Mahabharata · Chapter 12.307
sampaktvayā'yaṃ nṛpate varṇitaḥ śiṣṭasammataḥ /
yogamārgo yathānyāyaṃ śiṣyāyeha hitaiṣiṇā //
sāṅkhye tvidānīṃ kārtsnyena vidhiṃ prabrūhi pṛcchate /
triṣu lokeṣu yajjñānaṃ sarvaṃ tadviditaṃ hi te //
bhīṣma uvāca /
śṛṇu me tvamidaṃ kṛtsnaṃ sāṅkhyānāṃ viditātmanām /
viditaṃ yatibhiḥ sarvaiḥ kapilādibhirīśvaraiḥ //
yasminnavibhramāḥ keciddṛśyante manujarṣabha /
guṇāśca yasminbahavo doṣahāniśca kevalā //
jñānena parisaṅkhyāya sadoṣānviṣayānnṛpa /
mānuṣāndurjayānkṛtsnānpaiśācānviṣayāṃstathā //
rākṣasānviṣayāñjñātvā yakṣāṇāṃ viṣayāṃstathā /
viṣayānauragāñjñātvā gāndharvaviṣayāṃstathā //
pitṛṇāṃ viṣayāñjñātvā tiryakṣu caratāṃ nṛpa /
suparṇaviṣayāñjñātvā marutāṃ viṣayāṃstathā //
rājarṣiviṣayāñjñātvā brahmarṣiviṣayāṃstathā /
āsurānviṣayāñjñātvā vaiśvadevāṃstathaiva ca //
devarṣiviṣayāñjñātvā yogānāmapi ceśvarān /
prajāpatīnāṃ viṣayānbrahmaṇo viṣayāṃstathā //
āyuṣaśca paraṃ kālaṃ loke vijñāya tattvataḥ /
sukhasya ca paraṃ tattvaṃ vijñāya vadatāṃ vara //
prāpte kāle ca yadduḥkhaṃ satataṃ viṣayaiṣiṇām /
tiryakṣu patatāṃ duḥkhaṃ patatāṃ narake ca yat //
svargasya ca guṇānkṛtsnāndoṣānsarvāṃśca bhārata / parisaṃkhyānasaṃkhyānaṃ satvaṃ sāṃkhyaguṇātmakam /
vedavāde ye'pi doṣā guṇā ye cāpi vaidikāḥ //
jñānayoge ca ye doṣā guṇā yoge ca ye nṛpa / sāṅkhyajñāne ca ye doṣāstathaiva ca guṇā nṛpa /
itareṣu ca ye doṣā guṇāsteṣu ca bhārata //
satvaṃ daśaguṇaṃ jñātvā rajo navaguṇaṃ tathā /
tamaścāṣṭaguṇaṃ jñātvā vṛddhiṃ saptaguṇāṃ tathā //
ṣaṅguṇaṃ ca mano jñātvā nabhaḥ pañcaguṇaṃ tathā /
buddhiṃ caturguṇāṃ jñātvā tamaśca triguṇaṃ tathā //
dviguṇaṃ ca rajo jñātvā satvamekaguṇaṃ punaḥ /
sargaṃ vijñāya tattvena pralaye prekṣya cātmanaḥ //
jñānavijñānasampannāḥ kāraṇairbhāvitāḥ śubhāḥ /
prāpnuvanti śubhaṃ mokṣaṃ sūkṣmā iva nabhaḥ param //
rūpeṇa dṛṣṭiṃ saṃyuktāṃ ghrāṇaṃ gandhaguṇena ca /
śabde saktaṃ tathā śrotraṃ jihvā rasaguṇeṣu ca //
tvacaṃ sparśe tathā saktāṃ vāyuṃ nabhasi cāśritam /
mohaṃ tamasi saṃyuktaṃ lobhamartheṣu saṃśritam //
viṣṇau krāntaṃ balaṃ śakre koṣṭhe saktaṃ tathā'nalam /
apsu devīṃ samāsaktāmapastejasi saṃśritāḥ //
tejaḥ sūkṣme ca saṃyuktaṃ vāyuṃ nabhasi cāśritam /
nabho mahati saṃyuktaṃ mahadbuddhau ca saṃśritam //
buddhiṃ tamasi saṃsaktāṃ tamo rajasi saṃśritam /
rajaḥ satve tathā saktaṃ satvaṃ saktaṃ tathā'tmani //
saktamātmānamīśe ca deve nārāyaṇe tathā /
devaṃ mokṣe ca saṃsaktaṃ mokṣaṃ saktaṃ tu na kvacit //
jñātvā satvayutaṃ dehaṃ vṛtaṃ ṣoḍaśabhirguṇaiḥ /
svabhāvaṃ cetanāṃ caiva jñātvā dehasamāśrite //
madhyasthamekamātmānaṃ pāpaṃ yasminna vidyate /
dvitīyaṃ karma vijñāya nṛpate viṣayaiṣiṇām //
indriyāṇīndriyārthāṃśca sarvānātmani saṃśritān /
durlabhatvaṃ ca mokṣasya vijñāya śrutipūrvakam //
prāṇāpānau samānaṃ ca vyānodānau ca tattvataḥ /
āvahaṃ cānilaṃ jñātvā pravahaṃ cānilaṃ punaḥ //
saptavātāṃstathā śeṣānsaptadhā vihitānpunaḥ /
prajāpatīnṛṣīṃścaiva mārgāṃścaiva bahūnvarān //
saptarṣīśca bahūñjñātvā rājarṣīśca parantapa /
surarṣīnmahataścānyānbrahmarṣīnsūryasannibhān //
aiśvaryāccyāvitāndṛṣṭvā kālena mahatā nṛpa /
mahatāṃ bhūtasaṅghānāṃ śrutvā nāśaṃ ca pārthiva //
gatiṃ cāpyaśubhāṃ jñātvā nṛpate pāpakarmiṇām /
vaitaraṇyāṃ ca yadduḥkhaṃ patitānāṃ yamakṣaye //
yonīṣu ca vicitrāsu saṃsārānaśubhāṃstathā /
jaṭhare cāśubhe vāsaṃ śoṇitodakabhājane //
śleṣmamūtrapurīṣe ca tīvragandhasamanvite /
śukraśoṇitasanghāte majjāsnāyuparigrahe //
sirāśatasamākīrṇe navadvāre pure'śucau /
vijñāyāhitamātmānaṃ yogāṃśca vividhānnṛpa //
tāmasānāṃ ca jantūnāṃ ramaṇīyāvṛtātmanām /
sātvikānāṃ ca jantūnāṃ kutsitaṃ bharatarṣabha //
garhitaṃ mahatāmarthe sāṅkhyānāṃ viditātmanām /
upaplavāṃstathā ghorāñśaśinastejasastathā //
tārāṇāṃ patanaṃ dṛṣṭvā nakṣatrāṇāṃ ca paryayam /
dvandvānāṃ viprayogaṃ ca vijñāya kṛpaṇa nṛpa //
anyonyabhakṣaṇaṃ dṛṣṭvā bhūtānāmapi cāśubham /
bālye mohaṃ ca vijñāya kṣayaṃ dehasya cāśubham //
rāge mohe ca samprāpte kvacitsatvaṃ samāśritam /
sahasreṣu naraḥ kaścinmokṣabuddhiṃ samāśritaḥ //
durlabhatvaṃ ca mokṣasya vijñāya śrutipūrvakam /
bahumānamalabdheṣu labdhe madhyasthatāṃ punaḥ //
viṣayāṇāṃ ca daurātmyaṃ vijñāya nṛpate punaḥ /
gatāsūnāṃ ca kaunteya dehāndṛṣṭvā tathā'śubhān //
vāsaṃ kuleṣu jantūnāṃ duḥkhaṃ vijñāya bhārata /
brahmaghnānāṃ gatiṃ jñātvā patitānāṃ sudāruṇām //
surāpāne ca saktānāṃ brāhmaṇānāṃ durātmanām /
gurūdāraprasaktānāṃ gatiṃ vijñāya cāśubhām //
jananīṣu ca vartante yena samyagyudhiṣṭhira /
sadevakeṣu lokeṣu yena vartanti mānavāḥ //
tena jñānena vijñāya gatiṃ cāśubhakarmaṇām tiryagyonigatānāṃ ca vijñāya ca gatiṃ pṛthak //
vedavādāṃstathā citrānṛtūnāṃ paryayāṃstathā /
kṣayaṃ saṃvatsarāṇāṃ ca māsānāṃ ca kṣayaṃ tathā //
pakṣakṣayaṃ tathā dṛṣṭvā divasānāṃ ca sankṣayam /
kṣayaṃ vṛddhiṃ ca candrasya dṛṣṭvā pratyakṣatastathā //
vṛddhiṃ dṛṣṭvā samudrāṇāṃ kṣayaṃ teṣāṃ tathā punaḥ /
kṣayaṃ dhanānāṃ dṛṣṭvā ca punarvṛddhiṃ tathaiva ca //
saṃyogānāṃ kṣayaṃ dṛṣṭvā yugānāṃ ca viśeṣataḥ /
kṣayaṃ ca dṛṣṭvā śailānāṃ kṣayaṃ ca saritāṃ tathā //
varṇānāṃ ca kṣayaṃ dṛṣṭvā kṣayāntaṃ ca punaḥ punaḥ /
jarā mṛtyustathā janma dṛṣṭvā duḥkhāni caiva ha //
dehadoṣāṃstathā jñātvā teṣāṃ duḥkhaṃ ca tattvataḥ /
dehaviklavatāṃ caiva samyagvijñāya tattvataḥ //
ātmadoṣāṃśca vijñāya sarvānātmani saṃśritān / svadehādutthitāngabdhāṃstathā vijñāya cāśubhān /
mūtraśleṣmapurīṣādīnsvedajāṃśca sukutsitān //
yudhiṣṭhira uvāca /
kānsvagātrodbhavāndoṣānpaśyasyamitavikrama /
etanme saṃśayaṃ kṛtsnaṃ vaktumarhasi tattvataḥ //
bhīṣma uvāca /
pañca doṣānprabho dehe pravadanti manīṣiṇaḥ /
mārgajñāḥ kāpilāḥ sāṅkhyāḥ śṛṇu tānarisūdana //
kāmakrodhau bhayaṃ nidrā pañcamaḥ śvāsa ucyate //
ete doṣāḥ śarīreṣu dṛśyante sarvadehinām /
chindanti kṣamayā krodhaṃ kāmaṃ sankalpavarjanāt //
satvasaṃsevanānnidrāmapramādādbhayaṃ tathā /
chindanti pañcamaṃ śvāsamalpāhāratayā nṛpa //
guṇānguṇaśatairjñātvā doṣāndoṣaśatairapi /
hetūnhetuśataiścitraiścitrānvijñāya tattvataḥ //
apāṃ phenopamaṃ lokaṃ viṣṇormāyāśataiśvitam /
citrabhittipratīkāśaṃ nalasāramanarthakam //
tamaḥ śvabhranibhaṃ dṛṣṭvā varṣabudbudasannibham /
kleśaprāyaṃ sukhāddhīnaṃ nāśottaramihāvaśam //
rajastamasi sammagnaṃ paṅke dvīpamivāvaśam /
sāṅkhyā rājanmahāprājñāstyaktvā dehaṃ prajākṛtaṃ //
jñānayogena sāṅkhyena vyāpinā mahatā nṛpa /
rājasānaśubhāngandhāṃstāmmasāṃśca tathāvidhān //
puṇyāṃśca sātvikāngandhānsparśajāndehasaṃśritān /
chittvā'śu jñānaśastreṇa tapo daṇḍena bhārata //
tato duḥkhodadhiṃ ghoraṃ cintāśokamahāhradam /
vyādhimṛtyumahāgrāhaṃ mahābhayamahoragam //
tamaḥkūrmaṃ rajomīnaṃ prajñayā santarantyuta /
snehapaṅkaṃ jarādurgaṃ jñānadīpamarindam //
karmāgādhaṃ satyatīraṃ sthitavratamarindam /
hiṃsāśīghramahāvegaṃ nānārasasamākaram //
nānāprītimahāratnaṃ duḥkhajvarasamīraṇam /
śokatṛṣṇāmahāvartaṃ tīkṣṇavyādhimahāgajam //
asthisanghātasanghaṭṭaṃ śleṣmaphenamarindam /
dānamuktākaraṃ ghoraṃ śoṇitahradavidrumam //
hasitotkruṣṭanirghoṣaṃ nānājñānasudustaram / rodanāśrumalakṣāraṃ saṅgatyāgaparāyaṇam /
putradārajalaukaughaṃ matribāndhavapattanam /
ahiṃsāsatyamaryādaṃ prāṇatyāgamahormiṇam //
vedāntagamanadvīpaṃ sarvabhūtadayodakam /
mokṣadurlābhaviṣayaṃ va़ḍavāmukhasāgaram //
taranti munayaḥ siddhā jñānayānena bhārata /
tīrtvā'tidustaraṃ janma viśanti vimalaṃ nabhaḥ //
tatra tānsukṛtīnsāṅkhyānsūryo vahati raśmibhiḥ /
padmatantuvadāviśya prasahya viṣayānnṛpa //
tatra tānpravaho vāyuḥ pratigṛhṇāti bhārata /
vītarāgānyatīnsiddhānvīryayuktāṃstapodhanān //
sūkṣmaḥ śītaḥ sugandhī ca sukhasparśaśca bhārata / saptānāṃ marutāṃ śreṣṭho lokāngacchati yaḥ śubhān /
sa tānvahati kaunteya nabhasaḥ paramāṃ gatim //
nabho vahati lokeśa rajasaḥ paramāṃ gatim / tamo vahati lokeśa rajasaḥ paramāṃ gatim /
rajo vahati rājendra satvasya paramāṃ gatim //
satvaṃ vahati rājendra paraṃ nārāyaṇaṃ prabhum /
prabhurvahati śuddhātmā paramātmānamātmanā //
paramātmānamāsādya tadbhūtā yatayo'malāḥ /
amṛtatvāya kalpante na nivartanti vā vibho //
paramā sā gatiḥ pārtha nirdvandvānāṃ mahātmanām /
satyārjavaratānāṃ vai sarvabhūtadayāvatām //
yudhiṣṭhira uvāca /
sthānamuttamamāsādya bhagavantaṃ sthiravratāḥ /
ājanmamaraṇaṃ vā te smarantyuta na vā'nagha //
yadatra tathyaṃ tanme tvaṃ yathāvadvaktumarhasi /
tvadṛte puruṣaṃ nānyaṃ praṣṭumarhāmi kaurava //
mokṣe doṣo mahāneṣa prāpya siddhigatānṛṣīn /
yadi tatraiva vijñāne vartante yatayaḥ pare //
pravṛttilakṣaṇaṃ dharmaṃ paśyāmi paramaṃ nṛpa / magnasya hi pare jñāne kiṃ na duḥkhataraṃ bhavet /
bhīṣma uvāca /
yathānyāyaṃ tvayā tāta praśnaḥ pṛṣṭaḥ susankaṭaḥ /
budhānāmapi sammohaḥ praśne'sminbharatarṣabha //
atrāpi tattvaṃ paramaṃ śṛṇu samyaṅbhayeritam /
buddhiśca paramā yatra kāpilānāṃ mahātmanām //
indriyāṇyeva budhyante svadehe dehināṃ nṛpa /
kāraṇānyātmanastāni sūkṣmaḥ paśyati taistu saḥ //
ātmanā viprahīṇāni kāṣṭhakuḍyasamāni tu /
vinaśyanti na sandehaḥ phenā iva mahārṇave //
indriyaiḥ saha suptasya dehinaḥ śatrutāpana /
sūkṣmaścarati sarvatra nabhasīva samīraṇaḥ //
sa paśyati yathānyāyaṃ sparśānspṛśati vā vibho /
budhyamāno yathāpūrvamakhileneha bhārata //
indriyāṇīha sarvāṇi sve sve sthāne yathāvidhi /
anīśatvātpralīyante sarpā hataviṣā iva //
indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ svasthāneṣveva sarvaśaḥ /
ākramya gatayaḥ sūkṣmāścaratyātmā na saṃśayaḥ //
satvasya ca guṇānkṛtsnānnajasaśca guṇānpunaḥ /
guṇāṃśca tamasaḥ sarvānguṇānbuddheśca bhārata //
guṇāṃśca manasaścāpi nabhasaśca guṇāṃśca saḥ /
guṇānvāyośca dharmātmaṃstejasāṃ ca guṇānpunaḥ //
apāṃ guṇāṃstathā pārtha pārthiṃvāṃśca guṇānapi /
sarvātmanā guṇairvyāptaḥ kṣetrajñeṣu yudhiṣṭhira //
ātmā ca yāti kṣetrajñaṃ karmaṇī ca śubhāśubhe /
śiṣyā iva mahātmānamindriyāṇi ca taṃ prabho //
prakṛtiṃ cāpyatikramya gacchatyātmānamavyayam /
paraṃ nārāyaṇaṃ devaṃ nirdvandvaṃ prakṛteḥ param //
vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ praviṣṭastamanāmayam /
paramātmānamaguṇaṃ na nivartati bhārata //
śiṣṭaṃ tatra manastāta indriyāṇi ca bhārata /
āgacchanti yathākālaṃ guroḥ sandeśakāriṇaḥ //
śakyaṃ cālpena kālena śāntiṃ prāptuṃ guṇārthinā /
evamuktena kaunteya yuktajñānena mokṣiṇā //
sāṅkhyā rājanmahāprājñā gacchanti paramāṃ gatim /
jñānenānena kaunteya tulyaṃ jñānaṃ na vidyate //
atra te saṃśayo mā bhūjjñānaṃ sāṃkhyaṃ paraṃ matam /
akṣaraṃ dhruvamavyaktaṃ pūrṇaṃ brahma sanātanam //
anādimadhyanidhanaṃ nirdvandvaṃ kartṛ śāśvatam /
kūṭasthaṃ caiva nityaṃ ca yadvadanti śamātmakāḥ //
yataḥ sarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ /
yacca śaṃsanti śāstreṣu vadanti paramarṣayaḥ //
sarve viprāśca devāśca tathā śamavido janāḥ /
brahmaṇyaṃ paramaṃ devamanantaṃ paramacyutam //
prārthayantaśca taṃ viprā vadanti guṇabuddhayaḥ /
samyagyuktāstathā yogāḥ sāṅkhyāścāmitadarśanāḥ //
amūrtestasya kaunteya sāṅkhyaṃ mūrtiriti śrutiḥ /
abhijñānāni tasyāhurmataṃ hi bharatarṣabha //
dvividhānīha bhūtāni pṛthivyāṃ pṛthivīpate /
jaṅgamājaṅgamākhyāni jaṅgamaṃ tu viśiṣyate //
jñānaṃ mahadyaddhi mahatsu rāja nvedeṣu sāṅkhyeṣu tathaiva yoge /
yaccāpi dṛṣṭaṃ vividhaṃ purāṇe sāṅkhyāgataṃ tannikhilaṃ narendra //
yaccetihāseṣu mahatsu dṛṣṭaṃ yaccārthaśāstre nṛpa śiṣṭajuṣṭe /
jñānaṃ ca loke yadihāsti kiñci tsāṅkhyāgataṃ tacca mahanmahātman //
śamaśca dṛṣṭaḥ paramaṃ balaṃ ca jñānaṃ ca sāṅkhyaṃ ca yathāvaduktam /
tapāṃsi sūkṣmāṇi sukhāni caiva sāṅkhye yathāvadvihitāni rājan //
viparyaye tasya hi pārtha devā ngacchanti sāṅkhyāḥ satataṃ sukhena /
tāṃścānusañcārya tataḥ kṛtārthāḥ patanti vipreṣu yateṣu bhūyaḥ //
hitvā ca dehaṃ praviśanti mokṣaṃ divaukaso dyāmiva pārtha sāṅkhyāḥ /
ato'dhikaṃ te'bhiratā mahārthe sāṅkhye dvijāḥ pārthiva śiṣṭajuṣṭe //
teṣāṃ na tiryaggamanaṃ hi dṛṣṭaṃ nārvāggatiḥ pāpakṛtādhivāsaḥ /
ca cābudhānāmapi te dvijātayo ye jñānametannṛpate'nuraktāḥ //
sāṅkhyaṃ viśālaṃ paramaṃ purāṇaṃ mahārṇavaṃ vimalamudāharanti
kṛtsnaṃ ca sāṅkhyaṃ nṛpate mahātmā nārāyaṇo dhārayate'prameyam //
etanmayoktaṃ naradeva tattvaṃ nārāyaṇo viśvamidaṃ purāṇam /
sa sargakāle ca karoti sargaṃ saṃhārakāle ca tadatti bhūyaḥ //
saṃhṛtya sarvaṃ nijadehasaṃsthaṃ kṛtvā'psu śete jagadantarātmā //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0