaraṃ dhruvamavyaktaṃ pūrṇaṃ brahma sanātanam //

12.307.102

anādimadhyanidhanaṃ nirdvandvaṃ kartṛ śāśvatam /
kūṭasthaṃ caiva nityaṃ ca yadvadanti śamātmakāḥ //

12.307.103

yataḥ sarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ /
yacca śaṃsanti śāstreṣu vadanti paramarṣayaḥ //

12.307.104

sarve viprāśca devāśca tathā śamavido janāḥ /
brahmaṇyaṃ paramaṃ devamanantaṃ paramacyutam //

12.307.105

prārthayantaśca taṃ viprā vadanti guṇabuddhayaḥ /
samyagyuktāstathā yogāḥ sāṅkhyāścāmitadarśanāḥ //

12.307.106

amūrtestasya kaunteya sāṅkhyaṃ mūrtiriti śrutiḥ /
abhijñānāni tasyāhurmataṃ hi bharatarṣabha //

12.307.107

dvividhānīha bhūtāni pṛthivyāṃ pṛthivīpate /
jaṅgamājaṅgamākhyāni jaṅgamaṃ tu viśiṣyate //

12.307.108

jñānaṃ mahadyaddhi mahatsu rāja nvedeṣu sāṅkhyeṣu tathaiva yoge /
yaccāpi dṛṣṭaṃ vividhaṃ purāṇe sāṅkhyāgataṃ tannikhilaṃ narendra //

12.307.109

yaccetihāseṣu mahatsu dṛṣṭaṃ yaccārthaśāstre nṛpa śiṣṭajuṣṭe /
jñānaṃ ca loke yadihāsti kiñci tsāṅkhyāgataṃ tacca mahanmahātman //

12.307.110

śamaśca dṛṣṭaḥ paramaṃ balaṃ ca jñānaṃ ca sāṅkhyaṃ ca yathāvaduktam /
tapāṃsi sūkṣmāṇi sukhāni caiva sāṅkhye yathāvadvihitāni rājan //

12.307.111

viparyaye tasya hi pārtha devā ngacchanti sāṅkhyāḥ satataṃ sukhena /
tāṃścānusañcārya tataḥ kṛtārthāḥ patanti vipreṣu yateṣu bhūyaḥ //

12.307.112

hitvā ca dehaṃ praviśanti mokṣaṃ divaukaso dyāmiva pārtha sāṅkhyāḥ /
ato'dhikaṃ te'bhiratā mahārthe sāṅkhye dvijāḥ pārthiva śiṣṭajuṣṭe //

12.307.113

teṣāṃ na tiryaggamanaṃ hi dṛṣṭaṃ nārvāggatiḥ pāpakṛtādhivāsaḥ /
ca cābudhānāmapi te dvijātayo ye jñānametannṛpate'nuraktāḥ //

12.307.114

sāṅkhyaṃ viśālaṃ paramaṃ purāṇaṃ mahārṇavaṃ vimalamudāharanti
kṛtsnaṃ ca sāṅkhyaṃ nṛpate mahātmā nārāyaṇo dhārayate'prameyam //

12.307.115

etanmayoktaṃ naradeva tattvaṃ nārāyaṇo viśvamidaṃ purāṇam /
sa sargakāle ca karoti sargaṃ saṃhārakāle ca tadatti bhūyaḥ //

12.307.116

saṃhṛtya sarvaṃ nijadehasaṃsthaṃ kṛtvā'psu śete jagadantarātmā //

Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc